ساڵانە ملیۆنان کەس بە خۆراکی خراپ تووشی نەخۆشی دەبن
حەسەن حەمەد ئاندیکی
بنەمای تەندروستی و گەشەپێدانی بەردەوام
چەمکی خۆراکی ساغ (خۆراکی پاک و چاک)، چەمکێکی بنەڕەتییە بۆ تەندروستی گشتی و گەشەپێدانی بەردەوام لەسەر ئاستی جیهان. لە جیهانێکی پڕ لە گۆڕانکاری و ئاڵۆزیدا، دابینکردنی خۆراکی سەلامەت بۆ هەمووان بووەتە یەکێک لە گەورەترین ئەرکەکان. هەموو ساڵێک لە ٧ی حوزەیران، جیهان ڕۆژی جیهانیی خۆراکی ساغ (World Food Safety Day) بەرز ڕادەگرێت. ئەم ڕۆژە دەرفەتێکە بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری، هاندانی کاردانەوەی جیهانی و، جەختکردنەوە لەسەر پێویستی ڕێگریکردن، دەستنیشانکردن و، بەڕێوەبردنی کاریگەرانەی مەترسییەکانی پەیوەست بە خۆراک. پەیامی سەرەکی ئەم ڕۆژە ئەوەیە کە خۆراکی ساغ بەرپرسیارێتییەکی هاوبەشە و پێویستە هەموو لایەنەکان، لە حکومەتەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە تا بەرهەمهێنەرانی خۆراک و بەکاربەرانی تاکەکەسی، ڕۆڵی خۆیان بگێڕن لە دابینکردنی خۆراکی سەلامەت و کوالیتی بەرز بۆ هەمووان، لە هەر شوێنێک بن.
گرنگیی سەلامەتیی خۆراک و کاریگەرییەکانی
کاریگەرییەکانی خۆراکی ناسەلامەت زۆر فراوانن و تەنها لەسەر تەندروستی مرۆڤ قەتیس نابن. بەپێی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO) خۆراکی نەساغ (خۆراک خراپ و مزیڕ) کە میکرۆبی زیانەوەر، ڤایرۆس، مشەخۆر، یان ماددە کیمیاییەکان لەخۆ دەگرێت، دەبێتە هۆی زیاتر لە ٢٠٠ جۆر نەخۆشی جیاواز، کە لە سکچوونی سووکەوە دەست پێ دەکەن و تا نەخۆشییە کوشندەکانی وەک شێرپەنجە دەڕۆن. ساڵانە ملیۆنان کەس لە سەرانسەری جیهان بەهۆی نەخۆشییەکانی گواستراوە بە خۆراک تووشی نەخۆشی دەبن و، بەداخەوە ژمارەیەکی زۆریش، بەتایبەتی منداڵان و کەسانی بەتەمەن، گیان لەدەست دەدەن. ئەم نەخۆشییانە بارگرانییەکی گەورە لەسەر سیستەمی تەندروستی دروست دەکەن و دەبنە هۆی کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی کار و زیانی ئابووری گەورە. ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان (FAO) جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە خۆراکی ساغ تەنها پەیوەندی بە تەندروستییەوە نییە، بەڵکو کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئابووری نیشتمانی، بازرگانی نێودەوڵەتی، گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی و، تەنانەت ئاسایشی خۆراکیش هەیە. کاتێک خۆراک سەلامەت نییە، متمانەی بەکاربەران بە بازاڕی خۆراک کەم دەبێتەوە، کە ئەمەش دەبێتە هۆی زیانی ئابووری گەورە بۆ بەرهەمهێنەران و بازرگانان. خەرجییەکانی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی پەیوەست بە خۆراک، لەگەڵ لەدەستدانی بەرهەمهێنانی کار، دەتوانن بارگرانییەکی زۆر لەسەر بودجەی وڵاتان دروست بکەن.
مێژووی ڕۆژی جیهانیی خۆراکی ساغ و ئامانجەکانی
ڕۆژی جیهانیی خۆراکی ساغ لە ساڵی ٢٠١٨ لەلایەن کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دامەزرا و یەکەمجار لە ٧ی حوزەیرانی ٢٠١٩ بەرز ڕاگیران. ئامانجە سەرەکییەکانی ئەم ڕۆژە بریتین لە:
بەرزکردنەوەی هۆشیاری جیهانی: هاندانی خەڵک، حکومەتەکان و، کەرتی تایبەت بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی سەلامەتیی خۆراک و کاریگەرییەکانی لەسەر تەندروستی و خۆشگوزەرانی.
هاندانی کاردانەوە: وروژاندنی وڵاتان و لایەنە پەیوەندیدارەکان بۆ پەرەپێدانی سیاسەت و سیستەمی خۆراکی سەلامەتتر و جێبەجێکردنی ستانداردە نێودەوڵەتییەکان.
کەمکردنەوەی نەخۆشییەکانی گواستراوە بە خۆراک: بە ئامانجگرتنی کەمکردنەوەی ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی پەیوەست بە خۆراک لە ڕێگەی ڕێوشوێنی خۆپارێزی و کۆنترۆڵکردنەوە.
بەهێزکردنی هەماهەنگی نێودەوڵەتی: پەرەپێدانی هاوکاری و ئاڵوگۆڕی زانیاری لە نێوان وڵاتان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی خۆراکی ساغ کە سروشتێکی سنووربەزێنن.
دروشمی ساڵی ٢٠٢٦( لە بارگرانییەوە بۆ چارەسەر، خۆراکی سەلامەت لە هەموو شوێنێک)
دروشمی ڕۆژی جیهانیی خۆراکی ساغی ٢٠٢٦ بریتییە لە (لە بارگرانییەوە بۆ چارەسەر،خۆراکی سەلامەت لە هەموو شوێنێک) (From burden to solutions – safe food everywhere). ئەم دروشمە جەخت لەسەر گرنگی داتای پتەو و زانیاری ورد لەسەر نەخۆشییەکانی گواستراوە بە خۆراک، بارگرانییەکانی کە لەسەر تاک و کۆمەڵگا دروستی دەکەن و، ژیانی لەدەستچوو بەهۆی ئەم نەخۆشییانەوە دەکاتەوە. ئامانج لێی ئەوەیە کە چۆن ئەم داتایانە دەتوانن وەک بنەمایەک خزمەت بکەن بۆ دۆزینەوە و جێبەجێکردنی چارەسەری کاریگەر و داهێنەرانە بۆ دابینکردنی خۆراکی سەلامەت لە هەموو قۆناغەکانی زنجیرەی خۆراکدا. ئەمەش لە بەرهەمهێنان و چاندنەوە دەست پێدەکات، بە گواستنەوە و پرۆسێسکردندا تێدەپەڕێت و، لە کۆتاییدا دەگاتە سەر مێزی بەکاربەر. دروشمەکە داوا دەکات کە لە تێڕوانینێکی تەنها بۆ کێشەکان، بڕۆین بۆ دۆزینەوەی ڕێگەچارەی پراکتیکی و بەردەوام کە دڵنیایی بدات لەوەی خۆراکی سەلامەت بە شێوەیەکی دادپەروەرانە بەردەست بێت بۆ هەموو کەسێک، لە هەر شوێنێکی جیهان.
ڕۆڵی هەمووان لە دابینکردنی خۆراکی ساغدا
خۆراکی ساغ بەرپرسیارێتییەکی گشتگیرە و پێویستی بە هەوڵی هاوبەشی هەموو لایەنەکان هەیە. حکومەتەکان ڕۆڵێکی بنەڕەتی دەگێڕن لە دانانی سیاسەت و یاسای گونجاو کە ستانداردەکانی خۆراکی ساغ دیاری دەکەن و چاودێری جێبەجێکردنیان دەکەن. بەرهەمهێنەرانی خۆراک، لە جووتیارانەوە تا کۆمپانیا گەورەکانی پیشەسازی خۆراک، دەبێت پابەند بن بە ستانداردە نێودەوڵەتی و نیشتمانییەکانی خۆراکی ساغ. بەکاربەرانیش ڕۆڵێکی گرنگیان هەیە. پێویستە هۆشیار بن لە هەڵبژاردنی خۆراک، ئامادەکردنی بە شێوەیەکی دروست و، هەڵگرتنی بە سەلامەتی لە ماڵەوە. ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان وەک ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO) و ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکان (FAO) ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن لە دانانی ستانداردە نێودەوڵەتییەکان، دابینکردنی ڕێنمایی تەکنیکی و، هاندانی هەماهەنگی جیهانی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی خۆراکی ساغ کە سروشتێکی جیهانییان هەیە. ڕۆژی جیهانیی خۆراکی ساغ یادخستنەوەیەکی گرنگە بۆ ئەوەی کە خۆراکی ساغ مافێکی بنەڕەتییە بۆ هەموو مرۆڤێک و پێویستە هەموو هەوڵێک بدرێت بۆ دابینکردنی. بە تێگەیشتن لە مەترسییەکان، پەیڕەوکردنی ستانداردەکان و، کارکردنی پێکەوە لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهانی، دەتوانین دڵنیا بینەوە لەوەی کە خۆراکی سەلامەت دەگاتە دەستی هەمووان و تەندروستی گشتی پارێزراو دەبێت. ئەمەش نەک تەنها ژیانی مرۆڤەکان دەپارێزێت، بەڵکو بەشداری دەکات لە بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی تەندروستتر، بەرهەمدارتر و، گەشەپێدراوتر بۆ نەوەکانی داهاتوو. خۆراکی ساغ بنەمای ژیانێکی باشترە.
سەرچاوە:
1. www. un. org/en/observances/food-safety-day
2. www. fao. org/fao-who-codexalimentarius/news-and-events/news-details/en/c/1757766/