خوێندنەوەیەک بۆ تێکستێکی ئومێد خۆشناو
ئاری ئاغۆک
هۆنراوە و حەیران نووسین بۆ شار، تەنیا پێناسەکردنی جوگرافیای شوێن و ژینگەی دیاریکراو و باسکردنی چەند بابەتێک نیە، بەڵکو وەک نوستالیژیاییەکی بەردەوام لە چەندین گۆشەوە زیندوویەتی و ڕوحیەتی شار نیشان دەدات، ئەویش لە ڕێگەی پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی و نیشتیمانییەوە سەرچاوەدەگرێ، بۆیە لە دنیای ئەدەب و نوسین و کەلتوور و ڕۆشنبیریی دا بە درێژایی مێژوو نووسەران هەوڵیان داوە لە قوڵایی شارەوە بچنە نێو کوچە و کۆڵان و یاد و یادەوەریەکان تاوەکو لە ڕێگەی ووشەوە جوانترین تابلۆی فرە ڕەنگی نیشان خوێنەری بدەن.
(هەولێرە حەیران، شەکرە شار) ناونیشانی دەقێکی زیندووی ئومێد خۆشناوە مێژووی نوسینی بۆ ٤ ی ئاداری ساڵی ٢٠٠٠ دەگەڕێتەوە، لەگەڵ ئەوەی ئەم دەقە لەفۆرمێکی شیعر و حەیران و لاواندنەوە خۆی دەدۆزێتەوە و مێژووەکەی بۆ ٢٦ ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە، بەڵام وەک ئاماژەم پێ کرد دەقی زیندوو هەمیشە بە ڕوحیەتی زیندوویەتی دەمێنێتەوە، چەندی کۆنتر بێ نۆستالیژیایانەتر تێکەڵ بە واقیعی سەردەم دەبێت، بۆیە شرۆڤە و خوێندنەوەمان ئەگەر چی درەنگ وەختە بەڵام ئەم جۆرە دەقانە لەهەموو قۆناغ و سەردەمێک دەکرێ شیکاری ئەدەبی بۆ بکرێ، لێرەدا وەک ئەمانەتێکی ئەدەبی دەقی تێکستی (هەولێرە حەیران، شەکرە شار) بڵاو دەکەینەوە، دواتر شرۆڤە و شیکاری و بۆچوونی خۆمان دەخەینەڕوو:
هەولێرە حەیران، شەکرە شار
حەیران،،،،،،ئەمن دەرێم براینە برادەرینە
ئەمن هەولێرم.
ڕەگی خاکم سەفینە و
شا ڕەگیشم هەڵگورد و هەندرێن و هەیبەت سوڵتانە
حەیران ئەمن هەولێر
سینگم دەشتی قەراجە و بەرۆکیشم بەرانەتی و شەمامک و قەرەچوغە
ئەمن هەولێر حەیرانێکی بێ کڕبوونم
گمەگمی کۆتری ستارەی سەربانەکانم
ئاوازی ککوختی سەرتەلی کارەبای جادەکانم
جریوە جریوی کێشکە و ڕەوە ڕەشۆڵەی سەردار چنارەکانی باغی شارم
حەیرانە،،، حەیران
ئەمن هەولێر گومبەتی مزگەفت و زەنگی کلێساکانم
ئیقاعی حەیرانە حەیران
ئەمن هەولێرە حەیران
شەنگی باڵام منارەمە و لاشەشم هەناسەی نیشتیمانەحەیرانە
ئەمن هەولێر
گوارە و گۆبەرەی کۆرانی قەیسەریان و قەنەفلی سینگ و بەرۆکی کیژانم
حەیرانە حەیران
ئەمن مقامی قورگی خارە تایەر و سێوەم
ئەمن گەرووی حەسەن حەیران و حەسەن سیساوەو عارەب عوسمانی تەیراوەتانم
ئەمن چریکەی لاوکەکەی کاوێس ئاغا و سروودەکەی فوئاد ئەحمەدەکەی خۆتانم
ئەمن هەولێر
حەیران و شیعر و چیرۆکی بەر ئاگردانی مێژووی بێ کۆتاییتانم
حەیران،،،، ئەمن دەرێم براینە برادەرینە کیژ گەلینەئەمن هەولێر
دەنگی هەیاسە شێت و حەسەن پەنجاو پێنج و
قالە قوڕاوی و بەخۆکەکەی لەمەڕ خۆتانم
ئەمن تفەنگی سابیر بڕنۆ و سێرەی چاوی ساڵح نەقاسەو
هەڵمەتی شێرەژن خەجەباوەی ڕوو سورتانم
ئەمن هەولێر شەکرە شار
سۆزی قوڕگ و لەرەی دەنگی خارە بارزانتانم
حەیران ئەمن دەرێم براینە برادەرینە
وەرن بەنێو ڕۆحی قەیسەری من گوزەر بکەن
وەرن سەرێک بدەن لە مەچکۆ و گێتان پڕکەن لە قۆریاتەکانی مشکۆ و هابەم
ئەمن هەولێر تامی قەیماغ و ماستی سبەینانی سێتاقانم
ئەمن چێژی کۆتر و سوسکەکانی شەوانی تەعجیلتانم
شامینۆک و لۆبیای خانەقا و سەیداوەتانم
ئەمن خۆشی پیاسەی شەوانی ئیسکانتانم
ئەمن هەولێر، حەیرانەکەی کوردستانم
لانکی ژیان و چیرۆکی شار شەکری کوڕ و کیژە ئازاکانم
ئەمن هەولێری هەمووان، حەیرانم
حەیرانی ژیانتانم.
-بەر لە هەموو شتێک نووسەری دەق، لەتەمەنێکی تازە بەهاری و لە سەرەتای بیستەکانی تەمەنی دا، لە ڕێگەی ئەم تێکستەوە دەچێتە نێو هەناوی هەولێر و لەسەنتەری شاردا بە ریتمێکی نەرم خۆی دەکات بە دەنگی مێژوو و جوگرافیای شار، هاوار دەکات و دەڵێت؛ (ڕەگی خاکم سەفینە و شاڕەگیشم هەڵگورد و هەندرێن و هەیبەت سوڵتانە) ناوهێنانی ئەو شوێنانە تەنیا چەند ووشەیەکی سادە نیە، بەڵکو لەپشت هەرناوێک مێژوویەکی تۆمارکراو هەیە و وەک جەستەی هەولێر نیشانی هەمووانی دەدات، ئەمە خۆی لە خۆی دا هەر لە دەسپێک دا تابلۆیەکی وێنەدار نیشان خوێنەر دەدات. دواتر شوێنێکی دیکەی جوگرافیای شارمان نیشان دەدات و دەڵێت؛ ( سینگم دەشتی قەراجە و بەرۆکیشم بەرانەتی و شەمامک و قەرەچوغە)، لێرەدا شاعیر شاخ و چیاکان وەک جەستەی شار جێ دێڵێ و دێتە (سینگی شار) ئەم شوێنانەی وەک سینگی شار لە ڕێگەی تابلۆیەکی نەتەوەیی نیشان خوێنەر دەدات، بەلێکبەستانەوەی ئەم چەند شوێنانە سروشتی جوانی نیشتیمان دەخاتەڕوو، ئەمەش بەڵگەیەی دوپاتکردنەوەی مێژووی سەروەری خاک و نەتەوەیە.
ئەمجارەیان شاعیر لەهاواری پڕ دەنگی هاڕمۆنیەت دا دەڵێ؛ (ئەمن حەیرانێکی بێ کڕبوونم، گمەگمی کۆتری ستارەی سەربانەکانم، ئاوازی ککوختی سەرتەری کارەبای جادەکانم، جریوە جریوی کێشکە و ڕەوە ڕەشۆڵەی سەردار چنارەکانی باغی شارم).
ئەم هەموو ڕیتم و دەنگە جوان و جیاوازانە هەمووی لە چنینی یەک لەدوای یەکی بابەتی تەواوکەری یەکتر کە لە نەغمەی شارێک بوونی هەیە و ڕەنگ دەداتەوە.
ئەم چەند کۆپلەیە دەلالەتە لە دەنگی زیندوو و دەنگی جیاوازی شار، کاتێ دەڵێ حەیرانێکی بێ کڕبوونم ئەو هێڵە نەگۆڕەمان نیشان دەدات کە هەولێر وەک مەڵبەندی حەیران و حەق بێژان هەمیشە وەک دەنگێکی زیندوو بە ئاوازی ڕەسەنی خۆی کە (حەیران)ە، هیچ کات کڕ نابێ، ئەم کڕ نەبوونە هەمدیس گوزارشتە لە وەئاگایی هەمیشەیی لە هەموو لایەنەکانی ژیان، لە دێری دواتر لەڕێگەی (دەنگی هەمیشەیی، جولەی بەردەوام، روناکی، فرەڕەنگی) یەوە دیمەنە جیاجیاکانی شار نیشان دەدات، وەک کەلتوورێکی دێرین، لەگەڵ ئەوەش دا شارستانیەتی سەردەمیش نیشان دەدات وەک (تەلی کارەبا- جادە)، ئەمەش ئەو لێکبەستانەوە مێژووییە نیشان دەدات کە هەولێر لەگەڵ گۆرانکاریەکانی سەردەم هاوتەریبە و رابردووشی فەرامۆش نەکردوە، بۆیە لەڕێگەی دەنگ و وێنەوەچەند دیمەنێکی دوێنێ و ئەمڕۆی شارمان نیشان دەدات، چونکە لە ئەوێ ڕۆژێی ژیان سەربانی خانوەکان بوون لە چێژ بەخشی تەمەن بوون، بەداخەوە ئێستا ئەو ستایلی ژیانە نەماوە، بەڵام شاعیر وەک بابەتێکی گرنگی ئەوکات، ئەم وێنەیەی نیشان داینەوە.
وەک ئاماژەم پێ کرد لەهەر کۆپلەیەکدا وێنەی جیا جیا ی نیشان داوین، ئەم جارە وێنەیەکی دیکەی پێکەوە ژیانی ئایینی دەکاتە تابلۆیەک و دەڵێت؛ (ئەمن گومبەتی مزگەفت و زەنگی کلێساکانم) ئەم دێرە گەورەترین مانا دەبەخشێت بەوەی کە لە سەر زمانی هەولێرەوە پێمان دەڵێت، بە درێژایی مێژوو من شاری لێکتر قبوڵکردن و پێکەوەیی ئایینەکانم، بۆیە هاوتەریب بوونی مزگەفت و کلێسا بەدوای یەک و لە قوڕگی یەک ڕستەدا مانایەکی فراوانی دیدگای لێکتر قبوڵکردنی شار دەخاتەڕوو، بە ئاوێتەبوونی دەنگی بانگی مزگەفت و ڕیتمی زەنگی کلێسا جوانترین پەیام و ئیقاعی جوانی پێکەوەیی دەخاتە بەر گوێچکەمان.
لەدێری ( شەنگی باڵام منارەمە و لاشەشم هەناسەی نیشتیمانە) نووسەری دەق هەولێر بە بەشێک لە لاشەی نیشتیمان دەناسێنێ و ئەو چەمکە دووپات دەکاتەوە کە شاریش هەناسەی نیشتیمانە، وەک وێنەی شیعری دەتوانین بڵێین ئەمە دەبێتە وێنەیەکی خەستی مێژووی لێکدانەبڕاوی نیشتیمان و هەولێر، هەروەها هەولێر و نیشتیمان وەک دوانەیەکی لێک نەبڕاو تەواوکەری بەردەوامی ژیانن و تا ئەبەد شیرینانە لە دڵی یەکتردا دەژین.
هەر لە زمانی هەولێرەوە ئەمجارەیان دێتە وەسفێکی دیکە و (خۆشناو) دەڵێت؛ ( ئەمن هەولێرە گوارە و گۆبەرەی کۆرانی قەیسەریان و …. هتد) لەم چەند دێرەدا هەمدیس وێنەیەکی مێژوویی هەولێرمان نیشان دەدات، قەیسەری وەک بازاڕێکی دێرینی شار، وەک ڕەمزی ناسنامەی هەولێر و سەنتەری شار و جموجۆلی بازرگانی، دواتر وێنەی چەند کەسێک دەخاتە نێو تەرازووی شیعرە نوستالیژیەکە بە هەناسەی ڕۆمانسیەتەوە باس لە بەرۆکی کیژان و قەنەفلی سینگ دەکات ئەمەش دووپاتکردنەوەیم موحیبەتەیە کە لەنێوان دڵە پاک و جوانەکانی نیشتیمانە بۆ ڕۆحی شەکرە شار.
(ئەمن مقامی قوڕگی خارە تایەر و سێوەم ….. هتد) ناوهێنانی ئەو دەنگە هونەرییانە تەنیا وەک بابەتێکی سادە و ناوێکی ئاسایی نیە، بەڵکو لە قوڕگ و دەنگی هەریەک لەو هونەرمەندانە ڕەهەندێکی مێژوویی و کەلتووری و جوانی هەیە، وەک:
-خارە تایەر = دەنگی دلێر و زێرین.
-سێوە = مەسیحیەک بەتام و بۆی کوردانە.
-شوێنی جوگرافی هەردوو هونەرمەند ( ولاتی کۆیە)ی مەڵبەندی هونەر.
-حەسەن حەیران و حەسەن سیساوە و عارەب عوسمان = هەولێر واتە حەیران، حەیران واتە هەولێر.
-لاوکی کاوێس ئاغا = قارەمانیەتی و داستانی نەمری.
-فوئاد ئەحمەد = ئێمە پێشمەرگەین هەتا ماوین لە ژین.
-قۆریاتەکانی مشکۆ و هابە = ڕەسانەیەتی شار و هەولێری پێکەوە ژیان و دەنگی هەولێریان.
-قۆریات = ڕەسەنایەتی و مێژووی هونەری تورکمان.
-لێرەدا هەمدیس دەگەڕێینەوە (کلیسا ) = ئایینی مەسیحی.
کەواتە ئەم لێکبەستانەوە ئایینی و پێکەوەژیانە نەتەوەییە لە فۆڕمی ئەم تێکستەدا مێژوویەکی بەردوامیمان نیشان دەدات و نووسەر توانیویەتی بەچنینێکی ئەدەبی وێنەکان بخاتەڕوو.
-لە دێری ( تامی قەیماغ و ماستی سبەینان و شامی نۆک و لۆبیا) کە هەر یەکێکیان لە گەڕەکێکی دێرینی شار، گوزارشتە لەو بۆنی بازاڕ و کاسبی پاک و حەڵاڵ.
ئەمجارەیان لە ڕێگەی ( حەیران و شیعر و چیرۆکی بەرئاگردانی مێژوویی) کە وەک گوزارشتێکی کەلتووری و کۆبوونەوەی خێزان و کۆمەڵگە پەیامەکە دەخاتە ڕوو.
دواتر لەفۆڕمێکی تر دا وێنە و یادگەی کەسە بەخشراوەکانی شارمان وەبیردێنێتەوە( هەیاسە شێت، حەسەن پەنجا و پێنج، قالە قوڕاوی، بەخۆکە… هتد) ناوهێنانی ئەو مرۆڤە پاک و جوانانەی شار لە دەقێکی زیندووی ئەدەبی تەنیا شتێکی سادە و ساکار نیە، بەڵکو وێنەیەک لەو مێژووی شارمان نیشان دەدات کەهەر لەیەک لەو ناوانەی باسی کردوون گەر لە ڕەهەندی مرۆڤایەتیەوە سەیر بکرێت ئەمانە هەمووی تەواوکەری کەلتوور و بەردەوامی هەولێری شەکرە شارن.
ئەمجارەیان باس لە هەندێ ناوی خاوەن داستانی بەرگری ناسراو دەکات ( تفەنگی سابیر بڕنۆ، سێرەی چاوی سالح نەقاسە، خەجە باوەی ڕوو سور، سۆزی لەرەی خارە بارزان) ئەم ناوانە هەریەکێکیان مێژوویەکە لەسەروەری و گیانفیدایی خاک و نیشتیمان، خەبات و پێشمەرگایەتی، لانکەی ئازایەتی و ئازادی نیشتیمانن.
بەگشتی ئەم تێکستەی ئومێد خۆشناو پێمان دەڵێت هەولێر تەنیا شارێکی تەقلید و ناوێکی ئاسایی نیە، بەڵکو نوستالیژیا و بۆن و مێژوو و دەنگی جیاواز و فرە نەتەوەیی و فرە ئایینی و تابلۆیەکی هەمەڕەنگی هونەرمەند و شاعیرانەیە.
هەولێر وەک میراتێکی فۆلکلۆری لە ڕەهەندی ( حەیران و لاوک و مەقام و قۆریات ) تەنیا دەنگی تاکە کەسێک نیە بەڵکو دەنگی هەمووانە و بۆ هەمووانە.
بۆیە دەتوانین بڵێین ئەم بەرهەمە لەگەڵ ئەوەی ناساندنی کەلتووری دێرینی شارە، بەڵام بۆ (دوێنێ و ئەمڕۆ و سبەی) ئەوا تێکستێکی ئەدەبی، مێژوویی، کەلتووریی، سیمبوولی خۆڕاگری و مانەوە و بە پێوە وەستانە.
سەرنج: ئەم تێکستە لەم ڕۆژانە بۆ جارێکی دیکە بەدەنگی خاوەن تێکست دووبارە لە مەڕاسیمێکی ئەدەبی دا خوێندرایەوە و دواتر لە کەناڵەکانی ڕاگەیاندن بڵاوکرایەوە، بۆیە
بەو ڕوانین و دیدگایەوە ئەم خوێندنەوە و شرۆڤەیەم بۆ کرد.