سەدیق سەعید ڕواندزی
فۆلكلۆر و كەلەپووری میللی هەر نەتەوەیەك، وەك پێكهاتەیەكی زارەكی و كردار، ئاماژەیەكی مێژوویی و كولتووری گرنگی سەلماندنی بوونی نەتەوەیە لە مێژوودا و خاسیەتێكی دیار و جیاكەرەوەی گەلانە لە یەكتریی، لە ڕووی كولتووری نەتەوەییەوە، بە تایبەتیش كاتێ مۆركە هونەرییەكانی ئەو كەلەپوورە میللییە بە ئەندازەیەك نەتەوەیی دەبن، كە نموونەیان لە گەلانی دیكەدا نەبێت، وەك ئەوەی حەیران هونەرێكە تایبەت بە كورد و جگە لە ئێمە هیچ نەتەوەیەكی دنیا نییە حەیرانی هەبێت! ئەمەش لەلایەكەوە، گوزارشت لە تایبەتمەندیی هونەری كوردی و لەلایەكی دیكەشەوە نیشانەی بە نەتەوەییبوون و مۆركی نەتەوەییانەی هونەری كوردییە، بەو مانایەی هونەرەكەی، زادەی بوونی خۆیەتی و ئەوە نییە كورد هیچی نەبێت وەك ئەوەی دوژمنان بەردەوام لە پێناو كەمكردنەوە و سڕینەوەی هونەری ئێمە وێنای دەكەن. بۆیە چەند ئەو میراتە فەرهەنگییە بە زیندوویی ڕابگرین، ئەوەندەش دەتوانین پردێك لە نێوان ڕەسەنێتی و هاوچەرخێتی دروست بكەین، چونكە كەلەپووری میللی بە كۆی پێكهاتەكانیەوە، هەر تەنها ئاماژەیەك نین بۆ ڕابردوو، بەڵكو پانتایی ناسینی ڕەهەندی كۆمەڵایەتی و كولتووری كۆمەڵگەشن.
كتێبی (مۆزیكی ئەكادیمی كوردی) كە لە كۆمەڵە توێژینەوەیەكی هونەری گرنگ پێكهاتووە، هەوڵێكە لە پێناو زیندووكردنەوەی ئەو كەلەپوورە و دەرخستنی ڕەهەندی مۆزیكی و گۆرانی میللییانەی كورد، ئەوانەی لە ڕابردوودا وتراون و بۆ ئێمە وەك میراتێكی پڕ بەها ماونەتەوە.
لە دەسپێكی كتێبەكەدا، نووسەر پێناسەی مۆزیكی میللی دەكات و دەڵێت: (مەبەست لێی كۆمەڵێك ئاوازو میلۆدیی و تێكستی ئەدەبییە كە لە ڕابردوودا لەلایەن باپیرانمانەوە ژەنراون و چڕدراون) و لەڕێی زارەكییەوە ماونەتەوە و سەرچاوەكەیان نادیارە. بێگومان گۆرانی و مۆزیكی كوردی، مێژووێكی درێژ و نادیاریان هەیە، بە تایبەتیش كە نووسەر ئاماژە بە هەردوو ئامێری زەرب و دەف دەكات، وەك دوو ئامێری كۆن، بەڵام بە بڕوای من، شمشێری شوانانیش، یەكێكی دیكەیە، لەو دەنگ و ئاوازە ڕەسەن و خۆرسكانەی، كە لە گەرووی شوانانەوە، تێكەڵ بە جوانی و نەغمەی سرووست دەبێت و لە كەشێكی هێمن و ڕاماناوی، جۆرەها میلۆدی لە ڕووی شادمانی و غەمگینیی پێ دەژەنن. مرۆڤی كورد هەر لە سەرەتاوە، پەیوەندییەكی بەهێزی لەگەڵ سرووشت و ژینگە هەبووە و سروشتی وەك ڕامانی ڕوحیانە و سەرچاوەی ئارامی و هێمنی بینیوە، بۆیە لە میانەی ئەو تێكەڵبوونەدا، جۆرە نەشئەیەكی دەروونیانەی لا دروست بووە و خۆرسكانە میلۆدی و گۆرانی نێو ناخی خۆی دەربڕیوە، بە تایبەتیش كە بەردەوام لە نێو كەشێكی تراژیدی ژیاوە. ئەمە وێرای ئەوەی كە لە ڕووی پێكهاتەی كۆمەڵایەتییەوە، كورد لە كار و جموجۆڵەكانیدا، جۆرێك لە هەرەوەزییانە و كۆمەڵییانە كاری كردووە، ئیدی لە بەر خۆیانەوە جۆرە دەربڕینێكی ئیرتیجالیانەیان گوتووە، وەك ئەوەی لە كاتی دروێنە، یان جووتكردن، یان بە تەنها مانەوە لە سرووشت چڕیویانە. بەڵام ئەم یەکەوهەلی و ئیرتیجالیەتە، بێ یەكێتی بابەت نەبووە، بەڵكو جۆرە ڕێكخستنێكی هونەریانە و تێكستیانە بووە، كە گوزارشتی لە باری دەروونی و كۆمەڵایەتی كەسەكان كردووە.
بە بڕوای نووسەر، تەمەنی میلۆدی و مۆزیكی میللی كوردی، یەكجار كۆنە و سەرچاوەكەی نادیارە و لە میانەی گێڕانەوە و گواستنەوەی مێژووییانەدا گۆڕانی بە سەر داهاتووە. ڕەنگە لە سەرەتادا وەك ئەوەی باسی دەكات، كارێكی تاكە كەسییانە بوو بێت، بەڵام دواجار سیمایەكی بە كۆمەڵییانە وەردەگرێت. نووسەر لە بەشێكی دیكەی كتێبەكەیدا، باس لەو بەیەكەوە بەستنەوە میتۆدییە دەكات، لە نێوان ڕابردوو _ ئاییندە، بەو مانایەی چۆن دەتوانین ئەو میراتە وەك بەشێكی زیندووی هونەری كوردی بهێڵینەوە. نووسەر باوەڕی وایە ئەم كەلەپوورە، هەرگیز بەشێك نییە لە ڕابردوو، بەڵكو سەرچاوەیەكی هونەری بە برشتە، كە بەردەوام دەرفەتی ئەوەی تێدایە، لێكۆڵینەوەی لە سەر بكرێت و مێژووی نادیاری مۆزیك و گۆرانی كوردی لێوە بدۆزرێتەوە. بۆیە نووسەر ئاماژە بەوە دەكات كە ئەم كەلەپوورە، بە مانای ڕابردوو بە تەنها نایەت و ڕەسەنێتیش گەڕانەوەیەكی نوستالوژیانە نییە بۆ ڕابردوو وەك ئەوەی لە نێو ئێمەدا وەها لێك دەدرێتەوە، بە پێچەوانەوە ئەم كەلەپوورە، زنجیرەیەكی مێژوویی هونەریی و بابەتییە، كە لە بەرەبەیانی مێژووەوە درێژ دەبێتەوە بۆ نێو ئێستا و داهاتووشمان! بۆیە نووسەر دەڵێت:_( هەر گۆرانییەك نەتوانێت گوزارشت لە دوێنێ و ئەمڕۆ و ئاییندە بكات، ناشێ وەكو كەلەپووری زیندوو ئاماژەی بۆ بكرێت و بكرێتە چەقی داهێنانەكان) لێرەدا، پەیوەندی ئێمە بە ڕابردوو بەگشتی و كولتوور و فەرهەنگی كوردی بەگشتی و لە نێویشیاندا كەلەپووری مۆزیك و گۆرانی كوردی دەردەكەوێت، بەو مانایەی ناكرێ ئێمە ئەو بەرهەمانە، یاخود داهێنان و كەرستە و ئامراز و داهێنانە دەستی و زارەكییەكان، وەك بەشێك لە كارێكی بەسەرچوو كە لە ڕابردوو ئەنجام دراون، ببینین بەڵكو دەبێ وەك سەرچاوەیەكی بەردەوامیدان بە هونەر و توێژینەوە بیبینین و وەك پردی بەستنەوەی دوێنێ بە ئەمڕۆ و ئاییندە سەیری بكەین. كاتێ گۆرانییەك لەگەڵ هەموو زەمەنەكان دەڕوات و ناچێتە پەراوێزی مێژوو بە نموونە وەك حەیران و لاوك و لاوانەوە و گۆرانییەكانی حەسەن زیرەك و عەلی مەردان و فوئاد ئەحمەد و خاڵە تاهیر تۆفیق و و چەندانی دیكەش. ئەمانە هونەری سەردەمێكی دیاریكراو نین، بەڵكو لەو گۆرانیانەن، وەك نووسەر دەڵێت كە گوزارشت لە دوێنێ و ئەمڕۆ و ئاییندە دەكەن! مەگەر كەس دەتوانێ نەورۆزی زیرەك و بەهارەكەی خاڵە تاهیر تۆفیق، ببەستێتەوە بە زەمەنێكی دیاریكراو؟ بە داخەوە ڕاستە لەو سەردەمەدا، بەهۆی زۆربوونی سەدان بە ناو گۆرانیبێژی میللی و بەندبێژ و چاوەش كوردەواری وتەنی، ڕەنگە ئەم هونەرە لە پەراوێز بێت، بەڵام بۆ گوێگری ڕەسەن، بۆ گوێگرێك كە بە قووڵی لە مانا و مەبەستی مۆزیك و گۆرانی و كەلەپووری كوردی دەكات، ئەو دەنگانە نەمرن. كاتێ گۆرانیبێژێكی لاو، سەدان هەزار هەواداری هەیە و بە جۆرەها ڕێكخستنی تەنكیكی و هونەری و ئامێری، دەنگی ڕێك دەخرێت مانای وانییە، داهێنانێكی لە هونەری كوردی كردووە، بەداخەوە دەبێ ئەوە بڵێین كە ئاستی هوشیاریی و سەلیقە و چێژی هونەری لەو ئاستەدایە، چێژ لەو بەناو هونەرە وەربگرێت، كە ئەمەش زادەی نەبوونی كولتووری خوێنەوەیە لە نێو كۆمەڵگەی ئێمەدا، چونكە مرۆڤ كە هوشیاربوو، هونەر لە ناهونەر، ئەدەب لە نائەدەب، سیاسەت لە ناسیاسەت جیا دەكاتەوە.
نووسەر هەر لە درێژەی كتێبەكەیدا، باس لە تێماو ناوەڕۆكی گۆرانی میللی كوردی دەكات و ئاماژە بەوە دەدات كە ئەم جۆرە هونەرە (یەكێكە لەكۆنترین شێوەكانی دەربڕینی جەماوەریانە و تایبەتمەندی وەسفیان تێدایە) وەسفیش لە ڕووی بابەت و ڕووداوەوە بە پێی چاڵاكییە جەماوەرییەكە دەگۆڕێت، وەك ئەوەی لە شیندا، جۆرە لاواندنەوەیەك و لە دروێنە و كاری هەرەوەزی و جووتیاریدا، شێوەیەك و لە ئاهەنگ و خۆشیش بە هەمان شێوە. كە هەریەكەیان خاسیەت و تایبەتمەندی هونەرییانەی خۆیان هەیە.
نووسەر هەر لە درێژەی كتێبەكەیدا، باس لەوە دەكات كە مۆزیكی میللیی و گۆرانی كەلەپووری كوردی، كەرستەی هونەری بەسەر چوو دابڕاو نین لە سەردەمەكان، بەڵكو بە زنجیرەیەكی هونەری و بابەتی بەیەكەوە بەستراون و یەكتری تەواو دەكەن. لەو ڕوانگەیەوە ئەم دوو ژانڕە پانتایەكی كراوەیان هەیە بۆ ئەوەی بەردەوام لەگەڵ گۆڕانكارییە نوێیەكانی سەردەم بگونجێنرێن و بكرێنە كەرستەی بەرهەمی تازە و نوێ و لە ستایلێكی هونەرییانەی سەردەمەكەدا كاری تێدا بكرێت، بە مەرجێك هەرگیز ناوەڕۆك و تایبەتمەندی میللییانەی خۆیان لە دەست نەدەن. بەمەش ئێمە، مۆزیكێكی نەتەوەیی كە جۆرە هارمۆنیەتێك لە نێوان ئەوسا/ ئێستا، كەلەپوور و نوێگەریەتی، میللی و ئەكادیمبوون دروست دەكەین، كە ناسنامەی هونەری كوردییانەی خۆی هەیە. لە كۆتاییدا دەمەوێ ئاماژە بە ناونیشانی كتێبەكە بدەم، كە مۆزیكی ئەكادیمی كوردییە، بەڵام ناوەڕۆكی كتێبەكە بە گشتی لە بارەی كەلەپووری میلۆدی و مۆزیكی كوردییە، ئەمەش ئەو پرسیارەی وەك خوێنەرێك، چونكە مۆسیقا بواری ئێمە نییە تەنها وەك خوێنەرێك بە خولیایەكی زۆرەوە كتێبەكەمان خوێندۆتەوە لا دروست كردم، كە ئایا مۆزیكی میللی ئێمە، هەر لە سەرەتاوە زانستی و ئەكادیمی بووە؟ گەر ئەكادیمی بووە چۆن میللی بووە؟ گەر میللیش بووە، چۆن ئەكادیمی بووە؟ چونكە ڕوونە مۆزیكی ئەكادیمی زادەی پێشكەوتنە ژیاریی و هونەرییەكانی سەردەم و مۆدێرنەیە، كە ئەمە بۆمن وەك خوێنەرێك، جۆرە ئاڵۆزی و پرسیارێكی تێدابوو.
دواجار دەستخۆشانە لە هونەرمەندی ڕۆشنبیر و هاوڕێ و هاوشارم، مامۆستا (ئامانج غازی) دەكەم بێگومان كارەكانی لە پێناو بە كوردیكردن و گەڕانەوە بۆ ڕەسەنێتیی گۆرانی و مۆزیكی كوردی، شایانی خوێندنەوە و دەستخۆشانە لێكردن و دیارن، بە تایبەتیش لە سەردەمێكدا، كە گەلێك بە ناو هونەرمەند لە هەوڵی تەعریبكردنی مۆزیكی كوردیدانە و ئاواز و مۆزیكی میسری و توركی، بە كوردی بە ئێمە دەفرۆشنەوە.
پەراوێز:
ناوی كتێب: مۆزیكی ئەكادیمی كوردی، نووسینی ئامانج غازی، بڵاوكراوە: ڕێكخراوی هاوڕێیانی كتێب لە ڕواندز، ساڵی چاپ _ 2025.