شاخەوان عەلی حەمەد مامۆكی
(گرفەی دەروون) دوایین بەرهەمی شاعیری هەست ناسك و نووسەری بەستە و حەیران مامۆستا (عومەر حاجی عەلی شەناغەیی)ـیە، كە لە دووتوێی 178 لاپەڕەدا و بە تیراژی 500 دانە لە چاپخانەی هێڤی و لەسەر ئەركی (كۆمپانیای حاجی هەژار نانەكەلی) چاپ كراوە.
كتێبە، (د. رزگار رەنجەڕۆ) پێشەكیی بۆ نووسیوە؛ لە بەراییدا ئاماژە بەوە دەدات كە “یەكێك لە ئەركە نیشتمانی و نەتەوەییەكانی گەلان پاراستنی زمان و كلتوور و نەریتەكانیانە، زمان كلیلی دەرگاكانی مێژووە بۆیە لە مێژووی شارستانیەتدا كلتوور و نەریتە كۆنەكانی مرۆڤایەتی پێ دەناسرێتەوە”.
ئەگەر باس لە بەستەی میللی بكەین گومان لەوەدا نییە هەر لەكۆنەوە لەنێو كۆمەڵگەی كوردی بەستەی میللی هەبووە، زۆربەی زۆری خاوەنەكانیان نەخوێندەوار بوون بەشایەر ناویان دەركردبوو، دیارە وشەی شایەر گوزارشت بووە بۆ پیاهەڵدان و هەر گۆتە و پێداگۆ وەك ئەو كەسە هەر بڵێ و بڵێ قسەی لێ نەبڕێ و قسەكانی تەواو نەبن، ئەوەش كەسی لێزان و قسەزان و زمان پاراوی دەوێ و هەموو كەس ناتوانێ خۆی لەقەرە ی ئەو بابەتە بدات كە لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە ئەو كەسە دەبێ شارەزاییەكی باشی داب و نەریت و كلتوورو ژیان و كەلەپوری گەلەكەی بێت.
بەستەی میللی چەند جۆرێ لەخۆ دەگرێ ئەوانیش بریتین لە (بەستەو مەقامی دروێنە، دروێنەی گەنم و جۆ _ ساوەركوتان _ شایی و رەشبەڵەك _ دواندنی كچ و كوڕ و جۆرێكی دیكەی بەستەیش هەبووە كە تایبەت بووە بە كیژ و ژنان كاتێك دەچوونە كەنگر و كاردی و مازیان، بەدەم رێوە بە شان و باڵی براكانیان هەڵداوە، لە نموونەیەكدا:
*یەكەمیان دەیوت:
كیژۆرەی گەردەنزەردێ _ قازە كەنگری ناو وەردێ _ راوەستە برایەكم دێ _ بزانم پێت رازی دەبێ.
*دوەمیشیان وەڵامی دەداتەوە پێی دڵێ:
راناوەستم ئەمن شێرم _ بە نێچیری خۆم دەوێرم _ شارەزای چۆڵ و هەڵدێرم _ خۆم بە نەفامان ناسپێرم _ ئەمنیش ساحێبی برامە _ مەمكت خڕە وەك شەمامە _ برام دەرێ لۆی نەمامە _ ماچی رومەتت بەتامە.
مامۆستا عومەر لە چەند روویەكەوە لە لایەنی (خۆشەویستی و سۆزداری و ئەوین و وەفا و نیشتمانپەروەری و خۆشەویستیی خاك)ـدا توانیویەتی ئەسپی خۆی تاو بدات و نموونە و وێنایەكی جوانی هەست و ناخی خۆیمان بۆ هەڵڕێژێ، ئەوەتا سەرەتای شیعرەكانی بە دابڕانی خێزانەكەی دەست پێ دەكات كە بە حەسرەتەوە باس لە رۆیشتن و ژیانئاوایی دەكات:
بۆ رۆیشتی ئازیزی من _ بڕیاری تۆ كەی ئاوا بوو _ بەو كۆچە ناوادەی تۆوە _ كۆزی هونەرم ساوا بوو _ هەر سەبارەت بەو دابڕانە.
هەر بۆ ئەو دابڕانە لە شیعری (خەواڵووی خەم)ـدا خەمەكانی زیاتر دەبن، دەڵێت:
شەوانە خەواڵووی خەمم _ سەرینم تەڕ ئەكا ئەسرین _ خەندە بەسەر لێودا نایێ _ دوورە لە بزە و پێكەنین.
شاعیر لە لاپەڕەكانی دواتر وەك گەنجێكی بەوەج و جوامێر بۆ هەڕەتی لاوێتی خۆی دەگەڕێتەوە و لە (هەر لە خۆی دێ) كاتێك كیژێكی چاومەست و چاوبەخومار سەرنجی رادەكێشێ، ناتوانێ چاوی لێ لا نەدات، باس لە نەزەرێكی خۆی دەكات و پاشان داوای لێخۆشبوون لە خوا دەكات.
كیژێك لە دوورڕا وا دێ لە رۆینی تاوسیە _ قازە كەنگری وەردانە تازە گوری كردیە _ بەژنی بەیداغی ڕۆمە كەس راینەلەقاندیە _ بسك لوولی خورمایی پەرچەمی ئاوریشمیە _ بایێ هوڕەی لێی دەدا هەوری لەملان كەتیە _ شەمامەی لە باغەرێی وەك لیمۆی مەندەلیە _ خەركی شاری شارانە شازادەی هەولێریە _ لەناو ئاغە و كرمانجان چی وها هەرنەكەتیە _ هەندەی بە خۆم شكبێتن جوانی وەهام نەدیتیە _ خودایە لێم ببوورە ئەو نەزەرەم كردیە.
كاتێكیش دەگەڕێتەوە لای ماشووقەكەی لە شیعری (پێناسە)دا دەیەوێ وەسفی یار بكات وەسفێك كە لایەق و شیاو و شایستەی
جوانیی دڵبەرەكەی بێت:یارم دەرێی كۆترە لەسەر لیسێ نیشتیە _ لاولاوەی ناو گورانە خوناوی لێ كەتیە _ پۆڕی چەمی شەناغەی سووسكەی قەد بناریە _ كارمامزێ زوورگەزراوی كەوی قەرەچوغیە _ فەرخە قازی دەو گۆمان تازە باری گرتیە _ روومەتی بەفر و خینە لێوانی قورمزییە _ بۆنی رەشەڕەیحانە بەژنی وەك شۆڕەبیە _ سوندێ دەخۆم بە وەڵا سۆراوی نەكردیە _ شەمامەی لە باغەرێی بایان پێ نەكەتیە _ چەرخی روومەتی راستە و سەرچەنەگەی كوتیە.
كاتێكیش لەو وەسفەوە بای ئەشق هەڵیدەگرێ و دڵی دەچێتە دڵخوازێ بە وشەی (پەشیمانی) بەرامبەر رێگرییەكان ڕووبەڕووی دەبێتەوە، پێی دەڵی:
بۆچی وات كرد خونچەی ساوا _ دڵت بردم بە ئاسانی _ نەتزانی ئەو رێیە سەختە _ تەواو نابێ ئێش و ژانی _ دڵت دامێ و هەستت نەكرد _ رێی ئەو ئەشقە مژوتەمە _ پێكگەیشتنی من و تۆ _ وەك بڵێی وەك ئەستەمە _ گەر پێت بڵێم تۆ بە ڕێی خۆت _ منیش رێگایەك دەبژێرم _ هەرچەند دەكەم ئەو بڕیارە _ دژوارترە پێی ناوێرم.
هەر لەسەر ئەو لارولەنجە و نازەی دڵی نازدارحەیران بێ پەروا قسەی بۆ دەكات و رەشبینیی خۆی بۆ ئەو پەیوەندییە دەردەبڕێ:
قشتۆكە نەرمۆكە تاقانەی داك و بابی _ دەڕۆی و خۆ با دەدەی چەند بە مەكر و دۆرابی _ زۆر لەمێژ بوو دەمزانی ئەتو لەبۆ من نابی.
لەوێوە شۆڕ دەبێتەوە دەچێتە دونیای خۆشەویستی دایك و لەوەسفی گەورەیی دایكیدا هێندە دڵتەنگە، بەهەناسەی ساردو سڕەوە دەڵێت:
هەر گوڵێ بۆنی خۆی لێ دێ لەناو گوڵی ئەو دنیایە _ هاوار لە خۆم چەندی دەكەم بۆنی دایك لە كەس نایە.
خۆشەویستیی خاك و زێد و ئەو دەڤەر و شوێنانەی وەك بەشێك لەرۆحی خۆی، لە شیعری (سەفەرێكی بوارەی دێدەوان) لە هەولێرەوە بە جوانیی بسنوورە هەڵدەدا و زۆر بە وردی وەسفی شوێنەكانمان بۆ دەكات، تێكستەكە دوورودرێژە، لە چەند كۆپلەیەكدا:
ئەو دێدەوانە هەڕەتی زۆرە _ رەوەزە شاخی بە سووسكە و پۆڕە__ دۆر و نەورەكەی بە باسكەباسكە _ جێی گورگ و كەمتیار سیخوڕ و ئاسكە _ لە بانەمۆردێ هەتا بەلەبان _ بەزاكوماكە چیغ و رەشماریان _ ستوون قایمە و هۆبە و هەواریان__ وا هەریاندایە لەو كەند و جۆمە _ كیژیان بەژنیان بەیداغی رۆمە _ ساحێب قۆناغ و بەدیوەخانن _ قەدیم و زەمان بە ئاو و نانن.
تەنانەت مامۆستا عومەری حاجی عەلی لەهەستی نیشتمان و خۆشەویستیی خاك دوور نەكەوتۆتەوە، ئەوەتا لە شیعری (كەركووكەكەم)ـدا دەڵێت:
كەركووك شاری جوانی _ لە ناو دڵی هەموومانی _ شانازیت پێوە دەكەین _ ئێستا و رابردومانی.
لە (گرفەی دەروون) وەك فەرهەنگۆكەیەك بۆ هەندێ زاراوە، چەندین وشەی جوان و ڕەسەنی بەكار هێناوە و، خوێنەرانی پێ ئاشنا كردووە كە لای زۆرێكان، وشەكان ناوازە و نامۆن؛ هەندێ لەو وشانە: (قازەكەنگر، كفروگەزە، مۆرەمۆرە، سووسنی، یەقە، مرك، كۆچبار، بێری، کلكەی بڕۆ، خوندكار، سواندە، باعیز، مەیل، چەكمەسۆری، كۆدەرە، سوگە، قڕەوبڕە، كۆترە زاجل، شالول، بێخۆكاو، گڕدان، تەبەڕا، چانچانە، تەوەلا، چارومار، لاپاران، شەوتا، كەركید و، هتد).
شاعیرو بەستەڤان لەكۆتایی كتێبەكەیدا بۆچوونی خۆی دەخاتە ڕوو، ئاماژە بەوە دەدات دەڵێت: “ئەوەی لەبەر دەستە چەند بەستەیەكی میللیە، هەوڵ مداوە بەمۆركی كوردەواریانە بیاننووسم كە وشەو زاراوەی كلتووری كوردەواری كەرستەی نووسینەكانم بێ و روخسار و ناوەڕۆكیان سادە بن و، لە دەقی بەستەی میللی دەرنەچن، خوێنەر تامەزرۆی پێ بشكێ و رەنگدانەوەی نێو چین و توێی گەنج و لاو و دەنگخۆش و حەیرانبێژ و گۆرانیبێژان بێ و سوودی لێ ببینن”
ئێمەیش لە كۆتاییدا دەڵێین بەدڵنیاییەوە بەستەكان سوودیان لێ وەرگیراوە ئەی ئەوە نییە چەندین شیعری لەلایەن مەقامدێڕ و حەیرانبێژ پێشكەش كراون و گەواهی ئەوە دەدەن ئەو نووسەرە بەسەلیقە، هەڵقوڵاوی گەل و نەتەوەكەیەتی و بەستەكانی هی ئەوەن سەیر بكرێن و گوێیان لێ بگیرێ، وێڕای دەستخۆشیمان، بە هیوای بەرهەمی جوان و جوانتر.
قەزای تەقتەق/ 2026