خوێندنەوەیەکی ڕۆژنامەوانی بۆ کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەی سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان
سیروان عوسمان
لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان و حکوومەتی فیدراڵی عێراق هێشتا لە بەردەم ژمارەیەک کێشەی هەڵواسراوی سیاسی، یاسایی و دارایی دان، مەسرور بارزانی، سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە چارەسەری ئەو ناکۆکییانە تەنها لە ڕێگەی گفتوگۆ، پابەندبوون بە دەستور و هاوکاریی نێوان هەولێر و بەغدا دەکرێت، نەک بە فشار و ململانێی سیاسی.
ئەو لە قسەکانیدا ئاماژەی بە دۆخی ناوچەکە و گۆڕانکارییە سیاسی و ئابوورییەکان کرد و وتی حکوومەتی هەرێمی کوردستان هەمیشە بانگەشەی بۆ ئاشتی، دیالۆگ و چارەسەری مەدەنیی کێشەکان کردووە. بە بڕوای ئەو، بەردەوامبوونی شەڕ و نائارامی، تەنها هۆکاری قوڵبوونەوەی قەیرانەکانە و زیانەکەی لە پێش هەمووان دەگاتە هاووڵاتیان.
سەرۆکی حکوومەت، جەختی لەسەر ئەوەش کردەوە کە پاراستنی ژیان، ئاسایش و بەرژەوەندیی خەڵکی کوردستان لە یەکەم ئەولەویەتی حکوومەتدایە و هەموو بڕیارەکان دەبێت لە پێناوی باشترکردنی ژیانی هاووڵاتیان و بەهێزکردنی بارودۆخی ئابووری و خزمەتگوزارییەکان بێت.
کێشەی نێوان هەولێر و بەغدا
کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکە لە بارودۆخێکدا بەڕێوەچوو کە لە نزیکەی دە ساڵی ڕابردوودا، پەیوەندییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و حکوومەتی فیدراڵی عێراق بەردەوام لە ژێر کاریگەریی ناکۆکییە دارایی و یاسایییەکاندا بوون.
قۆناغی نوێی ئەو ناکۆکییانە لە ساڵی ٢٠١٤ دەستی پێکرد، کاتێک جیاوازی لەسەر شێوازی بەڕێوەبردنی داهاتی نەوت، هەناردەکردنی نەوتی هەرێم و جێبەجێکردنی یاسای بودجە، پەیوەندییە دارایییەکانی نێوان هەولێر و بەغدای ئاڵۆزتر کرد. لەو قۆناغەدا، هەرێمی کوردستان بەردەوام بوو لە فرۆشتنی بەشێک لە نەوتی خۆی، لە کاتێکدا بەغدا ئەو هەنگاوەی لەگەڵ یاسا و میکانیزمی فیدراڵ ناگونجاو دەزانی.
ئەو جیاوازییانە کاریگەرییان لەسەر دابەشکردنی بودجە، دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران و بارودۆخی ئابووری هەرێم دانا. لە ماوەی ئەو ساڵانەدا، چەندین ڕێککەوتنی کاتی لەنێوان هەردوو لایەن واژوو کرا، بەڵام زۆربەیان بەهۆی جیاوازی لەسەر شێوازی جێبەجێکردنی پابەندییەکان، نەیانتوانی چارەسەرێکی جێگیر بۆ ئەو کێشانە بدۆزنەوە.
هەرچەندە لە ماوەی دوای شکستی داعشەوە هەوڵەکان بۆ نزیککردنەوەی هەڵوێستەکان زیاد بوون، بەڵام بابەتەکانی بودجە، داهاتی نەوت، مووچە و شایستەی دارایی هێشتا لە گرنگترین خاڵەکانی گفتوگۆ و ناکۆکیی نێوان هەولێر و بەغدان .
شایستەی دارایی، بودجە و بڕیارەکانی دادگای فیدراڵ
بابەتی شایستەی دارایی و دابەشکردنی بودجە لە نێوان هەرێمی کوردستان و حکوومەتی فیدراڵی عێراق، لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا بووەتە یەکێک لە ئاڵۆزترین کێشەکانی پەیوەندیی نێوان هەردوو لایەن. هەرچەندە یاسای بودجەی فیدراڵ لە هەموو ساڵێکدا میکانیزمێکی تایبەت بۆ دابەشکردنی دارایی و پابەندییەکانی هەر لایەن دیاری دەکات، بەڵام جیاوازی لەسەر شێوازی جێبەجێکردنی ئەو ماددانە، زۆرجار بووەتە هۆی دروستبوونی ناکۆکی.
لە هەمان کاتدا، بابەتی «شایستەی دارایی» یان ئەو مافە دارایییانەی هەرێمی کوردستان پێی وایە لە بودجەی فیدراڵدا بۆی دیاری کراون، بەردەوام لە ناو خاڵە سەرەکییەکانی گفتوگۆدا بووە. هەرێم جەختی لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە دابەشکردنی بودجە و ناردنی دارایی دەبێت بە پێی دەستور و یاساکان بێت، لە کاتێکدا بەغداش پێداگری لەسەر جێبەجێکردنی هەموو پابەندییە دارایی و نەوتییەکانی یاسای بودجە دەکات.
دادگای فیدراڵ و بابەتی نەوت
یەکێک لە گرنگترین گۆڕانکارییە یاسایییەکان لە چەند ساڵی دواییدا، بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی عێراق بوون. لە ساڵی ٢٠٢٢، دادگا بڕیارێکی دەرکرد کە تێیدا یاسای نەوت و گازی هەرێمی کوردستانی ساڵی ٢٠٠٧ی لەگەڵ هەندێک لە ماددەکانی دەستووری عێراق ناگونجاو دانرا. دادگا داوای لە هەرێمی کوردستان کرد کە بەڕێوەبردنی بوارە نەوتییەکان لەگەڵ دامەزراوە فیدراڵییە پەیوەندیدارەکان هاوتەریب بێت.
ئەو بڕیارە، هەروەها بڕیارەکانی دواتری دادگا، بوونە بابەتی گفتوگۆ و لێکدانەوەی جیاواز لەنێوان هەولێر و بەغدا. حکوومەتی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاندووە کە هەر چارەسەرێک دەبێت لە چوارچێوەی دەستوردا بێت و ماف و دەسەڵاتە دەستورییەکانی هەرێم بپارێزێت، لە کاتێکدا حکوومەتی فیدراڵ پێداگری لەسەر جێبەجێکردنی بڕیارەکانی دادگا دەکات.
مووچە؛ بابەتێکی مرۆیی و دەستووری
لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەدا، مەسرور بارزانی، بابەتی مووچەی فەرمانبەران و خانەنشینان بە یەکێک لە گرنگترین ئەولەویەتەکانی حکوومەت ناو برد. ئەو جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە مووچە مافێکی دەستووریی هەموو هاووڵاتیانی عێراقە و نابێت ببێتە ئامرازێکی فشار یان ململانێی سیاسی.
سەرۆکی حکوومەت وتی: «ئەگەر مووچە بۆ هەموو خەڵکی عێراق هەبێت، دەبێت بۆ هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستانیش هەبێت.» بە بڕوای ئەو، چارەسەرکردنی ئەو بابەتە تەنها بە جێبەجێکردنی یاسا و مامەڵەی یەکسان لەگەڵ هەموو هاووڵاتیانی عێراق دەکرێت.
نەوت؛ گرێی سەرەکیی گفتوگۆکان
بابەتی نەوت هەر لە دەستپێکی ناکۆکییەکانی نێوان هەولێر و بەغداوە، گرێی سەرەکیی گفتوگۆکان بووە. لە کۆنگرەکەدا، بارزانی ئاماژەی بەوەدا کە بڕی ٥٠ هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە ناتوانێت پێویستییە ئابووری و دارایییەکانی هەرێمی کوردستان دابین بکات.
ئەو پێداگری لەسەر ئەوە کردەوە کە هەر ڕێککەوتنێک لەسەر بەڕێوەبردنی سەرچاوە سروشتییەکان دەبێت لەگەڵ بەرژەوەندیی هاووڵاتیان، بارودۆخی ئابووری و بنەماکانی دەستور بگونجێت. لە هەمان کاتدا، ئامادەیی حکوومەتی هەرێمی کوردستان بۆ درێژەپێدانی گفتوگۆ لەگەڵ بەغدا دووبارە پشتڕاست کرایەوە، بە مەبەستی گەیشتن بە چارەسەرێکی جێگیر و درێژخایەن .
کابینەی دەیەم؛ هەنگاوێک بۆ قۆناغێکی نوێ
لە بەشێکی دیکەی کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەدا، مەسرور بارزانی، باسی پێکهێنانی کابینەی دەیەمی حکوومەتی هەرێمی کوردستان کرد و ئەو پرۆسەیەی بە یەکێک لە ئەولەویەتە سەرەکییەکانی قۆناغی ئێستا ناساند. ئەو ئاماژەی بەوەدا کە دروستبوونی حکوومەتێکی نوێ، لە پاش ئەنجامدانی هەڵبژاردنەکانی پەرلەمان، گرنگییەکی تایبەتی بۆ بەردەوامبوونی کارکردنی دامەزراوەکان و بەهێزکردنی پرۆسەی چاکسازی هەیە.
مەسرور بارزانی جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە خێرا پێکهێنانی کابینە دەکرێت یارمەتیدەر بێت بۆ خێراتر چارەسەرکردنی بابەتە هەڵواسراوەکان، بە تایبەتی لە بوارە دارایی، ئابووری و پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا. هەروەها، حکوومەتێکی تەواو دەسەڵاتدار دەتوانێت لە گفتوگۆکانی داهاتوودا بە هێزتر مامەڵە بکات و پرۆژەکانی چاکسازی و گەشەپێدان بەردەوام بکات.
دۆخی ناوچەکە و بانگەشە بۆ ئاشتی
لە بەشێکی دیکەی وتارەکەیدا، سەرۆکی حکوومەتی هەرێمی کوردستان باس لە بارودۆخی ناسەقامگیری ناوچەکە کرد و دووبارە پێداگری لەسەر ئەوە کردەوە کە هەرێمی کوردستان لەگەڵ هەر جۆرە هەڵگیرساندنی شەڕ و توندوتیژییەک دژایەتی دەکات.
ئەو وتی چارەسەری ناکۆکییە سیاسییەکان تەنها لە ڕێگەی گفتوگۆ، دیپلۆماسی و تێگەیشتنی هاوبەشدا دەبینێت، چونکە هەر ئاڵۆزییەکی نوێ لە ناوچەکە، کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ئاسایش، ئابووری و ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان دەبێت.
بارزانی هەروەها ئاماژەی بەوەدا کە حکوومەتی هەرێمی کوردستان بەردەوام پشتگیری لە هەوڵەکانی حکوومەتی فیدراڵی عێراق دەکات بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی، چاکسازیی دامەزراوەکانی دەوڵەت و بەهێزکردنی بنەماکانی حکمرانی.
خوێندنەوەی ڕۆژنامەوانی
کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکە لە قۆناغێکدا بەڕێوەچوو کە پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا لە ئاستێکی هەستیاردا دایە. لە یەک لایەوە، هەردوو حکوومەت هەوڵدەدەن چارەسەرێکی جێگیر بۆ بابەتەکانی بودجە، مووچە، نەوت و شایستەی دارایی بدۆزنەوە، و لە لایەکی دیکەوە، پێکهێنانی کابینەی دەیەمی حکوومەتی هەرێمی کوردستان و درێژەپێدانی چاکسازی، وەک هەنگاوێکی گرنگ بۆ بەهێزکردنی دامەزراوەکان و زیادکردنی متمانەی ناوخۆیی و دەرەکی دەبینرێت.
لە کۆی گشتی پەیامەکاندا، جەخت لەسەر سێ بنەمای سەرەکی کرایەوە؛ یەکەم، چارەسەری کێشەکان لە ڕێگەی گفتوگۆ و پابەندی بە دەستور؛ دووەم، پاراستنی مافە دارایی و دەستورییەکانی هاووڵاتیان و دابینکردنی مووچە بە دوور لە ناکۆکییە سیاسییەکان؛ و سێیەم، بەردەوامی چاکسازی و خێرا پێکهێنانی کابینەی نوێ وەک هۆکارێک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی چالشە ئابووری و کارگێڕییەکان.
بەو پێیە، کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکە تەنها وەڵامدانەوەی پرسیارەکانی میدیا نەبوو، بەڵکو هەوڵێکیش بوو بۆ ڕوونکردنەوەی هەڵوێستی حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە گرنگترین بابەتە سیاسی، دارایی و ئابوورییەکانی ئێستای هەرێم و پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکوومەتی فیدراڵی عێراق .