ن. ڕێژین نهێلی
د ژیانا ڕۆژانەدا، ژ بەر گەلەک ئەگەران جاران مرۆڤ تووشی گەلەک کێشەیێن جۆراوجۆر دبیت. ئەڤ چەندە ژی ل دەمێ درێژدا پێ دهێتە دان، دێ بیتە ئەگەرێ خەمۆکیێ و تووشبوون ب ئاریشەیێن دەروونی و جەستەیی. ئەڤجا ژ بۆ پتر زانینا چەوانیا ئەگەر و چارەسەریێن خەمۆکیێ و کارتێکرنێن وێ، چەند بۆچوون بۆ ماڵپەرێ “هێلین میدیا” (زمانحاڵێ سکرتاریەتا ئێکەتیا ئافرەتان) هاتنە گۆتن.
هۆزان عەبدوڵڵا، ئێک ژ کچێن ڕۆشنبیر و چالاکڤان د بیاڤێ مەدەنی دا دبێژیت: “زەحمەتیا ژیانێ و بارودۆخێن بەرتەنگ، ب تایبەت ل کوردستانێ، و خۆگونجاندنا مە دگەل ڤان بارودۆخێن ڕۆژانە یێن ناڤخۆیی و دەرەکی، بێگومان کارتێکرنا خۆ ل سەر ژیان و دەروونێ مە دکەت. لەوما خەمۆکیێ وەک هەستەکێ سروشتی دبینم کو جار جار ل دەف مە پەیدا ببیت، لێ ل وی دەمی نەیێ نورماڵە دەمێ ب بەردەوامی دمینیت. ئەڤە ژی دیسان ژ بۆشاییەکی ناهێت، بەڵکو ژ ئەنجامێ ب ڕێک و پێکنەهاتنا کارێ مرۆڤی، یان سفاتیکرنا دەوروبەران ب مرۆڤی و ژیان و کارێ مە، یان هەستکرن ب مافخوارنێ ژ لایێ یێن دەوروبەری مە و ڕێ نەدان بۆ گەهشتن ب ئارمانجێن ئەم خۆ بۆ ماندوو دکەین، و گەلەک ئەگەرێن دی کو مە تووشی دڵگرانی و خەمۆکیێ دکەن. هەر دەمێ ژ یا پێدڤی بۆری، ئەم ئێدی دێ هەڤسەنگیا لەشێ خۆ ژ لایێ ساخلەمی و مێشکی ڤە ژ دەست دەین. ئەڤە ژی پتر ئەگەرێ وی بۆ هەستێ نەرێنی یێ کەسێن بەرامبەر دزڤرینم کو ددەنە مە.”
زێدەتر دبێژیت: “ئەم ئافرەت ژی ژ بەر گەلەک ئەگەران زێدەتر خەمگین دبین، چ ژ بەر مال و زارۆکان یان کار و کارتێکرنا گۆتنیێن دەوروبەری مە کو ستریسێ بۆ مە چێدکەن. لەوا ئافرەتا بهێز ئەوە هەر کارەکێ بکەت بلا ب ئینجازەکا باش د هزرا خۆ دا بوەشینیت، داکو هەر دەم بزاڤەکا ئەرێنی هەبیت. لەوما ئەز وەک ئافرەت دبینم پێدڤییە مە پلانەکا باش بۆ کار، وەرزش، خەو، خوارن و بهێنڤەدانێ هەبیت. هەر دیسان کەسەک هەبیت کو بشێت د مرۆڤی بگەهیت ل دەمێ ئالۆزی و بەرتەنگیێ، مرۆڤ پەنایێ بۆ ببەت؛ یان جاران مرۆڤ ب تشتەکێ سروشتی ببینیت کو قەستا دەف نوژدارەکێ دەروونی بکەت، بۆ هندێ بشێت هاریکار بیت خاڵێن لاوازی و خەمۆکیا مە کێم بکەت یان ژ ناڤ ببەت.”
ژ لایەکێ دی، ئێک ژ نوژدار و تایبەتمەندێن دەروونی، دکتۆرا ئیمان محەمەد (مامۆستا و بڕیاردەرا پشکێ ڕێنماییێن دەروونی ل زانکۆیا زاخۆ) دبێژیت: “خەمۆکی ب گشتی دهێتە نیاسین کو تەنێ هەستپێکرن ب دڵتەنگیێ نینە، بەڵکو نەخۆشیەکا دەروونی یا سەرەکییە کو کارتێکرنێ ل سەر جەستە، مێشک و ڕەفتارێن مرۆڤی دکەت. ئەڤ نەخۆشیە کارتێکرنەکا ڕاستەوخۆ ل سەر ئاستێ شیانێن مرۆڤی د چێکرنا بڕیارێن ڕۆژانە دا هەیە.”
دەربارەی کارتێکرنا خەمۆکیێ ل سەر ژیانا ڕۆژانە، دکتۆر ئیمان دبێژیت: “ل ڤێرێ ئەم نەشێین ئێکسەر بێژین ئەڤ کەسە تووشی خەمۆکیێ بوویە، هەتا دو تا شەش حەفتیان دەرباز دبن پاشان بۆ مە دیار دبیت. کارتێکرنا خەمۆکیێ، چ ل دەف ئافرەتێ بیت یان زەلامی، مرۆڤی ژ خێزانێ دوور دکەت و حەز ژ تەنێبوونێ و جهێ تاری دکەت. ئەو حەزکرنا جاران بۆ کار و خۆسەرۆبەرکرنێ هەبوو ژ دەست ددەت، پشتگوهـ دهاڤێژیت و گەلەک حەز ژ ڕەنگێن تاری دکەت. هەروەسا ئەگەر ئەم سەح بکەینە کارتێکرنا خەمۆکیێ ل سەر کار و ئاستێ مرۆڤی، گەلەک جاران کەسێ توشبوو ژ خۆ دڕەڤیت و سەرنجێ نادانیتە سەر کارێن باش. هەمی هزریێن وان نەرێنین، ژبیرکرن ل دەف زێدە دبیت و شاشیێن کارێ خۆ دووبارە دکەت، چونکی مێشکێ وی ماندوویە و ماندووبوونەکا بەردەوام یا هەی تەنانەت ب کێمترین کار.”
هەروەسا زێدە دکەت: “کەسێ خەمۆک دوور دکەڤیت ژ کار و زێدە پەنایێ بۆ مۆڵەت وەرگرتنێ دبەت و ب خەمەکا سار کارێ خۆ دکەت. کارتێکرنا خەمۆکیێ ل سەر تەندروستیا جەستەیی ژی گەلەک یا گرنگە؛ ئەڤ نەخۆشیە ل سەر جەستەی دیار دبیت و دبیتە ئەگەرێ نەارامیێ بۆ دەوروبەران ژی. تێکچوونا خەوێ، هزریێن نەرێنی، هەبوونا پلا گەرمیێ یا بەرز و بەردەوام، گوهۆرینا حەز و ئارەزوویان، کێمخواری یان زێدەخواری (واتا هەڤسەنگیا خوارنێ ژ دەست ددەن و هەست ب تێربوون و برسیبوونێ ناکەن)، و بەردەوام سەرئێشان و ئێشانا ماسوولکان و گەدەی. لەورا پێدڤی یە قەستا ڕاوێژکارێن دەروونی بکەت و بەردەوام بیت دگەل نوژداری، خێزان و جڤاک ژی پشتەڤانیێ لێ بکەن داکو ژ ڤێ ڕەوشێ ڕزگار ببیت. هەر دیسان زۆر جار جوداهی د ناڤبەرا ئافرەت و زەلامی دا نینە د بابەتێ خەمۆکیێ دا، چونکی مرۆڤ نەشێت بێژیت کا کێ پتر ئەڤ سفتە ژ دایک و بابێن خۆ وەرگرتییە. ل دویڤ ئەو ڤەکۆلینێن زانستی یێن هاتینە کرن، دیار دبیت کو ئەڤ چەندە پتر ل دەف زەلامان هەیە.”