حەسەن حمد ئاندێکی
پەیماننامەی لۆزان، لە ٢٤ی تەمووز ١٩٢٣ واژۆ کرا، یەکێکە لەو ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییە مێژووییانەی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بە تەواوی گۆڕی. ئەم پەیماننامەیە،لە نێوان هێزە هاوپەیمانەکان و دەوڵەتی نوێی تورکیادا بەسترا، وەک کۆتاییهێنانێک بە جەنگی جیهانیی یەکەم و هەڵوەشاندنەوەی یەکجاریی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی سەیر دەکرێت. بۆ نەتەوەی کورد، ئەم ڕێککەوتنە نەک تەنها وەرچەرخانێکی سیاسی بوو، بەڵکو تراژیدیایەکی گەورەی نەتەوەیی بوو کە خەونەکانی سەربەخۆیی بۆ ماوەیەکی نادیار لەگۆڕ نا. لۆزان لەسەر پاشماوەی پەیماننامەی سیڤەر بنیاد نرا، کە پێشتر هیوایەکی کورتخایەنی بە کورد بەخشیبوو بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ. بەڵام گۆڕانکارییە خێراکانی گۆڕەپانی سیاسی و سەربازی، ئەو هیوایەیان بە خێرایی لەناوبرد و قۆناغێکی نوێی پڕ لە ئاڵۆزی و چەوساندنەوەیان بۆ ئەم نەتەوەیە هێنایە ئاراوە.
هۆکارەکانی گۆڕینی سیڤەر بە لۆزان و بێبەشکردنی کورد لە مافەکانی، فرەڕەهەند و ئاڵۆزن.
یەکەم هۆکاری سەرەکی، سەرکەوتنی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی تورک بوو بە ڕابەرایەتی مستەفا کەمال ئەتاتورک. تورکەکان توانییان لە جەنگی سەربەخۆیی خۆیاندا سەرکەوتن بەدەست بهێنن و هێزە داگیرکەرەکان لە ناوچەکانیان وەدەرنێن، ئەمەش وای کرد هاوپەیمانان ناچار بن پێداچوونەوە بە پەیمانی سیڤەردا بکەن.
دووەم هۆکار، بەرژەوەندییە ئابووری و جیۆپۆلەتیکییەکانی وڵاتانی زلهێزی وەک بەریتانیا و فەرەنسا بوو. دۆزینەوەی نەوت لە ناوچەکانی وەک کەرکووک و مووسڵ، وای لە بەریتانیا کرد کە پێویستی بە دروستکردنی دەوڵەتێکی عێراقی یەکگرتوو هەبێت لەژێر کۆنتڕۆڵی خۆیدا، نەک دەوڵەتێکی کوردیی سەربەخۆ کە ڕەنگە جێگیر نەبێت. هەروەها، مەترسیی بڵاوبوونەوەی کۆمۆنیزم لە ڕووسیاوە بەرەو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وای لە ڕۆژئاوا کرد کە تورکیایەکی بەهێز وەک قەڵغانێک لە دژی سۆڤیەت ببینن. لەم هاوکێشە نوێیەدا، کورد هیچ هاوپەیمانێکی بەهێزی نێودەوڵەتی نەبوو کە پشتگیری لە داواکارییەکانی بکات، بۆیە بە ئاسانی کرایە قوربانیی بەرژەوەندییە گەورەکانی زلهێزەکان.
لێکەوتەکانی پەیماننامەی لۆزان بۆ کورد زۆر کارەساتبار و درێژخایەن بوون. گرنگترین و دیارترین دەرەنجام، دابەشکردنی خاکی کوردستان بوو بەسەر چوار دەوڵەتی نوێدا: تورکیا، عێراق، ئێران و سوریا. ئەم دابەشبوونە، نەتەوەیەکی یەکگرتووی لە ڕووی جوگرافی، کولتووری و کۆمەڵایەتییەوە پارچە پارچە کرد و پەیوەندییە سروشتییەکانی نێوان کوردەکانی پچڕاند. لەگەڵ ئەم دابەشبوونەدا، قۆناغێکی تاریکی سڕینەوەی ناسنامە و توانەوەی زۆرەملێ دەستی پێکرد. لە هەریەک لەم دەوڵەتانەدا، کورد ڕووبەڕووی سیاسەتی جیاکاری و سەرکوتکردن بووەوە. زمانی کوردی قەدەغە کرا، جلوبەرگ و کولتووری کوردی پەراوێز خران، و هەر جۆرە داواکارییەک بۆ مافی نەتەوەیی بە توندترین شێوە وەڵام درایەوە.
لەلایەکی ترەوە، لۆزان بووە هۆی سەرهەڵدانی چەندین شۆڕش و ڕاپەڕینی چەکداریی کورد لە سەدەی بیستەمدا، کە هەموویان بە هۆی نەبوونی هاوسەنگیی هێز و هاوکاریی دەوڵەتە ناوچەییەکانەوە سەرکوت کران. ئەم پەیماننامەیە نەک تەنها مافی سیاسی لە کورد سەندەوە، بەڵکو ناوچە کوردییەکانی لە ڕووی ئابوورییەوە بە تەواوی وێران و پشتگوێ خست. سامانە سروشتییەکانی کوردستان، بەتایبەتی نەوت و ئاو، کەوتنە ژێر دەستی دەوڵەتە ناوەندییەکان و داهاتەکەی بۆ گەشەپێدانی ناوچەکانی تر بەکارهێنرا، لە کاتێکدا کوردستان لە هەژاری و نەبوونیدا هێڵرایەوە. ئەم سیاسەتانە برینێکی قووڵیان لە دەروونی تاک و کۆمەڵگای کوردیدا جێهێشت کە تا ئەمڕۆش کاریگەرییەکانیان بە ڕوونی هەستی پێدەکرێت.
لە ڕووی کۆمەڵایەتی و دیمۆگرافییەوە، پەیماننامەی لۆزان دەرەنجامی گەورەی هەبوو. دابەشبوونی سنورەکان خێزانە کوردەکانی لە یەکتر جیا کردەوە و پەیوەندییە خزمایەتییەکانی پچڕاند. سیاسەتی ئاسیمیلاسیۆن (تواندنەوەی کەلتوری) لەلایەن دەوڵەتە سەردەستەکانەوە پەیڕەو کرا، کە ئامانجی گۆڕینی دیمۆگرافیای شارە کوردییەکان و لاوازکردنی پێگەی کۆمەڵایەتیی کورد بوو. ئەم جۆرە کارلێکە نەرێنییە کۆمەڵایەتیانە، وای کرد گەشەی سروشتیی و کولتووریی کۆمەڵگای کوردی بەتەواوی ڕابوەستێت. سەپاندنی سیستەمی نوێی پەروەردە بە زمانی بێگانە، هەنگاوێکی تری دەوڵەتان بوو بۆ کۆنتڕۆڵکردن و لاوازکردنی بیری نەتەوەیی. بەم شێوەیە، شار و گوندەکانی کوردستان ڕووبەڕووی گۆڕانکارییەکی زۆرەملێی ترسناک بوونەوە کە تا ئێستاش بە ڕوونی ئاسەوارەکانی بەسەر پێکهاتەی کۆمەڵایەتیدا بەجێماوە و بەردەوامە.
پەیماننامەی لۆزان تەنها کاغەزێک نەبوو بۆ ئاشتی، بەڵکو مانیفێستۆیەک بوو بۆ ستەمێکی مێژوویی کە بەسەر گەلی کورددا سەپێنرا. ئەم ڕێککەوتنە، بە بێ لەبەرچاوگرتنی ئیرادەی دەیان ملیۆن مرۆڤ، نەخشەیەکی دروستکرد کە بناغەی ململانێ و ناسەقامگیریی بەردەوامی لە ناوچەکەدا داڕشت. لۆزان وەک هێمایەکی غەدر لە یادەوەریی نەتەوەیی کورددا دەمێنێتەوە و هەمیشە وەک هۆکاری سەرەکیی نەهامەتییەکان سەیر دەکرێت. هەرچەندە سەدەیەک بەسەر واژۆکردنیدا تێپەڕیوە، بەڵام دەرەنجامەکانی هێشتا زیندوون و پرسی کورد وەک یەکێک لە ئاڵۆزترین پرسە چارەسەرنەکراوەکانی سەردەم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ماوەتەوە، کە پێویستی بە تێگەیشتن و چارەسەرێکی ڕیشەیی هەیە. ئەگەر چی ئەم ڕێککەوتننامەیە هەوڵی دا ناوی کورد بسڕێتەوە، بەڵام بەرخۆدانی بەردەوامی نەتەوەی کورد سەلماندی کە ناسنامە و ئیرادەی گەلێک هەرگیز لەناو ناچێت.
سەرچاوەکان:
www.britannica.com/event/Treaty-of-Lausanne-1923
www.kurdishinstitute.be/en/the-treaty-of-lausanne