لە سایەی خەیامدا

خوسره‌و جاف
سایەی خەیام لە ئاوێنەی زمانی کوردیدا: گەشتێک بە ناو فەلسەفەی چوارینەکاندا
هیچ شاعیر و فەیلەسووفێک لە مێژووی ئەدەبیاتی جیهاندا نەیتوانیوە وەک حەکیم عومەری خەیام بە کەمترین وشە و لە قاڵبێکی ئەوەندە کورتدا وەک چوارینە، قورسترین و قووڵترین پرسیارەکانی مەعریفە و بوون بەرەوڕووی زەینی مرۆڤ بکاتەوە. خەیام بۆ خۆی گەردەلوولێکی گەورەی فکرییە؛ لەلایەک ماتماتیکزانێکی لێهاتوو و گەردوونناسێکی زۆر وردبینە، لەلایەکی ترەوە شاعیرێکی پڕ لە گومان و یاخییە بەرامبەر چەقینی فکری، زاهیدایەتیی درۆیینە و ڕواڵەتپەرستیی سەردەمی خۆی. کاتێک ئێمە چوارینەکانی خەیام دەخوێنینەوە، گوێ لە ناڵەی دەروونی مرۆڤێک دەگرین کە لەنێوان هەقیقەتی تاڵی مەرگ و سیحری بێوێنەی ژیاندا سەرگەردانە. گواستنەوەی ئەم دەنگە مێژووییە گەورەیە بۆ سەر زمانی کوردی، نەک هەر پێویستییەکی ئەدەبی و ڕۆشنبیری بوو، بەڵکوو تاقیکردنەوەیەکی سەخت و قورس بوو بۆ کێشانی وێنە فەلسەفییە ئاڵۆزەکان بە ڕەنگ و ڕیتمی وشەی کوردی. فەلسەفەی خەیام لەسەر چەند چەمکێکی بنەڕەتی دەخولێتەوە.
یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی فکری خەیام، تێڕامانە لە کات و غەنیمەتزانینی چرکەساتی ئێستا. لای ئەو، ڕابردوو وەک خەونێک ڕۆیشتووە و هیچ دەسەڵاتێکمان بەسەریدا نییە، داهاتووش نادیارە و کەس بەڵێنی ناداتێ تا چرکەیەکی تر بژیێت. کەواتە تەنها سەرمایەی ڕاستەقینە کە مرۆڤ لەم گەردوونەدا خاوەنی بێت، تەنها ئێستایە. خەیام داوامان لێدەکات خۆمان لە غەمی ڕابردوو و ترسی داهاتوو ئازاد بکەین و چرکەی ئێستا بەنرخ بزانین. هاوتەریب لەگەڵ ئەمەدا، یەکێک لە فرە دووبارەترین و جوانترین وێنەکانی خەیام، تێڕامانیەتی لە مەتەڵی مەرگ و گۆڕانی جەستەی مرۆڤ بۆ خاک، کە لە قالب و وێنەی گۆزە و خۆڵدا دەریدەبڕێت. ئەو پێی وایە ئەو گۆزەیەی مەی تێدا دەخورێتەوە، ڕۆژێک لە ڕۆژان سەر و دەستی پاشایەک یان لێوی نازدارێک بووە. ئەم تێڕامانە فیزیکی و کیمیاییە بۆ گۆڕانی ماددە بە جوانی لە دەقە کوردییەکەدا ڕەنگی داوەتەوە، بەتایبەت کاتێک ئاماژە بەوە دەکات کە هەر خشتێک لە دیواری کۆشکی پاشاکاندا، لە راستیدا پەنجەی وەزیرێک و سەری سوڵتانێک بووە.
لە ڕەهەندێکی تردا، خەیام بە توندی دژی ئەو کەسانەش دەوەستێتەوە کە ئایین دەکەنە ئامرازی بازرگانی، دەسەڵات و فریودانی خەڵک. لەم نێوەندەدا، ئەو مەی وەک هێمایەک بۆ ڕاستگۆیی، پاکیی ناخ و ڕاکردن لە درۆ و ڕیاکاری بەکاردەهێنێت. لە ململانێی نێوان شاعیر و موفتیی شاردا، خەیام بە ڕاشکاوی ڕووبەڕووی جەهل دەبێتەوە و دەڵێت: تۆ خوێنی خەڵک دەمژیت و من خوێنی ترێ، وژدانت بێ کاممان خوێنمژترین؟
خوێنەر کاتێک وشەی مەی، پیاڵە یان مەیخانە لە چوارینەکانی خەیامدا دەبینێت، ڕەنگە لە وەهمی سەرەتاییدا تەنها بیر لە مانا واقیعی، سادە و فیزیکییەکەی بکاتەوە. بەڵام لە ڕاستیدا مەی لای خەیام مانایەکی زۆر قووڵتری هەیە؛ ئەوە دەرمانی حەشارگەی دەروون و پەناگەیە لە جیهانێکدا کە تێیدا مرۆڤ ناتوانێت مەتەڵی مەرگ چارەسەر بکات و ناتوانێت ڕێگری لە زۆرداریی چەرخی فەلەک بکات. تەنها یەک ڕێگە دەمێنێتەوە، ئەویش مەستبوون و بێخەبەربوونە لە غەمی ڕابردوو و داهاتوو. هەر بۆیە خەیام ڕاستەوخۆ ئاماژە بەوە دەکات کە مەینوشینییەکەی لەبەر بەزم و ڕابواردن یان بۆ دژایەتیکردنی ئایین و چێژپەرستی نییە، بەڵکوو مەستی، دەوای دەردی دەروونییەتی. ئەمەش ئەو شوێنەیە کە خەیامی تێدا دەبێتە هاودەمی هەموو مرۆڤێکی ئازارچێژ لە ژیاندا کە دەیەوێت بۆ ساتێکیش بێت لەژێر قورسیی یاسا وشکەکان و ترس لە نادیار ڕزگاری بێت.
وەرگێڕانی شیعری کلاسیکی فارسی بۆ سەر زمانی کوردی، لە ڕواڵەتدا ئاسان دەردەکەوێت چونکە هەردوو زمانەکە لە یەک خێزانن، بەڵام لە هەقیقەتدا کارێکی ئێجگار سەخت و دژوارە. فارسیی سەردەمی خەیام زمانێکی چڕ، کەم وشە و پڕ لە مانا و ئاماژەی قووڵە. لەو پێناوەدا، ڕێگەی وەرگێڕانی داهێنەرانە هەڵبژێردراوە، نەک وەرگێڕانی وشەبەوشەی وشک و بێگیان، تا کێش، سەروا و مۆسیقای ناوخۆیی چوارینەکان لە زمانی کوردیدا نەفەوتێن. بۆ نموونە چەمکی ڕەوانبێژیی کچی ڕەز کورت کراوەتەوە و کراوە بە کچی کوڵمەسووری ترێ تا وێنە شێوەکارییەکە لە زەینی خوێنەری کورددا ڕاستەوخۆ زیندوو بێتەوە. هەروەها ناوی هەندێک کارەکتەری مێژوویی و هێماکان کورت کراونەتەوە یان گۆڕدراون بۆ هاوتا کوردییەکانیان وەک بەکارهێنانی ناوی خولە و حەمە بۆ نواندنی مرۆڤی سادە و گشتی تا بۆ خوێنەر مۆسیقا و کەشێکی ئاشناتر دروست بکەن.
ئەم دیوانەی ئێستا لەبەردەستی خوێنەراندایە، دەرەنجامی ماندووبوونێکی زۆرە بۆ هێنانەدی هاوسەنگی لەنێوان هەقیقەتی مێژوویی دەقەکە و زمانی زەنگینی شیعردا. ئامانج ئەوە بووە جیهانی ڕاستەقینەی خەیام دوور لە زێدەڕۆیی شۆڤێنیستانە یان شێواندنی ئایدۆلۆژی و مەزهەبی بگاتە ناو ماڵ و دڵی خوێنەرانی کورد. با لەگەڵ هەر لاپەڕەیەک و لەگەڵ هەر چوارینەیەکی ئەم کتێبەدا، بۆ ساتێکیش بێت لەم جیهانە پڕ لە ڕاکردن، ڕیاکاری و جەنجاڵییە دوور بکەوینەوە. گوێ لە دەنگی کەڵەشێری بەرەبەيان بگرین کە وەبیرمان دێنێتەوە شەوێک لە تەمەنمان ڕۆیشت و ئێمە بێخەبەرین، تا فێری ئەوە ببین چۆن ڕێز لەو خولەک و چرکەیە بگرین کە ناومان ناوە ژین.