هەندرێن ئەحمەد
منیش لەگەڵ هەمووان وام دەزانی بەدوای راستییەكی بێغەل و بێغەشدا دەگەڕێم، بەردەوام ئەو تێبینییەم لەلا دروست دەبوو، ئەوان چ دەڵێن و ئێمە چی دەڵێین، قسەی خۆمانم پێ ڕاستتر بوو، هەنووكە دیتنەوەی راستییەکی حاشاهەڵنگر، ئاسان نییە، پێم وایە كۆی مرۆڤایەتی بە ڕێڕەوێكدا دەڕوا، چیتر بە سادەیی ناتوانێ بڵێ ئەوە ڕەش و ئەوە سپی، چونكە درۆ و راستی لە دوو سەری دژبەیەك نین، زانیارییەكان لە هەر لایەكەوە بێ، بەشێكی راستی تێدایە. گێڕانەوەكان جوانتر دەكا، ئەگەر ئاواش نەبێ!
با سەیر بكەین، كاتێك رووداوێكی گەورە لە جیهان دەقەومێ، شەڕ بێ یان قەیرانێكی سیاسی یاخود كارەساتێكی مرۆیی، بە شێوەی جیاجیا قسەوباسی لێ دەكرێ و هەواڵەكە بڵاو دەكرێتەوە، كەناڵێكی تیڤی ڕووداوەكە بە شێوازی خۆی پیشانی گشت دەدات، تیڤییەكی دیكە چیرۆكێكی پێچەوانەی هەیە، كەناڵێكی بیانییش بە جۆرێكی تایبەت چیرۆکی هەواڵەكەمان پێشكەش دەكات. سەرنج دە، هەریەك لەو كەناڵ و تیڤی و سەكۆ دیجتاڵیانەیە، پشت بە دیوێكی راستی دەبەستن، بای خۆیان راستیی و بەڵگە و وێنە دەخەنە ڕوو بینەر و خوێنەر (وەرگر) بڕوای پێ بێت، لەو كاتەی سێ دید و بۆچوونی جیاواز لەسەر هەمان رووداودا، چیرۆکە هەواڵی خۆیان پەخش دەكەن. لە كۆندا مرۆڤ بەدوای راستیی رووداوەكان لە نێو دەگمەنی زانیارییەكان دەگەڕا، یەك راستی هەبوو! وەڵێ ئەمرۆ بابەتە لینگەوقووچ بووەتەوە، شەپۆلی زانیاریی بێ وەستان سیمای سەردەمە، كەچی گەیشتن بە راستیی (تێگەیشتنی تەواو) زەحمەتترە لە خودی پێگەیشتنی هەواڵی رووداوەكان.
با بگەڕێینەوە بۆ چەند نموونەیەك، لەناكاوێكدا، هەواڵی هێرشی رووسیا بۆ سەر ئۆکراینا بڵاو بوویەوە، ئەو دەم هەركێیەك سەیری شاشەی تیڤییەكی رۆژئاوایی كردبا، ئەو هێرشەی بۆ سەر دەوڵەتێكی خاوەن سەروەری دەبینی، داكۆكی وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریكا لە ئۆکراینا بە داكۆكیی لە سەروەری و یاسای نێودەوڵەتی تێدەگەیشت. ئەوانەشی سەرچاوەی هەواڵ و زانیارییەكانیانی دەزگەی میدیای رووسیا و هاوپەیمانەكانی بووە، چیرۆکی ئۆپەراسیۆنەكە (ناڵێن جەنگ)ـی بۆ مەترسیی لەسەر ئەمنی قەومیی رووسیا دەدیت، بە هۆكاری نێزیكبوونەوەی هێزی سەربازی رێكخراوی ئەتڵەسی باکوور (ناتۆ) بۆ سەر سنوورەكانی روسیا و پێشێلكردنی مافی هەرێمە رووس نشینەكانە كە هەمووی بەفیتی ئەمریكا و دەوڵەتانی ئەوروپایە، لە هەردوو چیرۆکە هەواڵەكەدا، بەشێكی راستی هەیە، لەوەش روونتر دەزگە میدیاییە بێلانەكانیش، چیرۆکی تەواوی رووداوەكانی پاش و پێش هۆكارەكانی جەنگەكە باس ناكەن، تەنها بەشێكی كەم و دیوێكی راستییەكانت پێ دەڵێن، لەگەڵ رۆژگاریش رووداوەكە روونتر دەبێتەوە بەڵام هەر جارەی بە راستییەكی نوێ.
هەمان شتمان لە شەڕی غەززە دیت، هەركەسێك دیمەنە ناخ هەژێنەكانی كارەساتی مرۆڤە بێ خەتاكان دەبینێ، لە ژێر بۆردوومان و گەمار دەژین و دەكوژرێن، قەناعەتی دێ، هەمووی خەتای ئیسرائیلی تاوانباری گەورەیی جیهانییە. كەچی ریوایەتی پێچەوانە وەكو پەرچەكرداری ٧ـی ئۆكتۆبەری دادەنێ، ئەو رۆژەی حەماس و گروپە چەكدارە هاوپەیمانەكانی لە بەیانییەكی زوودا، هێرشیان كردە سەر چەندین ناوچەی مەدەنی ئیسرائیلی و ناویان لێ نا (تۆفانی ئەقسا). زیاتر لە هەزاریان كوشت، چەند خێزانێك بەتەواوی لە ماڵەكەی خۆیاندا كوژران، ٢٥١ كەسی مەدەنی و سەربازی، دوای چەند دەقەیەك بوونە دیلی دەستی چەكدارانی حەماس و گروپە چەكدارە فەلەستینیەكان، بیانووی ئیسرائیل بۆ هێرشەكانی سەر غەززە لەناوبردنی گروپە تیرۆریستی و ئازادكردنی دیلەكانە. . سەیركە لە نێوان هەردوو وێناكردنەكەدا، ملیۆنان مرۆڤ دەیانەوێ راست و دروستی رووداوەكە بزانن، كامیان خەتابارە و چ قەومایە؟ بەڵام هەرگیز بە گێڕانەوەیەکی راست و دروستی هەموو بنج و بنەوانی پێش و پاشی ٧ـی ئۆكتۆبەر ناگەین، هەموو تابلۆكەمان پیشان نادەن.
لە كێشە و گرفتە ناوخۆییەكانییشدا هەمان شتە، كاتێك تەنگژەیەكی ئابووری روودەدات، میدیایەك ئەو تەنگژەیە دەخاتە ئەستۆی بەرپرسان و خراپ ئیدارەدان، كەنالێكی دیكە دەیخاتە ئەستۆی دەستوەردانی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی، ئەوانەشی ئەنتەرنێتیان لەبەر دەستە، نازانرێ كێ زانیارییان دەداتێ، بەشێوازێك شیكردنەوە دەكەن هەر دەڵێی راستییە، خەڵكیش هەیە بڕوایان پێ دەكەن، كەواتە، راستییەكی تەواو تەنها لەلای یەك لایەن نییە، گێڕانەوەی چیرۆکی هەواڵەكان لە هەر لایەكەوە بێ بەشێك راستی لەخۆدەگرێ، بەڵام هیچ لایەنێك تەواوی راستییەكان بڵاو ناكاتەوە، ئەوجا بە ئەنقەست بێ یان بە نەزانی.
سەردەمی هەنووكەیی، سەردەمی نادڵنییاییە لە راستییەكان، قەیرانی تێگەیشتنیشە لەخودی راستی؟ فەیلەسوفی ئەڵمانی فریدریك نیچە لە باسی لێكدانەوەكانی مرۆڤدا، دەڵێ ئەوان هەر یەكەیان لە ژینگە و روانگەی خۆییەوە رووداوەكان دەبینێ. بێ گومان ئەو پێشكەوتنەی تەكنۆلۆژیا و ئەو شەپۆلە هەواڵ و، ئەو خێراییەی پەیوەندییەكانی ئێستا، لە سەردەمی نیچەدا بەردەست نەبووە، لەم سەردەمەدا گۆڕانكارییە چلۆنایەتییەكانی تەكنۆلۆژیای پەیوەندیی جەماوەری، توانایەكی گەورە هەیە بۆ گۆڕینی لێكدانەوە كەسییەكان (نەك پێدانی هەموو راستییەكان) بۆ جیهانبینییەكی تایبەت، بەم شێوەیە ملیۆنان مرۆڤ ئاراستە دەكرێن.
سەكۆكانی پەیوەندی كۆمەڵایەتی دەرفەتی بۆ تاكەكان رەخساندووە وەكو نووسەر و شرۆڤەكار و قسە لەسەر هەموو بابەتێك بكەن. پەیوەندی بەیەكەوەبەستنی مرۆڤایەتی گەیشتۆتە لوتكەیەكی بەرزی تەكنۆلۆژی. وەلێ ئەم پێشكەوتنە، لێكەوتەی لاوەكیشی هەیە، زەمینە سازییە بۆ پەیدابوونی گروپی میدیایی داخراوی یەك ئاراستەیی، تاكەكانی كۆمەڵگە زانیارییی وەهایان پێ دەگات كار لەرسەر تۆكمەكردنی بڕوای پێشوەخەتەییان دەكات، كەمتر بواری ئەوەیان بۆ دەهێلێتەوە پرسیار بكەن.
رەنگە مەترسیدارترین لایەنی ئەو نادڵناییەی سەردەمی گێڕانەوەی چیرۆکە هەواڵییەكان مەرج نییە لەسەر درۆ و ناڕاستی داڕێژرا بێت، بەڵكو پشت بە كەمێك راستییش دەبەستێت. واتە راستییەكی ناتەواو بە جەماوەر دەدات و لەو بازنەیەدا دەیهێلێتەوە كە سەرچاوەی داڕێژەری چیرۆکی رووداوەكان دەیەوێ، كەمێكی راستیی زیاتر بڕواپێهێنەرە، هەرچی درۆ و ناڕاستی بێ، هەرزوو پێی دەزانرێت.
لەو بڕوایەدام مرۆڤی سەدەی بیستویەكەمیین وەكو سەردەمانی پێشووتر لەنێوان دوانەی راستی و درۆدا ناژین، بەڵكو لە نێو چەند راستییەكی ناتەواوی كاتییدا دان. سەرجەم سەرچاوەی گێڕانەوەی هەواڵەكان بڕێك راستی و بڕواپێهێنەرە بۆ ماوەیەك، پاشان زانیاری نوێتر دەردەكەون و بابەتەكە سەرلەبەری دەگۆڕێ، ئەو زانیارییە نوێیانە، بە گێڕانەوەیەكی ئەوتۆی وەكو ئەوەی هەمووی راستی بێ، پێشكەشی وەرگر دەكرێت.
پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیا مرۆڤی لە سەرتاسەری جیهان بەیەكتری بەستایەوە، پێشبینی دەكرا تاك بەئاسانی راستییەكانی پێ دەگات، بەڵام وا دەرنەچوو، هەنووكە مرۆڤ لە ژێر گوشاری شەپۆلی نەپساوەی هەواڵ و زانیاری سەرچاوە ركابەرەكاندایە، بەڵام هیچیان هەموو راستییەكان بڵاو ناكەنەوە. چەمكی جیهانگیری لە سەرتای نەوەتەكاندا، هەموومانی خەریكی لێكدانەوە و خوێندنەوە لەسەر لێكەوتەكانی ئەو جیهانگیرییە كردبوو، بەو ئاراستەیەی نەمانی سنووری سیاسییە و بەیەكەو بەستنی سەرجەم گەلانە، جیهان دەبێتە گوندێكی بچووك، كەچی هۆشیارییەكی یەكگرتووی جیهانی دروست نەبوو، بەڵكو هەر بەو تەكنۆلۆژیای بەردەستی هەمووان، جۆرێك لە گۆشەگیریی ئەوانەی هەمان جیهانبینینیان هەیە تەشەنەی كرد، مرۆڤایەتی سوودی لێ بینی لەهەمان كاتیشدا گروپە تیرۆریستییەكانیش. بۆیە نزیكترین باسی ناسینەوەی مرۆڤی سەردەمی ئێستا “مرۆڤی ئاقڵ” یان “كۆمەڵایەتی” نییە وەك بیرمەندانی كۆن ئاماژەیان پێدابوو، “مرۆڤی ژمارەیی”یش نییە وەك بیرمەندانی هاوچەرخ وەسفی دەكەن، بەڵكو پێم وایە مرۆڤی ئەو سەردەمە “مرۆڤی سەردەمی راستییەکی دەمەكی-كاتییە”. بەو مانایەی مرۆڤی سەردەم، بڕواكانی هی ئێستا و دۆخ و ژینگەی هەنووكەییە، لە ژێركاریگەری شەپۆلی زانیاریدایە، مەرج نییە هەمووی راست بێ یان هەمووی درۆ.
دەكرێ بڵێین مرۆڤ لەم سەردەمەدا، لەباری راستییەكی سەپاو و كۆتایی ناژی، بەڵكو لە دۆخی راستییەكی كاتییدایە، زانیارییەكانی لەگەڵ هەر هەواڵێكی نوێ، وێنە و ڤیدیۆ و گێڕانەوەیەكی نوێدا، راستییەكی كاتی دیكەی پێ دەدات، بواریش هەیە قسەی لەسەر بكا و دەستاودەستیشی پێ دەكات، تا دەگاتە راستییەکی نوێتر. دواتر ئەو گێڕانەوە دەیباتەوە كە توانای كاریگەری لەسەرتاسەری جیهاندا دەبێت. ئەوەش سیمای سەردەمی نوێسیە.
مرۆڤ لە سەردمی راستیی دەمەكیدا
