شێرکۆ حەبیب
بەشی یەکەم
بێ گومان نیشانەیەکی کۆمەڵگای ئازاد چێژوەرگرتنە لە میدیای ئازاد، و لە لوتکەی میدیاش ڕۆژنامەگەری، وەک یەکێک لە دیارترین شێوەکانی پەیوەندیکردن، جێگەیەکی بەرچاو لە ژیانی کۆمەڵگەی مەدەنی مۆدێرن داگیر دەکات و ڕۆڵێکی سەرەکی و کارا دەگێڕێت لە بوارە جیاجیاکاندا، لەوانە بەرزکردنەوەی هۆشیاری گشتی و ڕێنماییکردنی خەڵک، ئاشکراکردنی کارە هەڵەکانی دەسەڵات، و تیشک خستنە سەر هەڵەکان لە کردەوەکانیاندا، بەمەش سەرنجی گشتی ڕادەکێشێت و هەوڵەکان بۆ ڕاستکردنەوەیان هاندەدات.
رۆژنامەگەری ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە بنیاتنانی دیموکراسیدا، لەڕاستیدا ئازادی ڕۆژنامەگەری یەکێکە لە گرنگترین مەرج و بناغەکانی دیموکراسی. هیچ وڵاتێک لە جیهاندا ناتوانین بڵێین دیموکراسییە ئەگەر رۆژنامەگەری ئازادی نەبێت. دیموکراسی بەزۆری بە ئازادی ڕۆژنامەگەری دەپێورێت و بوونی چاپەمەنی ئازاد لە وڵاتێکدا بەڵگەیە لەسەر دیموکراسی نەک بە پێچەوانەوە.
ئازادی ڕۆژنامەگەری واتە نەبوونی سانسۆر یان دەسەڵات بەسەریدا. ئەمە بەو مانایە نییە کە ڕۆژنامەنووس ئازادە لە نووسین و وتنی هەرچییەک کە بیەوێت، بەڵکو بە پێی یاسا کۆنتڕۆڵ و مەرج هەیە کە ئازادی ڕۆژنامەگەری بە شێوەیەک سنووردار دەکات کە لە ئازادیی کەسانی دیکە تێنەپەڕێت یان پێشێل نەکات یان دەستوەردان لە کاروباری تایبەتیان نەکات.
ڕۆژنامەگەری ئازاد ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە وڵاتانی دیموکراسیدا. وەک چاودێرێک کاردەکات بەسەر ئەوانەی لە دەسەڵاتدان. هەروەها ڕۆشنایی دەخاتە سەر ئەو پرسانەی کە پێویستیان بە سەرنجدان هەیە، هاوڵاتیان هۆشیاردەکات بۆ ئەوەی بتوانن لە هەڵبژاردەی سیاسی ئاگادار بن، هەروەها بایەخ بە پەیوەندیکردن لە نێوان خەڵکدا دەدات، بەم شێوەیە یارمەتیدەرە بۆ دروستکردنی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتییەی کە کۆمەڵگەی مەدەنی بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
ڕۆژنامەگەری وەک شمشێرێکی دوودەمە، دەتوانێت بۆچوونی خەڵک دەرببڕێت و بەرەو باشتریان ببات، یان دەبێتە هۆکاری نەزانی و لەدەستدانی زیاتر. بۆیە پێویستە ڕۆژنامەنووس لە کارەکانیدا وردبین بێت بۆ ئەوەی نەکەوێتە ناو کێشە و تەڵەوە کە کەس باوەریی پێ نەکات، بەتایبەتی لەکاتی نووسینی هەواڵ، ڕاپۆرتی ڕۆژنامەوانی، چاوپێکەوتن، یان هەر بابەتەتێکی رۆژنامەوانی.
هەواڵ بە گرنگترین بابەتی ڕۆژنامەوانی دادەنرێت، بۆیە دەبێت ڕۆژنامەنووسان وریا بن لەوەی چی دەنووسن یان ڕاپۆرت دەکەن، هەروەها دەبێت پابەندبن بە هەندێک ڕێسا، کە باسی دەکەین.
بەڵام لە سەرووی هەمووشیانەوە ڕۆژنامەنووس دەبێت پابەندی ڕاستی بێت، گرنگ نییە چی ڕوودەدات.
هەواڵی ڕۆژنامەوانی
ئەو پێشکەوتنە بەرچاوەی کە لە ڕۆژنامەگەریدا بەدی دەکرێت، بە بڵاوبوونەوەی بەربڵاو و بینەرە هەمەچەشنەکەی، هەواڵەکان تەنها وەسفکردنی ڕووداوێکی دیاریکراو لە ناوچەیەکی دیاریکراوەوە گۆڕیوە بۆ توخمێکی بنەڕەتیی دەزگاکانی ڕاگەیاندنی جۆراوجۆر- بەڕاستی، بەردی بناغەی خۆی- چونکە ڕاستی و ڕووداوەکان دەگەیەنێت کە لە هەر شوێنێکی جیهاندا ڕوودەدەن بەهۆی پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەکانەوە. وشەی “هەواڵ” خۆی..وشەی “هەواڵ” لە زمانی ئینگلیزیدا باشترین بەڵگەیە لەسەر ئەوەی ئێمە دەیڵێین، چونکە پیتەکانی وشەی “هەواڵ” ئاماژەن بۆ چوار ئاراستەکە: N بۆ باکوور، E بۆ ڕۆژهەڵات، S بۆ باشوور، و W بۆ ڕۆژئاوا.ڕاپۆرتی هەواڵ بریتییە لە ڕاپۆرتێک کە بە وردی و بابەتیانە باس لە ڕووداوێک، ڕووداوێک، یان بیرۆکەیەکی ورد دەکات کە جێگەی سەرنجی فراوانترین خوێنەری مومکین بێت. لایەنێکی چارەنووسسازە لە دیمەنی میدیا لە جیهانی هاوچەرخی ئێمەدا و وەک کاریگەرترین ڕێگا دەمێنێتەوە بۆ بەدواداچوون بۆ ڕووداوەکان و پێشهاتەکانیان لە نێوان قەبارەی زۆری زانیارییەکان کە لەلایەن کەناڵە جیاوازەکانی پەیوەندییەوە بڵاودەکرێنەوە. هەواڵ توخمێکی بنەڕەتییە لە پرۆسەی میدیادا، جا چ لە ڕۆژنامەگەری چاپکراو، ڕادیۆ، کەناڵە تەلەفزیۆنییەکان، یان تۆڕەکانی پەخشی مانگی دەستکرددا. پرۆسەی کۆکردنەوە و ئامادەکردن و دابەشکردنی هەواڵەکان پێی ناوەتە قۆناغێکی بەرچاوی گەشەسەندن ئەمەش هۆکاری شۆڕشی تەکنەلۆژی و زانیاری بوو، بەتایبەتی لە بواری پەیوەندییەکان. بەم شێوەیە بۆمان دەردەکەوێت کە پرۆسەی هەواڵ ئاڵۆزتر بووە بەهۆی جیهانێکی پڕ لە ململانێی جیاواز لە سروشتێکی ئایدیۆلۆژی، کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسی کە جێپەنجەیەکی ڕوونیان لەسەر پرۆسەی هەواڵ بەجێهێشتووە.ئامادەکارییەکەی بوو بە پیشەسازییەکی ئاڵۆز کە لە وەسفی ئاسایی ڕووداوەکانی ئێستا تێپەڕی تا ببێتە پرۆسەیەکی ورد بە ئامراز و میتۆد و فەلسەفەی تایبەتی خۆی.دەتوانین باس لە بابەتەکانی هەواڵ بەم شێوەیە کورت بکەینەوە: ئەوانە ڕاپۆرتی ورد و بابەتیانەن کە ڕۆژنامەکان سەبارەت بە ڕووداوە هەنووکەییەکان، بیرۆکەکان، کێشەکان، یاساکان، داهێنانەکان، لێکۆڵینەوەکان و تاوانەکان پێشکەشیان دەکەن. بە بناغەی پێکهاتە و پێکهاتەی ڕۆژنامەیەک دادەنرێت. بابەتی هەواڵ گرنگترین لایەنی نووسینی ڕۆژنامەوانییە؛ ئەوان ناوەکی ناوەڕۆکی ڕۆژنامەیەک پێکدەهێنن و بەهای هەواڵی خۆی پێدەبەخشن.