سهههند كۆیی
مێژووی نەتەوەی کورد پڕە لەو کەسایەتییە مەزنانەی کە بە ئەندیشە و زانست و توانستی خۆیان، توانیویانە ڕێڕەوی کۆمەڵگەی کوردی بەرەو قۆناغێکی پێشکەوتووتر ببەن. لەم نێوەندەشدا، دەرکەوتنی ژنانی ڕچەکشکێن لە کایە جیاوازەکاندا، وەرچەرخانێکی سەرسوڕهێنەر و گرنگ بووە. یەکێک لەو چاوگە ڕووناکانەی کە لە سەدەی بیستەمدا وەک سمبولی پێشەنگایەتیی سیاسی و بێداریی فیکریی ئافرەتان ناسرا، خاتوو نەجیبە جەلیزادەیە. ئەو وەک نووسەر و مێژوونووس و خەباتکارێکی ماندوونەناس، نەک هەر لایەنی زانستیی بنەماڵەکەی پاراست، بەڵکو ژیانی خۆی بەخشی بە داکۆکیکردن لە مافە نەتەوەییەکان و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاریی خانمانی کورد. لەم بابەتەدا، بە کورتی ئاوڕ لە وێستگە جۆربەجۆرەکانی ژیان و تێکۆشان و بەرهەمە زانستییەکانی ئەم خاتوونە دەدەینەوە. ئامانجمان لەم بەسەرکردنەوەیە، تەنیا گێڕانەوەی ڕووداوەکانی ڕابردوو نییە، بەڵکو تێگەیشتنە لەو قوتابخانە پڕبایەخەی کە پاڵپشتی لە پرسی ئافرهت و نوێخوازیی کۆمەڵایەتی دەکرد. هاوکات دەمانەوێت تیشک بخەینە سەر ئەوەی چۆن مێژووی شاری کۆیە و بنەماڵەی جەلیزادە هەوێنی سەرەکیی ئەم بزاوتە نوێخوازییە بوون.
باوەشی شیعر و پەروەردەی ڕۆح
ناسنامەی ڕەسەنی هەر مرۆڤێک، سەرەتا لەو خاک و ڕەگوڕیشە دێرینەوە سەرچاوە دەگرێت کە پێناسەی بنەماڵەکەی دەکات. لە نێو لاپەڕەکانی تەمەنی ئەم ڕەسەنایەتی و کۆچە کلتوورییەدا، خاتوو نەجیبە خانی جەلیزادە، کچی زانای ناودار و چاکەخواز مامۆستا مەلا محەمەدی ناسراو بە (مەلای گەورە)یە، کە کوڕی مەلا عەبدوڵایە و نەژادی دەگاتەوە سەر مەلا ئەسعەد، مەلا عەبدوڕەحمان، مەلا عەبدوڵا، مەلا محەمەد، مەلا ئیبراهیم و شێخ حەسەن. پێنج پشت لەم زانایانە بە نازناوی زانستیی جەلیزادە ناسراون، لە کاتێکدا پشتی شەشەمیان بە (کاکی جەلی) ناوبانگی دەرکردووە. دایکی ئەم خاتوونە ناوی حەبیبە خانی کچی شێخ ڕەزای کوڕی شێخ قادری سندۆڵانە. ئەم بنەماڵە دێرینە لە سەردەمی باپیرە گەورەیاندا، واتە مەلا برایمی کوڕی شێخ حەسەن، لە دەڤەری پشدەر و ناوچەی بێگەڵاسەوە کۆچیان کردووە بۆ گوندی شیواشان و دواتریش لە شاری کۆیە نیشتەجێ بوون. پاشخان و ڕەگوڕیشەی ئەم تاقمە زانستییە بۆ ناوچەی جەزیرە و بۆتانی باکووری کوردستان دەگەڕێتەوە و لە نەوەی شێخ برایمی جەزیرین، هەرچەندە هۆکاری کۆچکردنیان بۆ باشووری کوردستان تا ئێستا لە نێو تەمومژی دەقە کۆنەکاندا شاراوەتەوە. نەجیبە خان لە ٨ی ئابی ساڵی ١٩١٧دا لە گەڕەکی بایزاغای شاری کۆیە، کە مەڵبەندی فەرهەنگ و ئەدەب بوو، چاوی بە دنیا هەڵهێنا. ئەو تەمەنی منداڵیی خۆی لە هاوینەهەواری دڵڕفێنی چنارۆک بەسەر برد و لە نێو ژینگەیەکی خاوەن پێگەی ئاینی و زانستی و شیعر دۆستدا پەروەردە بوو.
قوتابخانەی ئولا و ڕێچکەی یەکسانی
لە سەرەتای سەدەی ڕابردوودا، تێڕوانینی کۆمەڵگە بۆ فێربوون گەلێک بەرتەسک بوو، بە جۆرێک زۆربەی خەڵکی تەنانەت کوڕەکانیشیان نەناردە قوتابخانە فەرمییەکان و پێگەیاندنیان تەنیا لە چوارچێوەی مزگەوت و حوجرە ئاینییەکاندا قەتیس کردبوو؛ سەرباری ئەمەش، لە ڕوانگەی باوی ئەو سەردەمەشدا، فێربوونی مۆدێرن، لادان بوو لە ڕێچکەی باوان. بەڵام مەلای گەورە، وەک داهێنەرێکی نوێخواز و خاوەن ڕوانگەیەکی باڵا و جیاواز لە هاوسەردەمەکانی، بڕیارێکی وەرچەرخان ئامێزی دا. ههر بۆیه، لە ساڵی ١٩٢٤دا، کچەکەی خۆی ناردە قوتابخانەی (ئولا) تا هاوشانی کوڕان پەرە بە توانست و فێرخوازی بدات. ئەم هەنگاوەی بووە ڕیفۆرمێکی گەورەی کلتووری لە شاری کۆیەدا. نەجیبە خان پێنج ساڵ بەردەوام بوو لەسەر ئەم ڕێگەیە و تا گەیشتە پۆلی پێنجەمی سەرەتایی. ئەم هەنگاوە بێوێنەیەی بووە هۆی ئەوەی دوودڵیی خەڵکەکە بڕەوێتەوە و بە گەرمی کچ و کوڕەکانیان بنێرنە بەر فێربوونی فەرمی. مەلای گەورە هەمیشە لە ڕێی هۆنراوەکانییەوە جەختی لە گرنگیی بەدواداچوونی گەردوونی دەکردەوە و پێی وابوو بێ شارەزایی لە دیاردە سروشتییەکان، ناتوانرێت لە مەزنیی خودا تێ بگەین. هاوکات پاڵپشتێکی بێوچانی مافەکانی ئافرەتان بوو و هەمیشە پیاوانی هان دەدا کە ڕێز لە پێگەی مرۆیی ژن بگرن و وەک ئەمانەتێکی بەنرخ سەیری بکەن. ئەم ژینگە کراوە و لەبارە، زەمینەیەکی زێڕینی بۆ نەجیبە خان ڕەخساند تا ببێتە خاوەن کەسایەتییەکی لێهاتوو؛ بەمەش ناوی چووە نێو فەرهەنگی ڕووناکبیریی نیشتمانەوە و لە تەک مەستوورەی ئەردەڵاندا، وەک سەرمەشقێکی کارامە و مێژوونووس و دەنگێکی بوێری بزووتنەوەی ڕۆشنبیریی ژنانی کورد ناسرا.
کۆماری مەهاباد و سۆزی نیشتمان
نەجیبە خان لە سەرەتای چلەکانی سەدەی بیستەمەوە، بە کردەیی هەنگاوی نایە مەیدانی تێکۆشانی ئازادیخوازییەوە. ئەو سەرەتا وەک لایەنگر و ئەندامێکی چالاکی (پارتی هیوا) دەستی بە کار کرد و لە ڕێی کۆڕ و کۆبوونەوەکانەوە، هەوڵی دەدا ئافرهتانی کۆیە لە مافە فیکری و ڕەگەزییەکانیان هۆشیار بکاتەوە. لەگەڵ گەشەکردنی ڕەوتی بیروهۆشیاریی کورد لە نیوەی دووەمی چلەکاندا، پێگەیەکی کاریگەری لە ڕێکخستنی خانماندا گرتە دەست. هاوکات لە سەردەمی کۆماری کوردستان لە مەهاباد بە ڕێبەرایەتیی پێشەوا قازی محەمەد، ڕۆڵێکی بەرچاوی گێڕا لە گەشەپێدانی هەستی دۆستایەتیی خاک لە نێو ژناندا. لەم پێناوەشدا و کاتێک لە دیسەمبەری ساڵی ١٩٥٢دا، ڕێکخراوی یەکێتیی ئافرەتانی کوردستان دامەزرا، نەجیبە خان بە شێوەیەکی نهێنی وەک نوێنەری ئەم ڕێکخراوە لە شاری کۆیە دیاری کرا. پاش گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨، چالاکییەکانی خۆی ڕاگەیاند و لە بۆنە و یادە مەزنەکاندا بە وتارە بەپێزەکانی، مێژووی دۆزی ڕەوای گەلەکەمان و خەباتی ئافرەتانی بۆ جەماوەر شیکردەوە. لەگەڵ تێکچوونی بارودۆخی سیاسی لە ناوەڕاستی حەفتاکاندا، ژیانی ڕووبەڕووی دۆخێکی نەخوازراو بووەوە و ناچار بوو ڕووبکاتە وڵاتی ئێران. لەوێ بۆ ماوەی دوو ساڵ لە شارۆچکەی کەرەج، لە ماڵی خوشکەکەی: (ئیقلیمە خان)، لە نێو سەختی و ئازاری غەریبیدا ژیانی بەسەربرد. دواتر کە گەڕایەوە کۆیە، ماڵەکەی بووە ناوەندێکی کۆمەڵایەتیی گرنگ و هاوشێوەی حەپسەخانی نەقیب لە سلێمانی، خزمەتی بە خەڵکی ناوچەکە دەکرد و خاوەن ڕێزێکی بێپایان بوو لە نێو جەماوەردا.
سایەی تهفسیر و بەرهەمی باوک
نەجیبە خانی جەلیزادە هەموو ژیانی خۆی لە پێناو مەعریفە و داهێنانی ئەدەبی و خەباتی کۆمەڵایەتیدا بەخشی. یەکێک لە خزمەتە هەرە دیارەکانی ئەم خانمە، کۆکردنەوە و ساغکردنەوە و پاراستنی بەرهەمە مێژوویی و ئاینییەکانی باوکی بوو؛ ئەو توانی سێ بەرگ لە تەفسیری قورئانی پیرۆز کە له نووسینی مەلای گەورە بوو، بە چاپ بگەیەنێت. هاوکات لەگەڵ زەینەب خانی: (کچی مەلای ڕەئووف و خوشکی دڵداری شاعیر)، لە یەکەمین ژنانی پێشەنگی کوردستان بوون کە خاوەنی کتێبخانەی تایبەتیی خۆیان بوون و ڕێچکەیەکی فەرهەنگیی نوێیان لە کۆمەڵگەدا کێشا. ئەم خانمە ڕۆشنبیرە، چەندین بەرهەمی بەنرخی بە شێوازی دەستنووس لە دوای خۆی بەجێهێشتووە، لەوانە:
مێژووی شاری کۆیە: (تۆمارێکی مێژوویی و جوگرافیی گرنگی ناوچەکە).
مێژووی بنەماڵەی جەلیزادە: (ناساندنی پێگەی زانستی و کۆمەڵایەتیی خێزانەکەی).
بەرەی جەنگ؛ یادداشتی پێشهات و ڕووداوەکانی کوردستان لە ساڵی ١٩٦١دا.
کۆمەڵێک چیرۆکی فۆلکلۆری و گەنجینەی کلتووری کوردەواری.
لە کۆتا قۆناغی ژیانیدا، بەهۆی هەڵکشانی تەمەن و تێکچوونی باری تەندروستی، ڕووی لە شاری هەولێر کرد. ئەو کە بۆ ماوەیەکی درێژ بەدەست نەخۆشیی ئێسکەنەرمەی قاچەوە دەیناڵاند، سەرەنجام لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا، لە شەوی ١١ لەسەر ١٢ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٩دا کۆچی دوایی کرد. تەرمی پاکی گەڕێندرایەوە بۆ زێدی خۆی لە شاری کۆیە و لە گۆڕستانی دەروێش خدر لە تەک باوباپیرانیدا بە خاک سپێردرا.
نوێخوازی لە دڵی ڕەسەنایەتیدا
نەجیبە خان خاوەنی فەلسەفەیەکی تایبەت و قووڵ بوو بۆ ڕزگارکردنی هۆشیاریی ژنان لەو کۆت و بەندانەی کۆمەڵگە بەسەریدا سەپاندبوون. ئەو پێی وابوو ئازادیی ڕاستەقینەی ئافرهت تەنیا لە ڕێگەی دەستکەوتی سیاسییەوە بەدی نایەت، بەڵکو پێویستی بە بەهێزکردنی باوەڕبەخۆبوونی نەوەی نوێی مێینە و بەدەستهێنانی مەعریفە و پاراستنی بەها ڕەوشتییە بەرزەکان هەیە. ههر بۆیه، ههمیشه جەختی لەسەر ئەوە دەکردەوە کە چەکی سەرەکیی مرۆڤی ئازاد، خوێندەواری و پێنووسەکەیەتی. بهم جۆرهش توانی بە لێهاتوویی خۆی ئەو دیوارە باوانە بڕوخێنێت کە ساڵانێکی درێژ ڕێگر بوون لەوەی ئافرەت، وەک هێزێکی کارا و داهێنەر و بڕیاردەر، پێشەنگایەتیی ڕەوتی نوێخوازی و پێشخستنی کلتووری بکات، بەمەش، لە ڕێگەی کۆڕ و کۆبوونەوەکانی تایبەت بە خانمانەوە، مۆدێلێکی نوێی لە شوناسی ژنی پێشەنگ داهێنا؛ ئامانجی ئەم کۆڕانە تەنیا ڕووبەڕووبوونەوەی نەخوێندەواری نەبوو، بەڵکو گۆڕینی بنیادی بیرکردنەوەی ئافرهت بوو لە بوونەوەرێکی بێدەنگ و گوێڕایەڵەوە بۆ هێزێکی بڕیاردەر و سەرکردە لە کۆمەڵگەدا. ئەم تێڕوانینە نوێیەی بووە هۆی ئەوەی ناوچەکانی دەوروبەری کۆیەش بکەونە ژێر کاریگەریی ئەم ڕەوتە ڕۆشنگەرییەوە. ئەم ڕچەشکێنییە تەنیا لە سنووری شارەکەدا قەتیس نەبۆوه، بەڵکو بووە نموونەیەکی زیندووی هاندەر و هاوڕێیانی ڕێگای تێکۆشان لە ناوچە جیاوازەکانی تریشدا. هاوکات، ناوبانگ و پێگەی بنەماڵەکەی بەکارهێنا وەک پاڵپشتێکی بەهێز بۆ چاکسازیی ناوخۆیی نەک بۆ خۆبەزلزانین و جیابوونەوە لە خەڵکی سادە. لەم نێوەندەدا، نەجیبە خان بەو ڕێبازە فەلسەفییەی کە هاوسەنگیی لە نێوان “ڕەسەنایەتیی کلتووری” و “ڕۆشنگەریی هاوچەرخ”دا دروست دەکرد، وایکرد ناوی ئەو وەک سمبولێکی زێڕین لە لاپەڕەکانی بزاڤی ڕووناکبیریی کوردستاندا بمێنێتەوە. هاوکات ئەم هەوڵانەی بوونە داینەمۆی گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە تێڕوانینی خێزانەکاندا و ڕێگەی بۆ دەرکەوتنی دەیان بیرمەند و تێکۆشەری تری ڕێگای زانست خۆش کرد. بە چەشنێک کە ئێستاش هێزی ئهم ڕەوتە بە زیندوویی ماوەتەوە و هزر و هەڵوێستە بوێرانەکانی، چرایەکی ڕووناک کەرەوەن بۆ کاروانی بزاڤی نوێی ئافرەتانی کوردستان.