لیا سەیفەدین
لە پەراوێزەوە بۆ نێو سەنتەری بڕیار
بۆ دەیان ساڵ، بواری سیاسەتی دەرەوە و دیپلۆماسیەت وەک قەڵایەکی پیاوسالارانە سەیر دەکرا، کە تێیدا بڕیارە گرنگەکانی جەنگ و ئاشتی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن پیاوانەوە دەدران. بەڵام لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی جیهان و فراوانبوونی تێگەیشتنمان بۆ ئاسایش و پەرەپێدان، ڕۆڵی ئافرەت لەم بوارەدا گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی بەسەردا هاتووە و چیتر پرسێکی پەراوێز نییە، بەڵکو بووەتە پێویستییەکی ستراتیژی بۆ دیپلۆماسیەتێکی سەرکەوتوو و ئاشتییەکی بەردەوام.
ئاستی بەشداریی ئافرەتان: پێشکەوتنی بەرچاو و کەلێنی بەردەوام
لە دوو دەیەی ڕابردوودا، بەشداریی ئافرەتان لە سیاسەتی دەرەوەدا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. ئەمڕۆ ژمارەیەکی زۆرتر لە ئافرەتان پۆستی وەزیری دەرەوە، باڵیۆز، و نوێنەری تایبەتیان لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکاندا وەرگرتووە. وڵاتانی سکەندەناڤیا پێشەنگن لەم بوارەدا و نموونەی “سیاسەتی دەرەوەی فێمینیستی”یان هێناوەتە کایەوە، کە جەخت لەسەر مافەکانی مرۆڤ، یەکسانیی جێندەری، و بەشداریپێکردنی ئافرەتان لە هەموو قۆناغەکانی بڕیارداندا دەکاتەوە.
سەرەڕای ئەم پێشکەوتنە، هێشتا کەلێنێکی گەورە هەیە. بەپێی ئامارەکان، هەرچەندە ژمارەی ئافرەتان لە کادیری دیپلۆماسیدا زیادی کردووە، بەڵام لە پۆستە باڵا و هەستیارەکاندا (وەک سەرۆکی شاندی دانوستانە ئاشتییەکان) ڕێژەیان هێشتا کەمە. زۆرجار “بنمیچی شووشەیی” (Glass Ceiling) ڕێگرە لەبەردەم گەیشتنیان بە لوتکەی دەسەڵات لەم بوارەدا. ئەمەش نەک تەنها پرسی دادپەروەری و یەکسانییە، بەڵکو کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر کوالێتی و کاریگەریی سیاسەتی دەرەوە هەیە.
ڕۆڵی تایبەتی ئافرەتان لە دیپلۆماسیەتدا: هێزی نەرم و دیدگای جیاواز
ئافرەتان تەنها بۆ پڕکردنەوەی کورسییەکان بەشداری ناکەن، بەڵکو دیدگا و توانای جیاواز و پێویست دەهێننە نێو بواری دیپلۆماسیەتەوە. گرنگترین خاڵەکان بریتین لە:
١. بەهێزکردنی “هێزی نەرم” (Soft Power): دیپلۆماسیەت تەنها بریتی نییە لە هەڕەشەی سەربازی و فشاری ئابووری. ئافرەتان زۆرجار شارەزاییەکی زیاتریان لە بەکارهێنانی ئامرازەکانی هێزی نەرمدا هەیە، وەک گفتوگۆ، بنیاتنانی متمانە، پەیوەندیی کولتووری، و دروستکردنی پردی پەیوەندی لەنێوان کۆمەڵگە جیاوازەکاندا. توانای گوێگرتن و تێگەیشتن لە لایەنی بەرامبەر، خەسڵەتێکی گرنگی دیپلۆماسییە کە زۆرجار لە ئافرەتاندا بەهێزترە.
٢. گرنگیدان بە ئاسایشی مرۆیی: بە شێوەیەکی نەریتی، دیپلۆماسیەت جەختی لەسەر ئاسایشی دەوڵەت دەکردەوە. بەڵام ئافرەتان دیدگایەکی فراوانتر دەهێنن کە “ئاسایشی مرۆیی” لەخۆدەگرێت. واتە گرنگیدان بە پرسەکانی وەک مافی مرۆڤ، پەروەردە، تەندروستی، کاریگەریی ململانێکان لەسەر خێزان و منداڵان، و دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکان. ئەم دیدگایە یارمەتیدەرە بۆ چارەسەرکردنی ڕیشەی کێشەکان نەک تەنها دەرئەنجامەکانی.
٣. کاریگەری لە پرۆسەکانی ئاشتیدا: لێکۆڵینەوەکان دەریانخستووە ئەو ڕێککەوتننامانەی ئاشتی کە ئافرەتان بەشداربوون لە داڕشتنیاندا، ئەگەری بەردەوامبوونیان بۆ ماوەی ١٥ ساڵ بە ڕێژەی ٣٥% زیاترە. هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ئافرەتان زۆرجار نوێنەرایەتیی چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگە دەکەن و داواکاری و پێداویستییەکانیان دەخەنەڕوو، ئەمەش وادەکات ڕێککەوتنەکە گشتگیرتر و قابیلی جێبەجێکردن بێت.
٤. شکاندنی ستریۆتایپ و بنیاتنانی متمانە: لە کۆمەڵگە نەریتییەکاندا، بوونی دیپلۆماتکاری ئافرەت دەتوانێت ببێتە هۆی شکاندنی وێنە باوەکان و هاندانی ئافرەتانی ئەو کۆمەڵگەیە بۆ بەشداریی زیاتر. هەروەها لە هەندێک حاڵەتدا، ئافرەتان دەتوانن بە ئاسانیتر متمانەی ئافرەتانی و گرووپە پەراوێزخراوەکانی تر بەدەست بهێنن، کە ئەمەش بۆ کۆکردنەوەی زانیاری و تێگەیشتن لە دۆخەکە زۆر گرنگە.
ئاستەنگەکان
سەرەڕای گرنگیی ڕۆڵەکەیان، ئافرەتان هێشتا ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ دەبنەوە، لەوانە:
کلتووری پیاوسالارانە: هێشتا لە زۆرێک لە وەزارەتەکانی دەرەوە و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکاندا، کلتوورێکی پیاوانە باڵادەستە.
باڵانسنەکردنی نێوان کار و ژیانی تایبەت: پیشەی دیپلۆماسی داوای گەشتکردنی بەردەوام و کارکردنی درێژخایەن دەکات، کە ئەمە زۆرجار لەگەڵ ڕۆڵی نەریتیی ئافرەت لە خێزاندا ناکۆکە و بارگرانیی زیاتری بۆ دروست دەکات.
نەبوونی تۆڕی پشتیوانی و ڕاوێژکاری: بەهۆی تازەیی بەشداریکردنیان لەم بوارەدا، ئافرەتان کەمتر خاوەنی ئەو تۆڕە پەیوەندییە بەهێزانەن کە پیاوان لە ماوەی دەیان ساڵدا دروستیان کردووە.
بێڕێزی و پێشداوەری: هەندێک جار توانای ئافرەتان بەهەند وەرناگیرێت یان ڕووبەڕووی بێڕێزی و گێچەڵی جێندەری دەبنەوە، کە ئەمەش کاریگەریی نەرێنی لەسەر کارەکانیان دادەنێت.
لە کۆتاییدا، بەشداریی ئافرەت لە سیاسەتی دەرەوە و دیپلۆماسیەتدا چیتر مایەی گفتوگۆ نییە، بەڵکو پێویستییەکی حەتمییە. ئافرەتان تەنها یەکسانیی ڕەگەزی ناهێننە کایەوە، بەڵکو دیدگا، کارامەیی و ئەزموونی نوێش دەهێنن کە سیاسەتی دەرەوە بەهێزتر و گشتگیرتر و مرۆییتر دەکات. بۆ بنیاتنانی جیهانێکی ئارامتر و دادپەروەرتر، پێویستە حکومەتەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان کار بکەن بۆ لابردنی هەموو ئەو ئاستەنگانەی کە ڕێگرن لەبەردەم بەشداریی تەواو و کاریگەری ئافرەتان. سەرکەوتنی دیپلۆماسیەتی سبەی، تا ڕادەیەکی زۆر بەندە بە بەکارهێنانی توانای تەواوی مرۆڤایەتی، نەک تەنها نیوەی.