سهههند كۆیی
مێژووی گهلی كوردستان له سهدهی بیستهمدا، تهنیا گۆڕهپانی ململانێی سیاسی و سهربازی نهبوو، بهڵكو هاوكات سهردهمی سهرههڵدانی شۆڕشێكی فیکری و كۆمهڵایهتی بوو كه تێیدا ڕووناكبیران ههوڵی گۆڕینی پێكهاتهی نهریتیی كۆمهڵگهیان دابوو. له نێو جڵهوكێشانی كایهی مەعریفەدا، ئامادهیی ئافرەتان وهك هێزێكی كاریگهر زۆر دەگمەن بوو. لەم نێوەندەشدا، زهینهب خانی مهلا ڕهئووف ئهفهندی، كه له نێو لاپهڕهكانی ئهدهبیات و ڕۆژنامهگەریدا به نازناوی درهوشاوهی (کچەکورد) جێپهنجهی دیاره، پێشهنگێكی بێوێنهی ئهم وهرچهرخانه شارستانییه بوو. ئەو توانی چهندین كۆت و بهندی باو بشكێنێت و ببێته یهكهمین خانم كه ڕێگهی زانست و خوێندنی فهرمی بگرێته بهر و تێكۆشانێكی فرهڕهههند له پێناو هۆشیاری نهتهوهیی و داكۆكیكردن له مافه ڕهواكانی خاتوونان و چهوساوهكان ئهنجام بدات. ئەم هەوڵە بێوچانانە، پێگەیەکی بێوێنەیان بە کچەکورد بەخشی کە وەک سەرمەشقێکی درەوشاوەی بزاوی ڕۆشنگەری لە یادەوەریی نیشتماندا بمێنێتەوە. شارەزابوون لە وێستگەکانی ژیان و قۆناغەکانی گەشەی هزریی ئەم خانمە تێکۆشەرە، تەنیا گێڕانەوەی ڕابردوو نییە، بەڵکو دۆزینەوەی سەرچاوەی تێگەیشتنە لە سەرەتاکانی نوێخوازیی نەتەوەیی.
زێدی لەدایکبوون و پێگەی بنەماڵەیی
ئەم کەسایەتییە دەگمەنە لە ٢١ی ئازاری ساڵی ١٩٠٠، ڕێک لە ڕۆژی جەژنی نەورۆزدا، لە گەڕەکی دێرین و ناسراوی (بەفری قەندی) لە شاری کۆیە لەدایکبوو. ئەو مەڵبەندە لەو سەردەمەدا ناوەندێکی گەورەی مەعریفە، شیعر و کوردایەتی بوو. زەینەب خان لەناو ماڵباتی (خادم سوجادە) گۆش کرا، کە بنەماڵەیەکی ناوداری ئایینی، ڕۆشنبیری و نیشتمانپەروەر بوون. لێرەوە هەستی دڵسۆزی بۆ خاک و زانست لە دەروونی ئەم کچەدا چەکەرەی کرد. وەرچەرخانی هەرە گرنگ لە ژیانی ئەودا لە ساڵی ١٩٠٦دا ڕوویدا، کاتێک تەمەنی تەنیا شەش ساڵ بوو؛ باوکی، مەلا ڕەئوف، بەهۆی بۆچوونە پێشڕەوەکانی، بڕیار دەدات کچەکەی بنێرێتە شاری بەغدا بە مەبەستی خوێندن. ئەم هەنگاوە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بۆ کچێکی کورد وەک شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی دەهاتە ئەژمار. زەینەب خان لەوێ لە ماڵی خاڵی: (عەبدوڵڵای خورشید ئەفەندی)، نیشتەجێ بوو و ناوی لە قوتابخانەی (ڕوشدییە) تۆمار کرا کە یەکەمین خوێندنگەی فەرمی و حکومیی تایبەت بە ئافرەتان بوو لەو قۆناغەدا. بۆ ماوەی شەش ساڵ لەوێ مایەوە و تا پۆلی شەشی سەرەتایی بڕی، کە تێیدا بنەماکانی زمانی عەرەبی و زانستە هاوچەرخەکانی بە باشی فێربوو. دوای تەواوکردنی ئەم قۆناغە لە ساڵی ١٩١٢، باوکی دەچێت بە شوێنیداو دەیگەڕێنێتەوە بۆ زێدی خۆی. لەوێش نەک هەر پڕۆسەی فێربوونی نەوەستا، بەڵکو دەستی کرد بە خوێندنی پەڕتووکە ئایینییەکان و شاکارە ئەدەبییەکانی وەک (گوڵستان و بووستان)ی سەعدی شیرازی، ئەمەش وایکرد کە ببێتە شارەزایەکی لێهاتووی زمانی فارسی و ئەدەبیاتی کلاسیکی ڕۆژهەڵات. خولیای ئەو بۆ فێربوونی زمانەکان سنووری نەبوو؛ بەهۆی پێکەوەژیانی ئاشتیانە و هاوسێیەتی دوو ماڵباتی جوو لە گەڕەکەکەیان، توانی عیبریش فێربێت. پاشانیش بەهۆی هاوسەرگیری و تێکەڵاوبوونی لەگەڵ خێزانی هاوژینەکەی، ئاشنایەتییەکی تەواوی لەگەڵ تورکیدا پەیدا کرد. بەم شێوەیە، کچەکورد بووە خاوەنی پێنج زمانی زیندوو: (کوردی، عەرەبی، فارسی، عیبری و تورکی)، کە ڕێگەی بۆ خۆش کرد تا ئاگاداری ئەدەبیاتی گەلانی تریش بێت، بە تایبەتی ئەدەب و ڕۆمانی ڕووسی کە کاریگەرییان لەسەر بیرکردنەوەی هەبوو.
پەروەردەی نیشتمانی لە ئامێزی خێزانەکەیدا
زەینەب خان هەرگیز کابانێکی گۆشەگیر نەبوو، بەڵکو خاوەن کەسایەتییەکی هێندە بەهێز و چاونەترس بوو کە هاوشانی پیاوانی دەڤەرەکەی، سوارچاکێکی لێهاتوو بوو و تەنانەت شارەزاییەکی باشیشی لە بەکارهێنانی چەکدا هەبوو. ئەم خەسڵەتە شۆڕشگێڕییە، ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی لەسەر ژیانی سیاسی هەبوو؛ ئەو وەک یەکەمین ژن ناوی خۆی لە مێژووی بزاوتی ڕزگاریخوازی کورددا تۆمار کرد کە ببێتە ئەندام لە حیزبی (هیوا)، لە هەمان کاتدا پێگەیەکی گرنگی لە دەستەی دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی (دارکەر)دا هەبوو کە لەسەر ڕێبازی نیشتمانپەروەری دامەزرابوو. هاوکات لەگەڵ: (ئاسەف)ی برای و هاوسەرەکەیدا، پەیوەندییەکی پتەویان بە ڕێکخراوی (خۆییبوون)ەوە کرد، کە ئەمەش ئاستی تێگەیشتنی قووڵی ئەو بۆ دۆزی ڕەوای گەلەکەی دەسەلمێنێت. لە ئامێزی خێزانەکەشیدا، ئەو تەنیا دایکێکی هۆشیار نەبوو کە چوار ڕۆڵەکەی (عەونی، فازڵ، ڕەمزی و غازی)، لەسەر بنەمای نیشتمانپەروەری گۆشیان بکات، بەڵکو مەزنترین شاکاری کۆمەڵایەتیی، پاڵپشتیکردنی یوونس ڕەئووفی برای بوو، کە پاشتر بە نازناوی “دڵدار” ناوبانگی دەرکرد و وەک شاعیری نەتەوەیی سروودی نەمرانی “ئەی ڕەقیب”ی بەخشی بە گەلەکەی؛ ئەمەش بەڵگەی ئەو کاریگەرییە هزری و ڕۆحییە مەزنە بوو کە زەینەب خان لەسەر براکەی جێی هێشتبوو، بە جۆرێک توێژەران پێیان وایە هەوێنی هۆشیاریی سیاسی و سۆزی شاعیریی، لەژێر سایەی ڕێنمایی و پێگەیاندنی ئەم خوشکە گەورەیەدا چەکەرەی کردووە.
شاکارە شیعرییەکانی بۆ ڕێبەران و ئەدیبان
داهێنانی ئەم خاتوونە کاتێک دەگاتە لووتکە، کە دەبینین هەر لە ساڵی ١٩٢٤دا پێشەنگایەتی خۆی دەسەلمێنێت و دەبێتە یەکەمین ژنە شاعیری کورد کە بۆ ڕۆژی جیهانیی کرێکاران: (١ی ئایار)، بەرهەم بنووسێت؛ ئەمەش نیشاندەری هۆشیاریی چینایەتی و مرۆیی پێشوەختی ئەو بوو. زەینەب خان بەرهەمەکانی لە گۆڤاری ناوداری (گەلاوێژ)دا بە ناوی خوازراوی (کچەکورد) بڵاودەکردەوە تا پەیامە فکرییەکانی بگەیەنێتە خوێنەران. خەسڵەتە هەرە دیارەکانی ئەزموونی شیعریی ئەو، فرەچەشنیی بابەتەکان بوو؛ سۆزی نیشتمانی، دڵداری، وەسفی سروشتی جادوویی کۆیە و ڕەخنەی کۆمەڵایەتی تێکەڵ دەکرد. هەروەها بەرهەمی تایبەتی بۆ هێما، سەرکردە و ئەدیبانی گەلەکەی نووسیوە؛ وەک قازی محەممەد، پیرەمێرد، فایەق بێکەس، عەونی، سەید عەلی ئەسغەری کوردستان و هۆنراوەی شادومانی بۆ گەڕانەوەی بارزانییەکان. لایەنێکی تری گرنگی فکری ئەو، تەرخانکردنی ١١ دەقی پەروەردەیی بوو بۆ دنیای منداڵان، بە مەبەستی گۆشکردنی نەوەی داهاتوو بە ئاگاییەکی نەتەوەییەوە. لە هەمان کاتدا، هۆنراوەکانی تەوەرەی سەرەکیی داکۆکیکردن بوون لە یەکسانیی جێندەری؛ چەمکەکانی وەک (نێر و مێ، ژن و پیاو)ی زۆر بەکاردێنا تا هاوسەنگیی کۆمەڵایەتی بچەسپێنێت. لە ڕووی شێوازیشەوە، هەم شاعیرێکی کلاسیک بوو، هەم لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ تا ١٩٦٠دا هەوڵی داوە شیعری هاوچەرخ و نوێ بنووسێت، کە ئەمەش نوێخوازیی ئەو لە کێش و سەروادا دەردەخات.
چیرۆکی دۆزینەوەی میراتێکی ونبوو
خوێندنەوەی هەر تێکستێکی ئەدەبی چێژی تایبەتی خۆی هەیە، بەڵام زۆرجار سەربردەی پاراستن و دۆزینەوەی دەقەکان، چیرۆکێکی پڕ بایەختر و گرنگتر دەبەخشێت. کچەکورد لە سەردەمی ژیانی خۆیدا وەک شاعیرێکی ناسراو لە ناوەندە گشتییەکاندا دەرنەکەوت و بەرهەمەکانی وەک ڕەشنووس مانەوە. پاش کۆچی دوایی، ئەم میراتە ئەدەبییە ناوازەیە بۆ ماوەی پتر لە نیو سەدە بە نادیاری مایەوە، بەڵام لای: (حیکمەت حەمید مەلا ڕەئووف)، کە دەکاتە برازای زەینەب خان و دڵدار، بە ئەمانەتەوە پارێزرا. چیرۆکی زیندووبوونەوەی ئەم تێکستانە بۆ هەوڵە بێوچانەکانی نووسەر و ئەرشیڤنووسی دڵسۆز، (عەبدوڵا زەنگەنە)، دەگەڕێتەوە. ناوبراو لە کاتی کارکردنی لە (بنکەی ژین) بۆ کۆکردنەوە و ساغکردنەوەی گۆڤاری دێرینی (گەلاوێژ)، تێبینی کۆمەڵێک بابەتی کرد کە بە ناوی خوازراوی (کچەکورد) بڵاوکرابوونەوە. ئەم نازناوە سەرنجی ڕاکێشا و دوای گەڕان و سۆراخێکی مێژوویی ورد، پەردەی لەسەر ڕاستییەکان لادا و گەیشتە ئەو بڕوایەی کە ئەم خاوەن پێنووسە کەس نییە جگە لە زەینەب خانی مەلا ڕەئووف. ئەم دۆزینەوە گرنگە، سێ دەرئەنجامی ستراتیژیی بۆ مێژووی ئەدەبیاتی کوردی لێکەوتەوە:
١. ئاشکراکردنی ناسنامەی نووسەرێکی هۆشیار و فرەزمان لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا، کە هاوکات فەرمانبەریش بووە لە ناوچەکانی وەک گوێڕ و شەقڵاوە.
٢. ڕووناكی خستنە سەر زۆر لایەنی نادیار و گرنگی ژیانی دڵداری شاعیری نەتەوەیی.
٣. ڕزگارکردنی دیوانێکی شیعر کە ٥٥ ساڵ دوای کۆچی دوایی خاوەنەکەی، دواجار لە ساڵی ٢٠١٨دا ڕووی ڕووناكی بینی و چاپ کرا.
ئەم دیوانە بڵاوکراوەیە پێکهاتووە لە ١٩٠ هۆنراوەی جۆراوجۆر، ٢٧ چوارینە، ١٠ پارچە شیعری منداڵان و تاکە پێنج خشتەکییەک. زەنگەنە لە پێشەکی کتێبەکەدا کە ناوی ناوە (لەوێوە بۆ ئێرە)، دان بەوەدا دەنێت کە هێشتا چەندین پرسیاری بێ وەڵام سەبارەت بەم تێکۆشەرە ماونەتەوە. جێی داخە، کچەکورد پڕۆژەی نووسینی فەرهەنگێک و دوو دیوانی تریشی هەبووە کە پێشتر کەوتبوونه لای گیووی موکریانی، بەڵام ئەو دەستاودەستانە تا ئێستاش ونن و سۆراخیان نییە.
ئاوابوونی ئەستێرەیەک و مانەوەی میراتێکی مەزن
زەینەب خانی مەلا ڕەئووف، دوای تەمەنێکی پڕ لە داهێنان و سەربەرزی و تێکۆشانی بێوچان لە پێناو ناسنامە و مەعریفەدا، دواجار لە ١٨ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٦٣، بەهۆی تووشبوونی بە نەخۆشیی شێرپەنجە، لە شاری هەولێر کۆچی دوایی کرد و تەرمە پاکەکەی لە گۆڕستانی ئیمام محەممەد لە هەمان شار بە خاک سپێردرا. کچەکورد، تەنیا ناوێک نییە لە لاپەڕەکانی ڕابردوودا، بەڵکو مەشخەڵێکی هەمیشە داگیرساوی بیرکردنەوەی ئازاد و پێشەنگایەتیی ژنانەیە لە نیشتماندا. چاپبوونی دیوانەکەی دوای نیو سەدە لە بێدەنگی، سەلماندی کە پێنووسی ڕاستەقینە و پەیامی نەتەوەیی هەرگیز نامرێت و وەک هێمایەکی ڕووناكی بۆ نەوەکانی داهاتوو بە زوڵاڵی دەمێنێتەوە. ئەم خانمە تێکۆشەرە بە جێهێشتنی ئەم میراتە دەوڵەمەندە، مێژوویەکی نوێی بۆ بەشداریی ڕاستەقینەی ئافرەتان لە کایەی فیکری و سیاسیدا نەخشاند، هۆشیاری و لێبڕانی ئەویش بۆ خزمەتی زانست و گەلەکەی، هەمیشە وەک سەرچاوەیەکی گرنگی ئیلهامبەخش بۆ بزاوی ڕۆشنگەریی کوردی دەمێنێتەوە.