وەرگێڕان: شێرکۆ حەبیب
ئەم بەڵگەنامانەم لە ئینگلیزییەوە وەرگێڕاوە بۆ عەرەبی و چاپ کراوە، لێرەدا لە رێگای رۆژنامەی هەولێری ئازیزەوە بە کوردی بڵاوی دەکەینەوە و دەیخەینە بەر دیدی خوێندەوارانی بەڕێز.
نووسین لەسەر دەڤەری بارزان و بارزانییەکان ئاسان نییە. بارزان لە دوای بزووتنەوەی نەمر شێخ عەبدولسەلام بارزانییەوە سەرچاوەی خەبات و قوربانیدان و، قوتابخانەی نیشتمانپەروەری و لانەی شێرە. پیاو و قارەمانەکانی نادادپەروەری و ستەمکارییان ڕەتکردەوە و لانکەی شۆڕشەکان و سەرکەوتنە بۆ ستەملێکراوان. تەحەدای هەموو ستەمکارانی کرد بۆ ژیانێکی شکۆمەندانە و بناغەکانی پێکەوەژیان و برایەتی دامەزرێنن.
ئەم بەڵگەنامانە گرنگی بارزان و هەوڵی حکومەتەکان، نەک تەنها عێراقی، بەڵکو ئێرانی و تورکی و بەریتانیا بۆ کۆنترۆڵکردنی بارزان و سەرکردەکانی ئاشکرا دەکەن. بەڵام خۆڕاگریی بارزان و پیاوەکانی بەهێزتر لە پیلانگێڕی و نیازە خراپەکانی ئەو حکوومەتانەی سەلماند.
ئەم بەڵگەنامانەی لەم کتێبەدا هاتووە، ئیرادەی سەرکردەکانی بارزان بۆ بەرقەرارکردنی ئارامی و ئاسایش لە ناوچەکەدا دەردەخەن. هەروەها دەرخەری ئازایەتی بارزانییەکان و رووبەڕوو بوونەوەی حکومەتەکانی چوار وڵات و چۆن مستەفا بارزانی نەمر و هەڤاڵاکانی بە شایستەیی و بە داستانێکی قارەمانانەی بێهاوتای گەیشتنە سنوورەکانی یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو.
هەروەها بەڵگەنامەکان باس لە ڕۆڵی بارزانی نەمر دەکەن لە ڕاگەیاندنی یەکەمین کۆماری کوردی لە ساڵی ١٩٤٦ کە ناوی کۆماری کوردستانی لێنرا و مەهاباد پایتەختی بوو.
بارزان قوتابخانەی خۆشەویستی و نیشتمانپەروەری و لێبوردەیی و ڕێزگرتن و یەکسانی و هاوبەشی سەروەت و سامان و چاکسازی کۆمەڵایەتی و پاراستنی ژینگەیە.دەتوانین وانە و ئەخلاق لە خەبات و ئازایەتی بارزانییەکان لە مێژووی بارزانی وەربگرین.بەڕاستی قوتابخانەی خەبات و قوربانیدان و ئازایەتییە.هیوادارم توانیبێتمان بەشێکی بچووکی بارزانی بە خوێنەری بەڕێز بناسێنین.
بەشی یەکەم
وەزیری بەڕگری بە نوسراو داوای رەزامەندی بۆ هەندێک گۆرانگاری له بەڕنامه (یان پلان) بۆ ئەو ئۆپۆراسیۆنەی که پێشنیار کراوه له ناوچەی بارزان لەلایەن هێزەکانی لیڤی و هێزی ئاسمانی شاهانە و هەندێک له سەڕبازانی سوپای عێراق ئەنجام بدرێت. لەگەڵ لێکۆڵینەوە لە هۆکاری ئەم ئۆپەراسیۆنانە، وەزیری بەرگری ئاگادارکرایەوە کە هیچ بەڵگەنامەیەکی فەرمی نییە کە ئەم هۆکارانە ڕوون بکاتەوە. وەزیری بەرگری خۆی لێکۆڵینەوەی ئەنجامدا و نەیتوانی هیچ شتێکی قەناعەت پێکەر بدۆزێتەوە کە حکومەتی عێراق ڕەزامەندی لەسەر ئەو ئۆپەراسیۆنانە داوە یان هیچ زانیارییەکی فەرمی لەسەریان هەبێت. بۆیە داوای لێکردم بڕیاری حکومەت لەسەر ئەو بابەتە پێشکەشی بکەم.
زۆر سوپاسگوزار دەبم ئەگەر پێش ئەوەی لە وەڵامی نامەکەیدا بۆ وەزیری بەرگری بنووسم، بۆچوونەکانی جەنابی بەڕێزتان لەسەر ئەم بابەتە لەگەڵمدا باس بکەن.
دڵسۆزتان
توفیق السویدی
لە ڕاپۆرتێکی ئەم دواییەدا هاتووە کە شێخ ئەحمەد لە ڕێگەی شەریف مەلا حەسەنەوە پێداویستی بۆ سیمکۆ دەنێرێت. هەروەها دەوترێت شێخ عەبدولباقی ڕەوانەی گوندەکانی ئەندار، کرانت، قەڵات، شیروانە، خاڵ کچک، بۆ کۆکردنەوەی کۆمەک بۆ سمکۆ. و عەبدولباقی ڕۆژی ١٦ی ئەیلول راگەیاند کە گەیشتوتە قەڵات.
زانیارییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە شێخ ئەحمەد بارزانی بە نارەزایی دەڕبریوە بە بەردەوامی بەهۆکاری بوونی یەکەکانی سوپای عێراق لە دەڤەری ئاکرێ و، دەوترێت ئەگەر سوپای عێراق بچێتە ناوچەی زیبار بەرەنگاری چەکداری رووبەروویان دەبێتەوە. شێخ ئەحمەد لەم دواییانەدا نامەیەکی بۆ فارس ئاغا ناردووە و ئاگاداری کردووەتەوە کە سوپای عێراق بەنیازە پێشڕەوی بکات بۆ بلێ – گوندێکی گەورە، ئەوکات و ئیستا ناوەندێکی ئیدارییە، ئێستا قەزایەک- و هەروەها دەستگیرکردنیشی لەلایەن دەسەڵاتدارانی عێراقەوە لەژێر تاوتوێدا بووە. ئاماژە بە بروسکەی کۆدکراو ٢١٣٤ لە بەرواری ٢٨، هەرچەندە لەم نووسینگەیەدا هیچ شتێک سەبارەت بەو ڕووداوە باسکراوە نەبیستراوە، بەڵام شایانی ئەوەیە ئاگادارتان بکەینەوە کە ڕاپۆرتێکی ئەم دواییە ئاماژە بەوە دەکات کە لە کاتی گەڕانەوەی ئەو بارزانیانەی کە لە ژیاندا ماون کە یاوەری سمکۆیان کردووە بۆ ئۆشنۆ، لە نێوان ٢٠٠ بۆ ٣٠٠ بارزانی گەورە کراون و ڕەوانەی ناوچەی هەرکی کران لە دەڤەری دراوسێ (بەردە کازیک).چاوەڕوانی پێشهاتەکانی دوای ڕووداوەکەی ئاشۆن دەکەین.ئەو زانیاریانەی کە لە سەرچاوەیەکی تا ڕادەیەک باوەڕپێنەکراوەوە دەگەنە ئەم فەرمانگەیە، ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ڕاپۆرتەی سەرەوە بێ بنەمایە.
لە کۆنفرانسێکدا کە لە ١٨ی نیسان لە شوێنی نیشتەجێبوون بەڕێوەچوو، بڕیار درا:
لە ڕوانگەی ئەو بەرەنگارییە بەهێزە چاوەڕواننەکراوەی کە شێخ ئەحمەد کردبووی، ئەرکی کۆنترۆڵکردنی ناوچەی بارزان و ناوچەکانی دەوروبەری باکووری ڕووباری ڕۆکوچک بەبێ ئۆپەراسیۆنی چڕ و پڕ وروژێنەر لەلایەن هێزی ئاسمانی شاهانە نەدەکرا. ڕێککەوتن کرا کە ئامانجی هێزی ئاسمانی شاهانە نەبێتە هۆی زیانگەیاندن یان وێرانکردنی گوندەکان، بەڵکو تەنها هەراسانکردنی خێڵە دوژمنکارەکان بێ کە بەردەوام ناچاریان بکات هەر مەرجێکی گونجاو قبوڵ بکەن کە ڕەنگە پێشکەش بکرێت. ئەم ئامانجە بۆ خودی خێڵەکان ڕوون بکرێتەوە. بەم پێیە ڕێکخستن کرا بۆ ئەوەی ئەم تراکتەی خوارەوە لەسەر گوندە دوژمنکارەکان بڵاوبکرێتەوە، کە لە ٢٦ی نیساندا:
وەک چۆن فەرمان و لێدوانەکانی پێشووتان پشتگوێ خستووە و بەردەوام بوون لە دژایەتیکردنی هێزەکانی حکومەت، حکومەت بڕیاری داوە ڕێوشوێنی توندتر بگرێتەبەر. لێرەوە ڕادەگەیەنرێت کە لە شەوی ٢٧-٢٨/٤ دەست پێدەکات هێرشە ئاسمانییەکان چڕتر و درێژ دەکرێنەوە. تۆ و گوندەکەت و هەر کۆبوونەوەیەک بە دۆشکە و بۆمب هێرش دەکرێتە سەرتان، کە ڕەنگە هەندێکیان بە یەکجار نەتەقنەوە، بەڵکو تەنها دوای چەند کاتژمێرێک دەتەقنەوە. ئامۆژگاریتان دەکەین کە ژن و منداڵ و کەسانی غەیرە شەڕکەر جیا بکەنەوە بۆ شوێنێکی سەلامەت و، نابێت لە هیچ ناوچەیەک نزیک ببنەوە کە بۆمبی لێ فڕێدراوە، ئەم ئۆپەراسیۆنانە بەردەوام دەبن تا هەموو ئۆپۆزسیۆنەکان دەوەستن، وە تا سەرکردەکانتان (شێخ ئەحمەد بارزان)، مەلا مستەفا، محمد سدیق، ئۆغوز بەگ، ئولان بەگ، مەلا عیسا و، شێریف ئاغا ملکەچی حکومەت دەبن لە بلێ یان مێرگە سۆر. ئاگادار دەکرێنەوە کە لە کاتی قبوڵکردنیان ژیانیان مەترسی لەسەر نامێنت و، ڕێگەیان پێدەدرێت بە ئاشتیانە لەگەڵ خێزانەکانیان لەو شوێنانەی کە حکومەت دیاریی کردووە نیشتەجێ بن تا گەڕانەوەیان بە خواستراو دادەنرێت. لەم نێوەندەدا، ئەوانی تر، جا دژایەتی حکومەت بوون یان نا، کە ئارەزووی ڕزگاربوونیان لە نەهامەتی حەتمی هەیە، لێخۆشبوونیان بۆ دەکرێت، چونکە تاوانبار نین بە تاوانی تاوانکاری تایبەت دژی تاکەکان. دوای تەواوبوونی ئۆپەراسیۆنەکان، ڕێگەیان پێدەدرێت بەبێ تفەنگەکانیانەوە بگەڕێنەوە گوندەکانیان و بە ئارامییەوە لەوێ بژین، دوای ئەوەی گەرەنتی ڕەفتاری باشیان پێدەدرێت.ئاگاداربن حکومەت لە ئێوە زۆر بەهێز ترە، بەرخۆدانی زیاتریش بێ هیوایە. بۆچی خوێنڕشتنی زیاتر بێت؟
ئەو ئۆپەراسیۆنانەی لە زستانەوە پلانیان بۆ دانرابوو دژی شێخ ئەحمەد بارزانی لە 15ی نیسانەوە دەستیپێکرد، پێدەچێت قۆناغی یەکەم دامەزراندنی ئیدارەی مەدەنی و کۆنترۆڵکردنی پۆلیس بێت لە قەزای شیروانە کە دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای ڕەواندوز و هاوسنوورە لەگەڵ ڕووبارەکانی زێی گەورە و ڕوکوچوک. بۆ ئەم مەبەستەش یەکەکانی سوپای عێراق کە پێکهاتبوو لە سێ کەتیبەی پیادە و فەوجێکی سوارە و پاترییەکی شاخ و فەوجییەک لە یەکەکانی دۆشکە کە ٢٠٠ پۆلیس لە خۆ دەگرێت دەستنیشانکرا. پێشکەوتنەکان لە ڕۆژهەڵات لە دۆڵی ڕەواندوز ١٣-١٥ لە پێشەرەوی دایە و هەر ئەو ئێوارەیە گەیشتە مەزنە و لە ١٦دا بەبێ دژایەتی گەیشتە مێرگە سۆر.لە ئێستادا بنکەیەکی پۆلیس لە مێرگە سۆر دروست دەکرێت، دوای ئەوە هێزەکە بەرەو پێشەوە دەڕوات بۆ بیرزا بۆ ئەوەی لەوێش بنکەیەکی پۆلیس دابمەزرێنن. بارەگای ئەو هێزە لە دیانایە، یەکێک لە فڕۆکە جەنگییەکانی هێزی ئاسمانی عێراق و فەوجێکی فڕۆکە هاوکاری ئەو هێزە دەکەن، لەژێر فەرماندەیی (فرێو) کە لە دیانا وەک فەرماندەی هێزی ئاسمانی شاهانە دەستنیشانکراوە. بەشێک لە فەوجەکە و بەشێک لە هێزی ئاسمانی عێراق لە دیانا بە هەماهەنگی لەگەڵ فەوجەکانی دیکە لە موسڵ ئۆپەراسیۆنەکان ئەنجام دەدەن. نامەی هۆشداری و خستنەڕووی مەرجەکان لەلایەن هەردوو حکومەتی عێراق و کۆمسیاری باڵا بۆ شێخ ئەحمەد نێردراوە.