پەرژین جەعفەر حاجی رۆستەم
نەتەوەگەرایی یەکێکە لە گرنگترین دیاردە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی مێژووی نوێ ، ئەم بیرۆکەیە لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە کە کۆمەڵێک مرۆڤ هەستی هاوبەشی بە (زمان، مێژوو، کولتوور، خاک ،ناسنامەی هاوبەش )یان هەیە، خۆیان بە نەتەوەیەک دەزانن و خوازیاری ماف و دەسەڵاتی سیاسی بۆ خۆیانن. نەتەوەگەرایی بە شێوەیەکی دیاریکراو لە کۆتایی سەدەی هەژدە و سەدەی نۆزدەدا گەشەی کرد و بووە هۆی گۆڕانکارییە گەورەکان لە سیستەمی سیاسی ئەورووپا و جیهان. ئەم وتارە هەوڵ دەدات مێژووی سەرهەڵدانی نەتەوەگەرایی، بنەما فکرییەکان، پەرەسەندنی لە سەدەی نۆزدە و بیست، و کاریگەرییەکانی لەسەر دروستبوونی دەوڵەتە نەتەوەییەکان بخاتەڕوو.
مێژووی مرۆڤایەتی پڕە لە کۆمەڵە ناسنامە و پەیوەندییە جۆراوجۆرەکان؛ وەک (خێزان، عەشیرەت، ئایین، شار، ئیمپراتۆری و ناوچە). بەڵام نەتەوە وەک ناسنامەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی نوێ، بە تایبەتی لە سەدەکانی نوێدا، گرنگییەکی تایبەتی بەدەستهێنا.
نەتەوەگەرایی تەنها بیرۆکەیەک نییە کە پەیوەندی بە خۆشەویستیی خاک و نەتەوەوە هەبێت؛ بەڵکو سیستەمێکی بیرکردنەوەیە کە پەیوەندی نێوان (نەتەوە، دەسەڵات، خاک، ناسنامە و مافی سیاسی)ڕوون دەکاتەوە.
نەتەوەگەرایی چییە؟
لە ڕوانگەی زانستییەوە، نەتەوەگەرایی کۆمەڵێک بیر و باوەڕە کە نەتەوە بە بنەمای سەرەکیی ناسنامەی سیاسی و کۆمەڵایەتی دادەنێت.
لە ناو نەتەوەگەراییدا چەند بنەمایەکی سەرەکی هەیە وەک :(هەبوونی ناسنامەی هاوبەش ،گرنگیدان بە زمان و کولتوور،پەیوەندیی نەتەوە بە مێژووی هاوبەش ،هەستی بە پەیوەندییەکی بەهێز بە خاک و نیشتمان ،داواکاریی مافی سیاسی و خۆبەڕێوەبردن ،لە هەندێک شێوەی نەتەوەگەراییدا داواکاریی دروستکردنی دەوڵەتی سەربەخۆ).
بۆیە دەکرێت بڵێین نەتەوەگەرایی لە نێوان ناسنامەی کۆمەڵایەتی و داواکاریی سیاسی دروست دەبێت.
سەرەتاکانی نەتەوەگەرایی
هەرچەندە هەستی بە کۆمەڵ و ناسنامەی هاوبەش لە کۆنەوە هەبووە، بەڵام زۆربەی توێژینەوە نوێکان نەتەوەگەرایی بە مانای سیاسییە نوێیەکەی بە دیاردەیەکی سەردەمی نوێ دەزانن.
شۆڕشی فەرەنسی (١٧٨٩ز )یەکێک بوو لە خاڵە گرنگەکانی گۆڕانی تێڕوانین بۆ دەسەڵات و نەتەوە. بیرۆکەکانی وەک حاکمیەتی گەل، هاووڵاتیبوون و یەکسانی، بوونە هۆی ئەوەی پەیوەندیی نێوان گەل و دەوڵەت بە شێوەیەکی نوێ بیر لێبکرێتەوە ، لە هەمان کاتدا، لە ئەورووپا بیرۆکەکانی ڕۆمانتیسیزم گرنگییەکی زۆریان بە (زمان، فولکلۆر، مێژوو و کولتووری گەلەکان ) دا. ئەمەش یارمەتیدەر بوو بۆ گەشەکردنی هەستی ناسنامەی نەتەوەیی.
نەتەوەگەرایی لە سەدەی نۆزدە
سەدەی نۆزدە بە شێوەیەکی تایبەت سەدەی گەشەکردنی نەتەوەگەرایی بوو. لەم سەدەیەدا چەندین جوڵانەوەی نەتەوەیی لە ئەورووپا سەریانهەڵدا.
لە ئیتالیا و ئەڵمانیا نەتەوەگەرایی بووە هۆکارێکی گرنگ بۆ پرۆسەی یەکخستنی ناوچە جیاوازەکان و دروستبوونی دەوڵەتێکی یەکگرتوو ، لە هەمان سەردەمدا، لە ناوچەکانی ئەورووپای ناوەڕاست و ڕۆژهەڵات، نەتەوە جۆراوجۆرەکان دەستیان کرد بە داواکاریی ناسنامە، زمان و مافی سیاسیی خۆیان. بەم شێوەیە، نەتەوەگەرایی لە سەدەی نۆزدەدا لە بیرۆکەیەکی فکرییەوە بۆ جوڵانەوەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی گۆڕا.
نەتەوەگەرایی و دروستبوونی دەوڵەت ـ نەتەوە
یەکێک لە گرنگترین کاریگەرییەکانی نەتەوەگەرایی، پەرەسەندنی بیرۆکەی دەوڵەت ـ نەتەوە بوو.
لە سەدەی نۆزدە و بیستدا، دەوڵەتەکان هەوڵیان دا ناسنامەیەکی نەتەوەیی هاوبەش لە نێوان دانیشتووان دروست بکەن. قوتابخانە، زمان، مێژوونووسی، پەرەپێدانی نیشانە نەتەوەییەکان، ئاڵا و سروود، و یادەوەرییە مێژووییەکان بوونە ئامرازێک بۆ نەتەوەسازی.
لە ڕوانگەی تیۆرییەوە، توێژەرانی وەک ئێرنەست گێلنەر، بێنەدیکت ئەندەرسن و ئەنتۆنی د. سمیت هەوڵیان دا شیکردنەوەی زانستی بۆ چۆنیەتی دروستبوون و پەرەسەندنی نەتەوەگەرایی پێشکەش بکەن.
ئەندەرسن لە تیۆریی «کۆمەڵگای خەیاڵکراو»دا جەخت لەوە دەکاتەوە کە نەتەوە کۆمەڵێک مرۆڤە کە خۆیان بە ئەندامی کۆمەڵێکی سیاسیی هاوبەش دەزانن، تەنانەت ئەگەر زۆربەی ئەندامەکان یەکتری نەناسێن.
نەتەوەگەرایی و جەنگە جیهانییەکان
لە سەرەتای سەدەی بیستدا نەتەوەگەرایی بووە یەکێک لە هۆکارە گرنگەکانی گۆڕانکاریی سیاسی لە جیهان.
جەنگی یەکەمی جیهانی (١٩١٤–١٩١٨) بەشێکی زۆر لە نەخشەی سیاسیی ئەورووپای گۆڕی و چەندین ئیمپراتۆری لەناوچوون. دوای شەڕەکە، بیرۆکەی مافی گەلەکان بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان بووە بابەتێکی گرنگ لە سیاسەتی نێودەوڵەتی.
لە جەنگی دووەمی جیهانی و دوای ئەوەش، نەتەوەگەرایی بە شێوە جیاوازەکان بەردەوام بوو و کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر سیاسەتی جیهان دانا.
نەتەوەگەرایی و ڕزگاری لە کۆلۆنیالیزم
لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا، نەتەوەگەرایی لە ئاسیا و ئەفریقا بووە ئامرازێکی گرنگ بۆ بەرەنگاربوونەوەی کۆلۆنیالیزم ،ژمارەیەکی زۆر لە گەلەکان، بە دروستکردنی ڕێکخراو و جوڵانەوەی نەتەوەیی، داوای سەربەخۆیی و کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی کۆلۆنیالیستیان کرد.
بەم شێوەیە، نەتەوەگەرایی تەنها دیاردەیەکی ئەورووپی نەما، بەڵکو بووە بە بەشێک لە پرۆسەی گۆڕانی سیستەمی سیاسیی جیهان.
نەتەوەگەرایی و کورد
بابەتی نەتەوەگەرایی لە مێژووی کورددا گرنگییەکی تایبەتی هەیە. لە کۆتایی سەدەی نۆزدە و بە تایبەتی لە سەدەی بیستەمدا، لە نێوان ڕۆشنبیران و چالاکانی کورددا هەستی ناسنامەی کوردی و بیرۆکەی مافی سیاسیی کورد پەرەی سەند (زمان، ئەدەب، مێژوو، گۆڤار و ڕۆژنامە، خوێندن و دامەزراندنی کۆمەڵ و ڕێکخراوە کوردییەکان) ڕۆڵێکی گرنگیان لە پەرەپێدانی هۆشیاریی نەتەوەیی کورددا هەبوو.
لە سەدەی بیستدا، جوڵانەوە و ڕێکخراوە سیاسییە کوردییەکان بە شێوە جۆراوجۆر هەوڵیان دا مافە نەتەوەیی و سیاسییەکانی کورد بپارێزن و بەدەستی بهێنن. بۆیە نەتەوەگەرایی کوردی دەبێت لە چوارچێوەی بارودۆخی مێژوویی، سیاسی و کۆمەڵایەتیی ناوچەکەدا لێکبدرێتەوە.
نەتەوەگەرایی؛ دیاردەیەکی یەکڕەنگ نییە
گرنگە جیاوازیی نێوان شێوەکانی نەتەوەگەرایی بزانین. نەتەوەگەرایی دەتوانێت شێوەی (مەدەنی، کولتووری، زمانی، سیاسی یان ئازادیخوازان)ە وەربگرێت.
هەروەها لە هەندێک بارودۆخدا نەتەوەگەرایی دەتوانێت ببێتە هۆی یەکگرتن و پاراستنی ناسنامە، بەڵام ئەگەر لەگەڵ ڕوانگەی دژەکۆمەڵە و ڕەتکردنەوەی مافی کەسانی تر تێکەڵ بکرێت، دەتوانێت ببێتە سەرچاوەی ناکۆکی و توندوتیژی.
لەبەر ئەوە، لێکۆڵینەوەی زانستی لە نەتەوەگەرایی پێویستی بە جیاکردنەوەی خۆناسین بە نەتەوە لە دژایەتیکردنی نەتەوەکانی تر هەیە.
ئەنجام
نەتەوەگەرایی یەکێکە لە دیاردە بنەڕەتییەکانی مێژووی نوێ کە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ناسنامە، سیاسەت و دروستبوونی دەوڵەتەکان داناوە. لە سەدەی نۆزدەدا لەگەڵ گەشەکردنی بیرۆکەکانی مۆدێرنیزم، شۆڕشە سیاسییەکان و پەرەسەندنی چاپ و خوێندن، نەتەوەگەرایی بووە هێزێکی گرنگی سیاسی.
لە سەدەی بیستەمدا، ئەم بیرۆکەیە لە ئەورووپا تێپەڕی و بووە بە بەشێک لە جوڵانەوەکانی ڕزگاریی نەتەوەیی لە ئاسیا و ئەفریقا و ناوچەکانی تری جیهان. لە هەمان کاتدا، نەتەوەگەرایی لە مێژووی کوردیشدا ڕۆڵێکی گرنگی لە پەرەپێدانی هۆشیاریی نەتەوەیی و داواکاریی مافە سیاسی و کولتوورییەکاندا هەبووە.
لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین تێگەیشتن لە نەتەوەگەرایی بێ تێگەیشتن لە (مۆدێرنیزم، دەوڵەت، ناسنامە، کۆلۆنیالیزم و مافی گەلەکان) تەواو نابێت. بۆیە نەتەوەگەرایی دەبێت نەک تەنها وەک بیرۆکەیەکی سیاسی، بەڵکو وەک دیاردەیەکی مێژوویی و کۆمەڵایەتیی ئاڵۆز بخوێندرێتەوە.
* توێژەری مێژووی سیاسی