نەختێک بە ڕاشکاوی

فازڵ میرانی
ناکرێت بە ڕاشکاوییەکی تەواو قسە بکرێت؛ چونکە دەبێت سێ خاڵی سەرەکیی تێدا فەراهەم بێت: هۆشیاریی گشتی و تایبەت، بەڵگە نەک گومان، هەروەها بڕوابوون و قبووڵکردن. خاڵی دیکەش هەن، کە دەوری هەر بارودۆخێکی ڕاشکاو دەدەن، بەڵام هەموویان ڕێژەیین؛ ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ڕێژەییبوونی خودی مرۆڤ.
لە دامودەزگاکانی حوکمڕانیدا، بۆ ئەوەی کاروباری دەوڵەت لە کەسێتی و میزاجیبوون دوور بکەوێتەوە، پێویستە یاسا بە قاڵبە جێگیرەکانی ببێتە مەیدانی کارکردن. هەروەها پێویستە عەقڵییەت لە پەککەوتن و سستی دوور بێت، لە ڕووی فکرییەوە قووڵتر و لە ڕووی پێگەیشتنەوە باڵاتر بێت؛ چونکە ئەمە باشترینە و هەر ئەمەش داواکراوە. ئەم بابەتەش بانگەشەکردن نییە بۆ میسالییەت، وەک چۆن بە هیچ شێوەیەک دروست نییە کە پاڵپشتیی دەستووری و کەڵەکەبوونی ئەزموونەکان پشتگوێ بخرێن، یان پەنا ببرێت بۆ میزاجێکی خەیاڵاوی کە نە تاقی کراوەتەوە و نە سوودی هەیە بکرێتە ئاراستەیەک بۆ حوکمڕانی. پێش هەموو شتێکیش، حوکمڕانی سیستمێکی یەکگرتوو و تەکامولییە؛ ئەگەر تەندروست بوو، ئەوا هەمووی بە دروستی بەڕێوە دەچێت، بەڵام ئەگەر پارچەیەکی پەک بکەوێت، کاریگەریی ئەو پەککەوتنە لەسەر هەموو ئەڵقەکانی تری سیستمەکە دەردەکەوێت.
ئایا ئێمە لەبەردەم عەقڵییەت گەلێک داین کە مانا و بایەخی ڕاشکاوی لەگەڵ خود نازانن، یان لە ڕاشکاوی دەترسن، یان هەر نایانەوێت؟ یان ڕەنگە تەنیا ئەو ڕاشکاوییە قبووڵ بکەن، کە لە لایەن خاوەن هێزەکانەوە ئاراستە دەکرێت؟ من بە شەخسی وەڵامێکم لایە، بەڵام نامەوێت ڕای خۆم بەسەر کەسانی تردا بسەپێنم.
ئێمە ڕەخنەگر نین تەنیا لەبەر ڕەخنەگرتن یان بۆ مەبەستی کێبڕکێ؛ هەرچەندە ئەمە مافێکی ڕەوایە، بەڵام ئەرکی سەرشانمان و سروشتی دەور و نەخشمان، ڕێگریمان لێ دەکەن بێدەنگ بین یان کۆت و بەند قبووڵ بکەین. ئەم ئەرکە ناچارمان دەکات پەیوەندی بکەین و بدوێین و ئەوەی بۆ هەمووان بخەینە ڕوو کە ناکرێت و دروست نییە بێدەنگیی لێ بکرێت. چونکە ئێمە نوێنەرایەتیی لایەنێک لە پەیوەندییەکی شەخسیدا ناکەین؛ لە پەیوەندییە شەخسییەکاندا هەندێک بواری لێبوردەیی و سازشکردن بۆ لایەنەکان جێهێڵدراوە، بەڵام لە پەیوەندیی نێوان دەزگای حوکمڕان و دامەزراوەکانیدا، “پشتگیریی دەستووری” و “دەقی یاسایی” تەرازووی کارن. ئەگەر وا نەبێت، ئەی بۆچی مرۆڤ چەمکی دەوڵەتی داهێنا و ئەزموونی زۆری لە پەیوەندییە یاساییەکاندا تێدا کەڵەکە کرد؟ یان بۆچی ئەو کەسەی سوورە لەسەر ئەوەی بڵێ “من دەوڵەتم”، سوور دەبێت ئەگەر نەیەوێت لەسەر ئەم بنەمایە و بەپێی ئەم پێکهاتەیە مامەڵە بکات و مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت؟
لەو کاتەوەی عێراق لەو شێوازە حوکمڕانییانە دەرچووە کە تێیدا ناوەندی بڕیار بووە، تا ئەو قۆناغانەی تێیدا پاشکۆی وڵاتانی تر بووە، و دواتر هەتا دامەزراندنی وەک سیستمێکی پاشایەتی و پاشان کۆماری؛ هەمیشە هەموو دەرفەتەکانی سەرکەوتن و هەموو دەرفەتەکانی شکستهێنانیش لە ئارادابوون. شکستێک کە هۆکارەکەی ئەو عەقڵییەتەیە، کە ئامادەیە بۆ قبووڵکردنی پەیڕەوی تاکڕەوی؛ عەقڵێک ئامادەیە ڕاستییەکان بە هەڵە تێبگات و بەپێچەوانەشەوە؛ عەقڵێک کارە لەپێشینەکان بە ڕیزبەندییەک دادەنێت کە دژی ئەوەیە دەستوورەکەی دەیسەپێنێت. عەقڵێک ناتوانێت لەنێوان قسە و پانتایی گوتار و بڕیاردا هاتوچۆ بکات، تاوەکو ئەوەی سەر کاغەز و ئەوەی بە زاردا دێت، بە پێوەری شەقام و ناوخۆ و دەرەوە بپێوێت.
عەقڵێک پێداچوونەوە بەوەدا ناکات چۆن پێکهاتەیەکی نیشتمانی ئاوارە دەکرێن و لە کەمپەکاندا نیشتەجێ دەبن، تەنیا بەهۆی هەژموونی ئەو هێزانەی خودی “شەرعییەت” بەرهەمی هێناون، کەچی ئێستا هەڕەشە لە شەرعییەت دەکەن و هێز بەسەر ئەو گەلەدا دەنوێنن کە سەرچاوەی دەسەڵاتەکانە. عەقڵییەتێک لە تێپەڕاندنی سنوورەکان و سەرپێچیکردنی ئەو بنەمایەی بۆی دامەزراوە ناوەستێت، مەگەر تەنیا کاتێک هەست بکات مانەوە و نەمانی بە ڕەزامەندیی ناوەندە بڕیاردەرە نێودەوڵەتییەکانەوە بەستراوەتەوە؛ بەڵام لە ئاستی ئەرکە ناوخۆییەکانیدا، ئەوەی بۆ کەسانی تر ڕەوا نییە بۆ خۆی بە ڕەوای دەبینێت، کاری فەرمی و شەخسی تێکەڵ دەکات و ڕاپەڕاندنی ئەرکە پێویستەکانیش وەک “منەت” بەسەر خەڵکدا دەژمێرێت. سەبارەت بە دۆسیە زیندووەکانی دیکەش، هەموویان پێویستیان بە پێداچوونەوە هەیە لە دوای ڕاشکاوییەکی تەواو؛ پێداچوونەوەیەکی واقیعیانە لە دوای ڕاشکاوییەکی ڕاستەقینە. بەڵام ئەگەر هەر تاقم و کەسێک تەنیا بەو دەستکەوتانە دڵخۆش بێت کە لەبەردەستیدایە، ئەوا ئەوە “دایکی کارەساتەکانە”.
ئەمە کەمێک ڕاشکاوییە سەبارەت بە تەرازووەکانی ئەو عەقڵییەتەی بڕیار دەدات، تەرازووەکانیش بنەمان. خوای گەورە دەفەرمووێت: (ويا قوم لا يجرمنكم شقاقي أن يصيبكم مثل ما أصاب قوم نوح أو قوم هود أو قوم صالح). ئێمە لەم گفتوگۆ و ڕاشکاوییەدا، هیچ مەبەستێکی ترمان نییە جگە لەوەی لە ئامۆژگاریکردندا دڵسۆز بین؛ پێش هەر کەسێکی تریش وەبیر خۆمانی دەهێنینەوە کە حوکمڕانی بنەمای هەیە لەسەری ڕادەوەستێت و پێکهاتەیەکیش هەیە کە پشتیوانی لێ دەکات، هەروەها پێویستی بە چاودێریی بەردەوام هەیە بۆ پاراستنی توندوتۆڵییەکەی و ئامانجێکیش کە بۆ گەلی بەدی بهێنێت؛ دروست نییە ئەم بنەمایانە ون ببن، یان ون بکرێن، یان پشتگوێ بخرێن. ئێمە نرخ بۆ هەر هەوڵێک دادەنێین -ئەگەر تەنیا قسەش بێت- بەو مەرجەی لە پەرۆشی و دڵسۆزییەوە بێت بۆ پێشکەشکردنی ئامۆژگاری؛ هەروەها زۆر بە بەرزی نرخ بۆ ئەو هەوڵانە دادەنێین کە لە پێناو ڕاستکردنەوەی ئاراستەی بڕیاری سەروەریدا دەدرێن، بۆ ئەوەی عێراق ڕزگاری بێت و گەلەکانیشی پارێزراو بن لەوەی بڕیارەکانیان لە دەرەوەی بەرژەوەندییەکانیان زەوت بکرێت؛ ئەو بەرژەوەندییانەی دەستوور دەستنیشانی کردوون، ئەو دەستوورەی لەسەر بنەمای ئەزموون و ئەنجامە تاڵەکانی ڕابردوو نووسراوەتەوە، ئەو ڕابردووەی تێیدا تاقمێک بڕیاریان تێدا زەوت کردبوو و عێراقیان کردبووە وێرانە.
ڕاشکاوییەکی ڕاستگۆیانە لەگەڵ خود لە لایەن خاوەن بڕیارەکانەوە، پێداچوونەوە بە کاروانی حوکمڕانیی زیاتر لە بیست ساڵی ڕابردوو، دوو پێویستیی هەرە گرنگن بۆ دەربازبوون لەو لۆژیکی قسە و دەرئەنجامی ئەو کردەوانەی کە ئێمەیان خستووەتە دۆخێکەوە کە تێیدا سەرزەنشت بکرێین، نەک تەنیا دۆخێک بێت کە جێگەی حەسوودی نەبێت. هاوپەیمانی و دۆستایەتی لە سیاسەتی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا، یان دەبێت هاوسەنگ بن یان نا؛ چونکە ڕەنگە لەوێدا لایەنی بەهێزتر بیەوێت پاشکۆیەتیی خۆی بەسەر ئەوی تردا بسەپێنێت، ئەمەش کارێکە نە لە شکۆی عێراقییەکان دەوەشێتەوە و نە لە شکۆی عێراق.
بسم الله الرحمن الرحيم.
(والسماء رفعها ووضع الميزان، ألا تطغوا في الميزان، وأقيموا الوزن بالقسط ولا تخسروا الميزان).
صدق الله العظيم.