ئازاد سالح نادر*
لە سەردەمێکدا کە جیهان بەخێرایی بەرەو ڕقڵێنی دیجیتاڵی و ئۆتۆماتیکی دەچێت، هەرێمی کوردستانی عێراق پێویستی بە بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای نوێیە بۆ پێشخستنی بەرهەمهێنان و بازاڕکردنی بەرهەمە ناوخۆییەکان. زیرەکی دەستکرد (AI) یەکێکە لەو ئامێرانەی کە دەتوانێت وەک مووتۆرێکی نوێ بۆ گۆڕانکاریی ئابووری کاربکات. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا هەرێمی کوردستان لەم بوارەدا چەندە پێشکەوتووە؟ و چۆن دەتوانین ئەم تەکنەلۆژیایە بەکاربهێنین بۆ باشترکردنی بەرهەمهێنان و فرۆشتن؟
ئەو داتا و زانیاریانەی کە پێمان دەڵێن هەرێمی کوردستان لە بوارەکەدا چەندە پێشکەوتووە :
– ڕێژەی بەکارهێنانی AI لە هەرێم:
بەگوێرەی ڕاپۆرتەکانی ساڵی ٢٠٢٣، تەنها %٢٠ لە کارگە و کۆمپانیاکانی هەرێم تەکنەلۆژیای زیرەکی دەستکرد بەکاردەهێنن، کە ئەمەش بەراورد بە وڵاتانی دراوسێ زۆر کەمە.
– بەکارهێنانی AI لە کشتوکاڵ و پیشەسازی:
لە هەندێک کۆمپانیای کشتوکاڵی و پیشەسازی، وەک کۆمپانیای “نەغدەی کوردستان”، سیستەمی پشکنینی کوالێتی بەرهەم بەکارهێنراوە، بەڵام ئەمە هێشتا لە قۆناغی سەرەتاییدایە.
– بازاڕکردنی ئەلیکترۆنی و AI
فرۆشگا ئەلیکترۆنییەکانی وەک (Beshkan) و (Kurdistan Store) سەرنجی زیاتریان لەسەر بەکارهێنانی زانیاری کڕیارەوە بۆ پێشنیاری کاڵا، بەڵام نەگەیشتوونەتە ئاستی پێشکەوتووی جیهانی.
چارەسەر و ڕێنمایی بۆ باشترکردنی بەکارهێنانی AI
یەکەم؛ لە بواری بەرهەمهێناندا:
پەرەپێدانی پرۆسەی خۆکارسازی (Automation):
– پێویستە حکوومەت یارمەتی کارگە ناوخۆییەکان بدات بۆ دابینکردنی ڕۆبۆت و سیستەمی ئۆتۆماتیکی بۆ زیادکردنی خێرایی و کەمکردنەوەی تێچوو.
پەرەپێدانی سیستەمی پێشبینیکردنی داواکاری (Demand Forecasting):
– بەکارهێنانی نەرمەکاڵای وەک (Google AI) یان (IBM Watson) بۆ پێشبینیکردنی ئەوەی چ بەرهەمێک لە بازاڕدا داواکاری زیاتری هەیە.
پەرەپێدانی کوالێتی بەرهەم:
– دابینکردنی سیستەمی بینینی کۆمپیوتەری (Computer Vision) بۆ پشکنینی بەرهەمە کشتوکاڵییەکان و دیاریکردنی کێشەکان پێش دابەشکردن.
دووەم؛ لە بواری بازاڕکردندا:
فرۆشگای ئەلیکترۆنی پێشکەوتوو:
– دروستکردنی پلاتفۆرمی تایبەتی فرۆشتن بە کەمترین تێچوو، وەک ئەوەی لە تورکیا و ئێران هەیە.
بازاڕکردنی تاکەکەسی (Personalized Marketing):
– بەکارهێنانی نەرمەکاڵای وەک (HubSpot) بۆ ناسینەوەی ئارەزووەکانی کڕیار و ناردنی پەیامی تایبەت.
ڕیکلامی زیرەک لە میدیای کۆمەڵایەتی:
– بەکارهێنانی ئەلگۆریزمەکانی فیسبووک و ئینستاگرام بۆ ناردنی ڕیکلامی کاریگەر بۆ بەرهەمە ناوخۆییەکان.
دەرفەتەکان و بەربەستەکان
دەرفەتەکان:
– زیادبوونی داواکاری بەرهەمی ناوخۆیی لە ناو خەڵکی هەرێم.
– پشتگیری نێودەوڵەتی بۆ پەرەپێدانی تەکنەلۆژیا.
بەربەستەکان:
– کەمی پسپۆڕ لە بواری AI.
– نەبوونی پەیوەندی خێرای ئینتەرنێت لە هەندێک ناوچە.
– بەرزی تێچووی دامەزراندنی سیستەمی AI.
هەرێمی کوردستان دەرفەتی زۆری هەیە لە بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد بۆ پەرەپێدانی بەرهەمهێنان و بازاڕکردنی ناوخۆیی، بەڵام پێویستە لە چەندین ڕووەوە کاربکرێت: پەروەردەی پسپۆڕ، دابینکردنی پەیوەندی خێرا، و پشتگیری مالی. ئەگەر ئەم خاڵانە جێبەجێ بکرێن، دەکرێت هەرێمەکە ببێتە ناوەندێکی پێشکەوتوو لە بواری تەکنەلۆژیای نوێ.
سەرچاوەکان:
١. ڕاپۆرتە فەرمییەکان:
– وەزارەتی پلاندانانی هەرێمی کوردستان (٢٠٢٣). “ڕاپۆرتی ساڵانەی گەشەی ئابووری”
– دەزگای ئاماری هەرێمی کوردستان. “ژمارەکان لەسەر پیشەسازی و کشتوکاڵ”
٢. توێژینەوە ئەکادیمییەکان:
– زانکۆی سەلاحەدین. “ڕۆڵی تەکنەلۆژیای زانیاری لە گەشەی ئابووری هەرێم” (٢٠٢٢)
– توێژینەوەی کۆمپانیای (Kurdistan AI Research) لەسەر بەکارهێنانی AI لە پیشەسازییە ناوخۆییەکان
٣. ڕاپۆرتی نێودەوڵەتییەکان:
– بانکی جیهانی. “ڕاپۆرتی گەشەی تەکنەلۆژیا لە وڵاتانی دراوسێ” (٢٠٢٣)
– UNDP لە هەرێمی کوردستان. “پڕۆژەی پەرەپێدانی توانای دیجیتاڵ”
٤. کتێب و بڵاوکراوەکان:
– “زیرەکی دەستکرد و ئابووری نوێ” – نووسینی د. عەلی محەممەد (٢٠٢١)
– “ڕاهێنانی AI لە هەرێمی کوردستان: دەرفەت و بەربەستەکان” (بەرگی یەکەم)
٥. سەرچاوەی ئەلیکترۆنی:
– ماڵپەڕی فەرمی حکوومەتی هەرێم (gov.krd)
– KurdistanIT.orgپلاتفۆرمی زانیاری تەکنەلۆژیا
– kurdistanaigroup.comگرووپی توێژینەوەی AI لە هەرێم
* پسپۆر لە بواری کارگێری و ئابووری