پەرەپێدانی ژێرخان لە بوراەکانی ڕێگاوبان، ڕووناکی، گەشتوگوزار…
ئازاد سالح نادر*
هەرێمی کوردستان ساڵانێکە شاهیدی پێشکەوتنی بەرچاو بووە لە کەرتەکانی ژێرخانی جۆراوجۆردا، بە ئامانجی گەیشتن بە گەشەپێدانی پاوەجێ و باشترکردنی کوالێتی ژیان بۆ هاووڵاتیان، هەروەها پاڵپشتی ئابووری ناوخۆیی و ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی. ئەمانەی خوارەوە زانیاری وردتر لەسەر هەریەکێک لەو بوارانەی کە پێشتر باسکراون دەخاتە ڕوو.
پڕۆژەی ڕێگاوبان و ڕووناکی: پایەیەکی گەشەپێدانی هەمەلایەنە
ڕێگاوبانەکان:
لەم ساڵانەی دواییدا پرۆژەی ڕێگاوبان بە ئەولەویەتێکی سەرەکی بۆ حکوومەتی هەرێمی کوردستان دادەنرێت، لەگەڵ پەرەپێدانی تۆڕێکی ڕێگاوبانی مۆدێرن و پێشکەوتوو.
شەقامی سپیلک – خەلیفان- سۆران : ئەمە میحوەرێکی گەورەیە و پڕۆژەیەکی گرنگە کە پارێزگارەکانی هەرێم بەیەکەوە دەبەستێتەوە، ئاسانکاری بۆ هاتوچۆی دانیشتوان و خێراکردنی بازرگانی. ئەم ڕێگایە پەیوەندی جوگرافی بەیەکەوە دەبەستیتەوە، کاتەکانی گەشتکردن لە نێوان هەرێمەکاندا کەمدەکاتەوە، پشتگیری لە گەشەپێدانی ئابووری ناوخۆیی دەکات.
شەقامی گەزنە : ئەم ڕێگایە هەولێر بە یەکێک لە ڕێگا سەرەکییەکانی نێوان هەولێر و دهۆک دەبەستێتەوە، ئەمەش پەیوەندی نێوان گەورەترین شارەکانی هەرێم بەرز دەکاتەوە.
پردی نوێ: پردی گرنگ، وەک پردی ڕانیە و ئاواخیری بۆ بەرزکردنەوەی پەیوەندی نێوان پارێزگاکان و باشترکردنی هاتوچۆی هاتوچۆ دروستکراون. هەروەها لە چەند ناوچەیەک، وەک هەولێر- کۆیسەنجاق و باعەدرێ- ئیتۆت و چەند ناوچەیەکی دیکە، ڕێگای دوو هێڵی دروست کراون.
پلانی بەردەوام هەیە بۆ فراوانکردن و پەرەپێدانی تۆڕی ڕێگاوبانەکان بۆ بەستنەوەی هەموو بەشەکانی هەرێم و باشترکردنی ڕێگاوبانەکانی گوندەکان. ئەمەش قیرتاوکردن و نۆژەنکردنەوەی ڕێگا کۆنەکان دەگرێتەوە بۆ دەستەبەرکردنی ژێرخانی بەهێز بۆ ئەوەی هاوسەنگ بێت لەگەڵ گەشەی ژمارەی دانیشتووان و ئابووری.
پرۆژەی ڕووناکی:
حکومەتی هەرێم پرۆژەی “رۆناکی”ی دەستپێکرد، کە پڕۆژەیەکی ستراتیژییە و ئامانجی دابینکردنی کارەبای بەردەوام و متمانەپێکراو بە درێژایی کاتژمێر لە سەرجەم پارێزگاکان تا ساڵی ٢٠٢٦.
لە ئێستادا پڕۆژەکە زیاتر لە 100 هەزار بەشداربوو دەگرێتەوە، لەگەڵ پلانی فراوانکردنی بازنەی سودمەندان بۆ ئەوەی تەواوی دانیشتوانی هەرێم بگرێتەوە.
پرۆژەکە پشت بە تەکنەلۆژیای سەردەم دەبەستێت بۆ کەمکردنەوەی پچڕانی کارەبا و باشترکردنی کارایی وزە، لەگەڵ هەنگاوەکانی پەرەپێدانی سەرچاوەی وزەی نوێبووەوە و بەردەوام، کە دەبێتە هۆی باشترکردنی کوالیتی ژیان و هاندانی کەرتە ئابوورییەکانی وەک پیشەسازی و ئابووری ناوخۆ.
کەرتی گەشتیاری: بزوێنەرێکی نوێ بۆ ئابووری هەرێم
گەشتوگوزار لە هەرێمی کوردستان گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی لە ساڵی ٢٠٢٢دا بە ڕێژەی ٣٥%، پێشوازی لە زیاتر لە ٦ ملیۆن سەردانکەر لە ناوخۆ و دەرەوەی عێراقەوە کرد.
گەشتوگوزار تەنها سەرچاوەیەکی گرنگی داهات نییە، بەڵکو هەلی کاری ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بۆ گەنجان و ژنان لە سەرانسەری پارێزگاکانی هەرێمدا دروست دەکات.
بۆ پەرەپێدانی ئەم کەرتە گرنگە، حکوومەتی هەرێمی کوردستان هاوبەشی لەگەڵ بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNDP) و ئاژانسی ئەمەریکا بۆ گەشەپێدانی نێودەوڵەتی (USAID) بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەی ستراتیژی بە ئامانجی پەرەپێدانی ژێرخانی گەشتیاری و ڕێکخستنی بازاڕی گەشتیاری.
نەخشەڕێگای چاکسازی داڕێژراوە کە بریتییە لە دروستکردنی هۆتێلی مۆدێرن و پەرەپێدانی ناوەندە گەشتیارییەکان و باشترکردنی خزمەتگوزارییەکان کە پێشکەش بە سەردانکەران دەکرێت، کە ڕەنگدانەوەی میراتی دەوڵەمەندی کولتووری و سروشتی هەرێمەکە و ڕاکێشانی وەبەرهێنانی ناوخۆیی و دەرەکییە.
پڕۆژەکانی بەردەوامیی، خۆراک و ئاسایشی ئاو: دەستەبەرکردنی داهاتوو
بە سەرنجدان بە گرنگی گەیشتن بە ئاسایشی خۆراک، حکوومەتی هەرێم پلانی داناوە بۆ دروستکردنی سایلۆی هەڵگرتنی گەنمی بەرفراوان بە توانای دەیان هەزار تۆن، ئەمەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ کەمکردنەوەی پاشەڕۆ و دەستەبەرکردنی دابینکردنی خۆراکی جێگیر.
لە بواری ئاسایشی ئاودا، پڕۆژەی بەنداوی گەورە جێبەجێ کراون، وەک بەنداوی جۆمرۆکا، بەستورا، و جێدۆین، کە یارمەتی هەڵگرتن و پاراستنی ئاو دەدەن، دابینکردنی جێگیر بۆ زیاتر لە دوو ملیۆن کەس مسۆگەر دەکات، بەتایبەتی لە وەرزی وشکەساڵیدا.
ئەمەش لەگەڵ پەرەپێدانی تۆڕەکانی ئاوی خواردنەوە و پاکوخاوێنی لە شار و گوندەکاندا، بە ئامانجی باشترکردنی تەندروستی گشتی و کەمکردنەوەی نەخۆشییە پەیوەندیدارەکانی ئاو.
پوختەی پڕۆژە گەورەکان؛ ژمارەی پڕۆژە، جۆر، وەسف
– شەقامی سپیلک- خەلیفان- سۆران دوو شار: میحوەرێکی سەرەکییە کە قایمقامیەتەکانی هەرێم بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
– شەقامی گەزنە : ئەو ڕێگایانەی هەولێر و دهۆک بەیەکەوە دەبەستنەوە.
– پردی ڕانیە و ئاواخیری: پردی ئاسانکاری بۆ پەیوەندی هاتووچۆ لە نێوان قایمقامیەتەکان.
– پرۆژەی ڕۆناکی: ڕووناکی، دابینکردنی کارەبای بەردەوام 24/7 بۆ سەرجەم شارەکانی هەرێم.
– نەخشەڕێگای چاکسازی گەشتیاری: پلانێکی تۆکمە بۆ پێشخستنی وەبەرهێنانی گەشتیاری و پەرەپێدانی کەرتەکە.
– سایلۆی گەورەی گەنم: ئاسایشی خۆراک، هەڵگرتنی بەرهەمی ستراتیژی بە قەبارەیەکی گەورە.
– بەنداوەکانی هەڵگرتنی ئاو: ئاسایشی ئاو، بەرزکردنەوەی ئاسایشی سەرچاوەکانی ئاو و پاراستنی ژینگە.
– پڕۆژەکانی فراوانکردنی تۆڕی ڕێگاوبان: ڕێگاکان بۆ نوێکردنەوە و پەرەپێدانی تۆڕی گواستنەوەی ناوخۆیی.
گەمارۆ و فشاری سیاسی؛
حکوومەتی فیدراڵی چەندین سزای سیاسی و ئابووری بەسەر هەرێمی کوردستاندا سەپاندووە، لەوانە کەمکردنەوە و بڕینی تەرخانکردنی دارایی تەرخانکراوی هەرێمی کوردستان. ئەمەش ڕەنگدانەوەی دۆخی “هەستیاری” و دووبارەبوونەوەی “بەربەست” لەبەردەم پێشکەوتنی ئابووری و سیاسی هەرێمدایە. چاودێران پێیان وایە ئەم ناکۆکییانە وەک کارتێکی سیاسی و ئامرازێکی گوشاری ناوخۆیی بەکاردەهێنرێن، بەتایبەتی لەگەڵ نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق، بەو پێیەی ئەم ململانێیانە لە سیاسەتی نیشتمانیدا لە دۆخی کوردستاندا ڕەنگ دەداتەوە.
سەرەڕای دەستکەوتە بەرچاوەکانی گەشەپێدان لە هەرێمی کوردستان، پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی هەرێم و حکومەتی فیدراڵی بەهۆی ناکۆکی دارایی و ئابووری و سیاسییەوە گرژی ماوەتەوە. ئەم گرژییانە تیشک دەخەنە سەر مەیلی بەربەستگەرایی هەندێک لایەن کە هەوڵدەدەن بەربەست بخەنە بەردەم گەشەسەندنی هەرێم، ڕێگرن لە بەدیهێنانی توانا تەواوەکەی لە خزمەتکردنی گەلەکەی و بەرزکردنەوەی سەقامگیرییەکەی. سەرەڕای ئەوەش هەرێم بە پێداگرییەوە دەمێنێتەوە بۆ پاراستنی مافە دەستوورییەکانی و هەوڵدان بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان لە ڕێگەی دیالۆگ و ڕێگەی یاساییەوە.
ئەم پرسانە پێویستیان بە تەوافوقی سیاسیی دڵسۆز و جددی ھەردوولا هەیە بۆ کردنەوەی ئاسۆی گەشەپێدانی نوێ و سەقامگیر کە سوودی بۆ ھەموو عێراق بێت و نەبنە ڕێگر لەبەردەم خۆشگوزەرانی ھەرێمی کوردستان.
بەکورتی ئەم دەستپێشخەرییانە بەرجەستەکردنی دیدگای گەورەی حکومەتی هەرێمی کوردستانە بۆ بنیاتنانی هەرێمێکی پێشکەوتوو و بەردەوام. ئەم پڕۆژانە بەشدارن لە بەرزکردنەوەی کوالیتی ژیان بۆ هاوڵاتیان و دابینکردنی ژینگەیەکی دۆستی وەبەرهێنان بۆ گەشەپێدانی هەمەلایەنە. بە بەردەوامی جێبەجێکردنی ئەو پڕۆژانە، چاوەڕوان دەکرێت هەرێم پێگەیەکی پێشەنگ لە هەرێم لە بوارەکانی ژێرخان و خزمەتگوزاریدا وەربگرێت.
سەرچاوەکان ؛
– تحریر إقلیمی كوردستان، تگویر مشاریع الگرق والإنارە 2023-2025.
– تقاریر حكومە إقلیم كوردستان الرسمیە.
– برنامج الأمم المتحدە الإنمائی فی العراق (UNDP)، تعزیز السیاحە فی إقلیم كوردستان.
– الوكالە الأمریكیە للتنمیە الدولیە (USAID) فی إقلیم كوردستان.