حەسەن حەمەد ئاندێکی
دوورگەی خارگ، دوورگەیەکی ستراتیژییە لە کەنداوی فارس، نزیکەی ٢٥ کیلۆمەتر لە کەناراوەکانی باشووری ئێرانەوە دوورە. ئەم دوورگەیە وەک ناوەندێکی سەرەکی و بێ وێنە بۆ هەناردەکردنی نەوتی خاوی ئێران دادەنرێت و ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لە ئابووری وڵاتەکە و بازاڕی جیهانی وزەدا هەیە. گرنگیی خارگ تەنها لە قەبارەی هەناردەکردنەکەیدا نییە، بەڵکو لە شوێنی جوگرافی و ژێرخانی پێشکەوتووی وزەکەیدایە کە وای لێ دەکات ببێتە یەکێک لە هەستیارترین خاڵەکانی ناوچەکە. دوورگەی خارگ بە شێوەیەکی مێژوویی و ئێستایی، دڵی پیشەسازی نەوتی ئێرانە.
نزیکەی ٩٠%ی کۆی هەناردەی نەوتی خاوی ئێران لە ڕێگەی ئەم دوورگەیەوە دەکرێت. ئەم ڕێژە بەرزە نیشانەی پشت بەستنی قووڵی ئابووری ئێرانە بە داهاتەکانی نەوت کە لە ڕێگەی خارگەوە دەستەبەر دەکرێن. بەپێی هەندێک سەرچاوە، داهاتی ساڵانەی ئێران لە ڕێگەی هەناردەکردنی وزەوە، کە بەشێکی زۆری لە خارگەوە سەرچاوە دەگرێت، دەگاتە دەیانملیار دۆلار، ئەم داهاتە بۆ بوودجەی حکومەت و پڕۆژە گەشەپێدانەکان لە ئێراندا زۆر گرنگە. ژێرخانی نەوتی خارگ زۆر پێشکەوتووە و توانای گواستنەوەی بڕێکی زۆری نەوتی هەیە. وێستگەی نەوتی دوورگەکە توانای گواستنەوەی نزیکەی ٧ملیۆن بەرمیل نەوتی خاوی لە ڕۆژێکدا هەیە،ئەم توانایە خارگ دەکاتە یەکێک لە گەورەترین و گرنگترین وێستگەکانی هەناردەکردنی نەوت لە جیهاندا. نەوتی خاو لە کێڵگە نەوتییەکانی سەر وشکانی و ژێر دەریاوە لە سەرانسەری ئێرانەوە دەگوازرێتەوە بۆ خارگ، لەوێ پرۆسێسی سەرەتایی بۆ دەکرێت و پاشان ئامادە دەکرێت بۆ بارکردن لەسەر کەشتییە گەورەکانی گواستنەوەی نەوت (سوپەر تانكەرەکان).
لە ڕووی مێژووییەوە، پەرەپێدانی خارگ وەک وێستگەیەکی نەوت دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی شەستەکان، کاتێک لەژێر دەسەڵاتی محەمەد ڕەزا پەهلەویدا و بە هاوکاری کۆمپانیای نەوتی ئەمریکی ئامۆکۆ (Amoco) دەستی بە کارکردن کرد. لەو کاتەوە، دوورگەکە بەردەوام بووە لە گەشەکردن و نوێکردنەوەی ژێرخانی خۆی بۆ ئەوەی بتوانێت بەردەوام بێت لە خزمەتکردنی پێداویستییەکانی هەناردەکردنی نەوتی ئێران. شوێنی جوگرافیای خارگ لە ناوەڕاستی کەنداوی فارس، کە ڕێڕەوێکی ئاوی ستراتیژییە بۆ گواستنەوەی نەوت بۆ بازاڕەکانی ئاسیا و ئەوروپا، گرنگییەکەی زیاتر دەکات. ئەم دوورگەیە نەک تەنها وێستگەیەکی هەناردەکردنی نەوتە، بەڵکو ناوەندێکی گرنگی کۆکردنەوە و پرۆسێسکردنی نەوتیشە، کە نەوتی خاو لە کێڵگە نەوتییەکانی سەر وشکانی و ژێر دەریاوە وەردەگرێت و ئامادەی دەکات بۆ هەناردەکردن.
بەهۆی ئەو بڕە زۆرەی نەوت کە لە خارگەوە هەناردە دەکرێت، هەر گۆڕانکارییەک لە چالاکییەکانی ئەم دوورگەیەدا دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر بازاڕی جیهانی وزە هەبێت. بۆ نموونە، هەر پچڕانێک لە هەناردەکردنی نەوت لەم دوورگەیەوە، جا بەهۆی کێشەی تەکنیکی بێت یان گرژییە سیاسییەکان، دەتوانێت ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە بازاڕە جیهانییەکاندا. ئەمەش بەهۆی ئەوەی کە خارگ بەشێکی گەورەی پێداویستییەکانی نەوتی جیهان دابین دەکات و هەر کەمبوونەوەیەک لە دابینکردندا ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر هاوسەنگیی خستنەڕوو و خواست دەبێت. لە ڕابردوودا، لە کاتی گرژییە سیاسییەکان لە ناوچەکەدا، هەواڵی کاریگەربوون یان هەڕەشە لەسەر خارگ بووەتە هۆی ناجێگیری لە نرخی نەوتدا، کە ئەمەش نیشانەی هەستیاریی ڕۆڵی خارگە لە سیاسەتی وزەی جیهانیدا. بەهۆی گرنگیی ستراتیژی و ئابوورییەوە، دوورگەی خارگ هەمیشە جێگەی سەرنجی هێزە سەربازییەکان بووە و وەک ئامانجێکی ستراتیژی سەیر دەکرێت. ئێران بە توندی پارێزگاری لەم دوورگەیە دەکات و وەک ناوەندێکی بەرگری گرنگ سەیری دەکات. بوونی بنکە و دامەزراوە سەربازییەکان لەسەر دوورگەکە، هەوڵێکە بۆ پاراستنی ئەم ژێرخانە گرنگە لە هەر هێرشێکی دەرەکی. هەر هێرشێک یان پچڕانێک لە چالاکییەکانی خارگدا دەتوانێت لێکەوتەی گەورەی سیاسی و ئابووری هەبێت، نەک تەنها بۆ ئێران بەڵکو بۆ ئابووری جیهانیش. ئەمەش وای لێدەکات ببێتە خاڵێکی لاواز و بەهێز لە یەک کاتدا؛ لاواز چونکە ئامانجێکی ئاسانە بۆ دژمنان، و بەهێز چونکە پاراستنی مانەوەی ئابووریی ئێران مسۆگەر دەکات.
لەگەڵ گۆڕانکارییە بەردەوامەکانی بازاڕی وزە و گەشەسەندنی سەرچاوەکانی وزەی نوێ، دوورگەی خارگ لەوانەیە ڕووبەڕووی ئاڵنگاری نوێ ببێتەوە. کەمبوونەوەی خواست لەسەر نەوتی خاو لە درێژخایەندا، یان گۆڕانکاری لە سیاسەتە نێودەوڵەتییەکاندا، دەتوانێت کاریگەری لەسەر ڕۆڵی خارگ هەبێت. بەڵام ئێستاکە و بۆ داهاتوویەکی نزیک، خارگ وەک ناوەندێکی سەرەکیی هەناردەکردنی نەوتی ئێران و سەرچاوەیەکی گرنگی داهات بۆ ئەم وڵاتە دەمێنێتەوە. بەردەوامبوونی وەبەرهێنان لە ژێرخانی نەوتی دوورگەکەدا و پاراستنی ئاسایشی، زۆر گرنگە بۆ دڵنیایی لە بەردەوامیی ڕۆڵی لە بازاڕی جیهانی وزەدا. خارگ نەک تەنها وێستگەیەکی نەوتە، بەڵکو هێمایەکە بۆ خۆڕاگریی ئابووری ئێران لە بەرامبەر گۆشەگیرییە نێودەوڵەتییەکاندا.
سەرچاوە:
1. Kharg Island: Iran’s Oil Lifeline and a Tempting U. S. Target
2. Explainer: Why Kharg Island is vital to Iran and the global economy