زمانی جەستە و ڕەنگدانەوەی لە کەسایەتیی کوردیدا

حەسەن حەمەد ئاندێکی

پەیوەندیی نێوان مرۆڤەکان تەنها لە ڕێگەی وشە و ڕستەکانەوە نییە، بەڵکو بەشێکی زۆری پەیامەکان لە ڕێگەی زمانی جەستە (Body Language) دەگوازرێنەوە. زمانی جەستە کۆمەڵێک نیشانەی نائاخاوتنی وەک جووڵەی دەست،دەربڕینی دەموچاو،شێوازی وەستان،ئاراستەەی چاو،وتەنانەت مەودای نێوان کەسەکان لەخۆ دەگرێت. لە زانستی دەروونناسی و کۆمەڵناسیدا،زمانی جەستە وەک ئاوێنەیەک بۆ ناوەوەی مرۆڤ و ناسنامەی کولتووریی کۆمەڵگەکان سەیر دەکرێت،بۆ گەلی کورد،کە خاوەن مێژوویەکی دەوڵەمەند و کولتوورێکی تایبەتە، زمانی جەستە تەنها ئامرازێکی پەیوەندی نییە،بەڵکو گوزارشت لە بەهاکانی وەک ڕێز، میواندۆستی، ئازایەتی، شکۆ،وخۆڕاگری دەکات.

گرنگیی زمانی جەستە لە پەیوەندیدا.. ڕوانگەیەکی زانستی
پێش ئەوەی بچینە ناو وردەکارییەکانی زمانی جەستە لە کولتووری کوردیدا، پێویستە لە گرنگیی گشتیی زمانی جەستە لە پرۆسەی پەیوەندیدا تێبگەین. توێژینەوە زانستییەکان دەریانخستووە کە بەشێکی زۆری پەیوەندییەکانمان نائاخاوتنین. پرۆفیسۆر ئەلبێرت مێهرابیان، یەکێک لە پێشەنگەکانی توێژینەوە لەسەر پەیوەندیی نائاخاوتنی، ئاماژە بەوە دەکات کە تەنها ٧%ی پەیامەکانمان لە ڕێگەی وشەکانەوە دەگوازرێنەوە، ٣٨% لە ڕێگەی تۆنی دەنگەوە و، ٥٥%ی پەیامەکەش لە ڕێگەی زمانی جەستەوە دەگات. ئەم ئامارانە گرنگیی بێئەندازەی زمانی جەستە دەردەخەن لە تێگەیشتن لە مەبەست و هەستە ڕاستەقینەکانی بەرامبەردا.پەرتوکی هێزی پەیوەندیی بێ وشە (بێ قسە) لە نوسینی هێنری کالێرۆیە.
(The Power of Nonverbal Communication) کالێرۆ لە توێژینەوەکانیدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە پەیوەندیی نائاخاوتنی زۆر کاریگەرترە لە وشەکان بۆ گەیاندنی هەست و مەبەستە ڕاستەقینەکان. بەپێی کالێرۆ، مرۆڤەکان زۆرجار بەبێ ئەوەی هەستی پێ بکەن، لە ڕێگەی جەستەیانەوە ڕاستییەکان دەدرکێنن. ئەم تیۆرییە دەکرێت بەسەر هەموو کولتوورەکاندا جێبەجێ بکرێت، بەڵام شێوازی دەربڕینەکە و لێکدانەوەی نیشانەکان لە کولتوورێکەوە بۆ کولتوورێکی تر دەگۆڕێت، چونکە زمانی جەستە بە شێوەیەکی قووڵ پەیوەستە بە دابونەریت و بەها کۆمەڵایەتییەکانەوە.

کەسایەتیی کوردی و ڕەنگدانەوەی لە زمانی جەستەدا
کەسایەتیی کوردی بەوە ناسراوە کە کەسایەتییەکی گەرمو گوڕ،کۆمەڵایەتی،میواندۆست،و شانازیی بە خۆوە یە. ئەم تایبەتمەندییانە بە ڕوونی لە زمانی جەستەی کورددا ڕەنگ دەدەنەوە و دەکرێت لە چەند لایەنێکی سەرەکییەوە شیکاری بکرێن:
١. ڕێز و شکۆ
لە کولتووری کوردیدا، ڕێزگرتن لە گەورە، مامۆستا، میوان و، کەسایەتییە کۆمەڵایەتییەکان بەهایەکی باڵایە و بە شێوەیەکی بەرچاو لە زمانی جەستەدا دەردەکەوێت. ئەمە چەندین شێوازی هەیە:
هەستانە سەر پێ: کاتێک کەسێکی بەتەمەن یان میوانێکی گرنگ دێتە ژوورەوە، هەمووان هەڵدەستنە سەر پێ. ئەم جووڵەیە نیشانەی ئامادەیی، ڕێزێکی بێپایان و، پێشوازی گەرمە. لە هەندێک کولتووری تردا، ئەمە لەوانەیە وەک شتێکی ئاسایی سەیر بکرێت، بەڵام لە کولتووری کوردیدا، جێبەجێ نەکردنی ئەم جووڵەیە دەکرێت بە بێڕێزی لێک بدرێتەوە.
دەست خستنە سەر سنگ: لە کاتی سڵاوکردن یان قسەکردن لەگەڵ کەسێکی بەتەمەن یان خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتی، دەست خستنە سەر سنگ نیشانەی دڵسۆزی، ڕێز و، ملکەچییەکی جوانە. ئەمە جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە قسەکەر بە ڕێزەوە گوێ دەگرێت و قسە دەکات.
چەمانەوەی سەر: کەمێک چەمانەوەی سەر لە کاتی سڵاوکردن یان وەرگرتنی شتێک لە کەسێکی گەورەتر، گوزارشت لە ڕێز و حورمەت دەکات. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کەسەکە خۆی بە بچووکتر دەزانێت لە بەرامبەرەکەی و ڕێزی بۆی هەیە.
ماچکردنی شان: یەکێکی تر لە نیشانە هەرە کۆن و تایبەتەکانی کورد، ماچکردنی شانی گەورەکان یان کەسایەتییە ئایینی و کۆمەڵایەتییەکانە. ئەمە نیشانەی هەرە باڵای ڕێز، وەفاداری و، خۆشەویستییەکی قووڵە، بەتایبەتی لە کاتی گەڕانەوەی کەسێکی ئازیز یان بۆ دەربڕینی سوپاسگوزارییەکی زۆر.
٢. میواندۆستی و گەرموگوڕی .
کوردەکان بە میواندۆستی و گەرموگوڕییان ناسراون و، ئەمەش بە ڕوونی لە پەیوەندییە جەستەییەکانیاندا دەردەکەوێت. لە کولتووری کوردیدا، دەستلێدان (Touch) بەشێکی دانەبڕاوە لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان:
لەئامێزگرتن و ماچکردن: کاتێک دوو هاوڕێ یان خزم دوای ماوەیەک یەک دەبینن، تەنها بە سڵاوێکی وشک واز ناهێنن، بەڵکو یەکتر لە ئامێز دەگرن و ماچی یەکتر دەکەن )زۆرجار سێ جار لەسەر ڕوومەت. (ئەم گەرمی و گوڕییە لە زمانی جەستەدا نیشانەی متمانە، خۆشەویستی و، پەیوەندییەکی قووڵی کۆمەڵایەتییە. ئەم جۆرە پەیوەندییە جەستەییە لە کولتوورە ڕۆژئاواییەکاندا کەمتر باوە و زیاتر بۆ پەیوەندییە زۆر نزیکەکان بەکاردێت.
نزیکبوونەوەی جەستەیی: بەپێی تیۆرییەکانی ئیدوارد تی هۆڵ (Edward T. Hall) دەربارەی کولتوورە گەرمەکان (High-context cultures) کۆمەڵگەی کوردی لەم خانەیەدا پۆلێن دەکرێت. لەم کولتوورانەدا، مەودای کەسی (Personal Space) کەمترە و خەڵک زیاتر نزیک دەبنەوە لە یەکتر لە کاتی قسەکردندا. ئەم نزیکبوونەوەیە نیشانەی دۆستایەتی و متمانەیە، بە پێچەوانەی هەندێک کولتووری تر کە نزیکبوونەوەی زۆر، دەکرێت بە دەستدرێژی لێک بدرێتەوە.
٣. چاو و متمانە
ئاراستەەی چاو و شێوازی سەیرکردن ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە پەیوەندیی نائاخاوتنی کوردیدا:
سەیرکردنی ڕاستەوخۆ: سەیرکردنی ڕاستەوخۆی چاو لە کاتی قسەکردندا لە ناو کورددا نیشانەی ڕاستگۆیی، متمانەبەخۆبوون و، جدییەتە. کەسێک کە چاوی دەدزێتەوە، زۆرجار وەک کەسێکی شەرمن، ناڕاستگۆ، یان بێمتمانە سەیر دەکرێت. ئەمە بەتایبەتی لە گفتوگۆ و دانوستانەکاندا گرنگە.
نزمکردنەوەی چاو: لە هەمان کاتدا، نزمکردنەوەی چاو لەبەردەم دایک و باوک، مامۆستا، یان کەسێکی زۆر بەتەمەن، نیشانەی شەرم، ڕێز و، ئەدەبە، نەک بێمتمانەیی. ئەم هاوسەنگییە لە بەکارهێنانی چاودا، ئاڵۆزی و دەوڵەمەندیی کەسایەتیی کوردی نیشان دەدات و پێویستی بە تێگەیشتنی کولتووری هەیە.
٤. جووڵەی دەست و دەربڕین (Gestures):
کوردەکان لە کاتی گێڕانەوەی چیرۆک، قسەکردنی ئاسایی، یان تەنانەت دەربڕینی هەستەکانیاندا، زۆر دەستیان بەکاردەهێنن. ئەم جووڵانە وەک ئامرازێکی یارمەتیدەر بۆ جەختکردنەوە لەسەر گرنگیی بابەتەکە یان ڕوونکردنەوەی زیاتر بەکاردێن:
ئاماژەی نەخێر یان هیچ: کاتێک کوردێک دەیەوێت بڵێت هیچ یان نەخێر، زۆرجار سەری کەمێک بەرەو سەرەوە دەبات و دەنگێکی تک (Tsk) بە زمان دەردەکات، لەگەڵ کەمێک جووڵاندنی دەست. ئەمە ئاماژەیەکی نائاخاوتنی باوە لە ناوچەکەدا و لە هەندێک کولتووری تردا لەوانەیە بە شێوەیەکی جیاواز لێک بدرێتەوە.
جووڵەی دەست بۆ جەختکردنەوە: لە کاتی قسەکردندا، بەکارهێنانی دەست بۆ ئاماژەکردن بە شتێک یان جەختکردنەوە لەسەر خاڵێکی دیاریکراو، زۆر باوە. ئەمە نیشانەی چالاکی و پەرۆشی قسەکەرە بۆ گەیاندنی پەیامەکەی.

زمانی جەستە لە هەڵپەڕکێی کوردیدا (ناسنامەیەکی بەکۆمەڵ)
هەڵپەڕکێی کوردی یەکێکە لە جوانترین نمایشەکانی زمانی جەستەی بەکۆمەڵ. گرتنی دەستی یەکتر بە توندی نیشانەی یەکگرتوویی و تەبایییە و، شێوازی وەستانی ڕێک و بەرزکردنەوەی سەر گوزارشت لە شانازی و ئازایەتی دەکات. هەر جووڵەیەکی پێ و دەست چیرۆکێکی مێژوویی یان هەستێکی نەتەوەیی لە پشتەوە، کە دەسەلمێنێت زمانی جەستەی کورد تەنها بۆ تاک نییە، بەڵکو ناسنامەیەکی بەکۆمەڵیشە کە لە ڕێگەی هونەر و جووڵەوە دەپارێزرێت و دەگوازرێتەوە.

کاریگەریی ژینگە و مێژوو لەسەر زمانی جەستە
کەسایەتیی کورد و زمانی جەستەی بە شێوەیەکی قووڵ لە ژینگە و مێژووی پڕ لە سەختیی گەلەکەیدا ڕەگی داکوتاوە:
هێز و بڕیار لە جووڵەدا: بەهۆی ژیان لە ناوچە شاخاوییەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی سەختییەکان، جۆرێک لە تەوژم و هێز لە زمانی جەستەی کورددا دروست بووە. شێوازی ڕۆیشتنی کوردێک زۆرجار بە هێز و بڕیارەوەیە، کە ڕەنگدانەوەی ئەو خۆڕاگرییەیە کە لە مێژوودا نیشانی داوە لە بەرامبەر داگیرکەران و ستەمکاراندا.
ڕەنگدانەوەی دابونەریتەکان: بەهۆی ئەوەی کورد لە کۆمەڵگەیەکی خێڵەکی و پارێزگاردا ژیاوە، زمانی جەستەی پیاوان و ژنان جیاوازییەکی تێدایە کە ڕەنگدانەوەی دابونەریتە کۆمەڵایەتییەکانە. بۆ نموونە، ژنانی کورد لە کۆنەوە بەوە ناسراون کە لە کاتی قسەکردندا شکۆ و سەنگینییەکی تایبەتیان هەیە، کە لە شێوازی دانیشتن و وەستانیاندا دیارە. ئەمە نیشانەی حورمەت و پارێزگارییە لە خۆیان و لە بەها کۆمەڵایەتییەکان.
ئاستەنگەکانی تێگەیشتن لە زمانی جەستەی کوردی بۆ بیانییەکان
یەکێک لە کێشە سەرەکییەکان بۆ کەسانی بیانی ئەوەیە کە زۆرجار لە زمانی جەستەی کورد تێناگەن یان بە هەڵە لێکی دەدەنەوە. بۆ نموونە، ئەو گەرمی و نزیکبوونەوە جەستەییەی لە نێوان دوو پیاوی کورددا هەیە (وەک دەستلەملانێ یان ماچکردنی ڕوومەت)، لەوانەیە لە کولتوورێکی ڕۆژئاواییدا بە هەڵە تێبگەیەنرێت و وەک نیشانەی پەیوەندییەکی زۆر تایبەت یان تەنانەت هەڕەشە لێک بدرێتەوە. کالێرۆ لە کتێبەکەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە تێگەیشتن لە زمانی جەستە بەبێ تێگەیشتن لە چوارچێوە کولتوورییەکە مەحاڵە. بۆیە، بۆ ناسینی کەسایەتیی کورد، پێویستە لەو کۆدە کولتوورییانە بگەین کە لە پشت هەر جووڵەیەکەوەن. نەبوونی توێژینەوەی زانستیی پێویست بە زمانی ئینگلیزی لەسەر زمانی جەستەی کوردی، ئەم ئاستەنگە زیاتر دەکات.
هەربۆیە زمانی جەستە بەشێکی دانەبڕاوە لە ناسنامەی مرۆڤ و، بۆ کورد، ئەم زمانە گوزارشتێکی ڕاستەقینەیە لە مێژوو، بەها و، دەروونناسیی نەتەوەیەک. لە ڕێگەی جووڵەی دەست، سەیری چاو، شێوازی وەستان و، تەنانەت هەڵپەڕکێی بەکۆمەڵەوە، کوردەکان پەیامی ڕێز، متمانە، خۆڕاگری، میواندۆستی و، یەکگرتوویی دەگەیەنن. وەک هێنری کالێرۆ دەڵێت، جەستە درۆ ناکات و، جەستەی کوردیش چیرۆکی نەتەوەیەک دەگێڕێتەوە کە سەرەڕای هەموو ئازارەکان، هێشتا بە سەربەرزی و گەرمی و میواندۆستییەوە دەژیێت. تێگەیشتن لەم لایەنە نائاخاوتنییەی کەسایەتیی کوردی، دەرگایەکی گەورەمان بۆ دەکاتەوە بۆ ناسینی قووڵایی مرۆڤی کورد و چۆنیەتی پەیوەندییەکانی لەگەڵ جیهانی دەوروبەریدا. ئەم تێگەیشتنە نەک تەنها بۆ کورد خۆی گرنگە بۆ پاراستنی ناسنامەی کولتووریی خۆی، بەڵکو بۆ بیانییەکانیش پێویستە بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی تەندروست و پڕ لە ڕێز لەگەڵ ئەم گەلە دێرینەدا.

سەرچاوەی بیانی:

1.Mehrabian، Albert. (1971). Silent Messages. Wadsworth Publishing Company.
2.Calero، Henry H. (2005). The Power of Nonverbal Communication. Silver Lake Publishing.
3.Hall، Edward T. (1976). Beyond Culture. Anchor Books.