سهههند كۆیی
ماڵ، کە بڕیار بوو گەرمترین و پڕ دەنگترین پەناگەی مرۆڤ بێت، ئێستا خەریکە دەبێتە “مۆزەخانەیەکی بێدەنگ”. لە ژێر سەقفی یەک خانوودا، مرۆڤەکان لە تەنیشت یەک دانیشتوون، بەڵام هەر یەکەیان لە کیشوەرێکی جیاوازی دیجیتاڵیدا گەشت دەکات. ئەم “تەنیاییە بەکۆمەڵە” فەلسەفەیەکی نوێی بۆ پەیوەندییەکان هێناوەتە کایەوە، کە تێیدا گەرمی سۆزی ڕاستەوخۆ، جێگەی خۆی بۆ ساردی شاشەکان و وشکی چاتەکان چۆڵ کردووە. لهم ڕاپۆرتە چیرۆکی ئەو ماڵانە باس دهكهین کە تێیاندا “دەنگ” ون بووە و “کلیک” بووەتە زمانی ئاخاوتن.
کۆبوونەوە لە جیهانی ئەوانی تردا
بۆ زۆرێک لە خێزانەکان، کۆبوونەوەی سەر سفرە یان دانیشتنی ئێواران، چیتر کاتی گۆڕینەوەی چیرۆکەکانی ڕۆژ نییە، بەڵکو کاتی تێپەڕینە بەناو دنیای ئەوانی تردا لە ڕێگەی سۆشیاڵ میدیاوە. ئەم بێدەنگییە ترسناکە نیشانەی تێکچوونی “کۆدی خێزانییە. د. كاژاو غهفوور، پسپۆڕی سۆسیۆلۆژیای خێزان، دەڵێت: “ئێمە لە سەردەمی ‘پەیوەندییە شلەکاندا’ دەژین. خێزانەکان تووشی جۆرێک لە ‘غەریبیی ناوخۆیی’ بوون. کاتێک باوکێک و کوڕێک تەنیا لە ڕێگەی ئیمۆجییەک یان چاتێکی ساردەوە هەواڵی یەک دەپرسن، لە ڕاستیدا پەیوەندییەکە ڕووخاوە. ئەمە تەنها کێشەی تەکنەلۆژیا نییە، بەڵکو کێشەی نەمانی ‘ئامادەیی ڕۆحییە’. ماڵێک کە تێیدا تەنیا دەنگی مۆبایلەکان دەبیسرێت، وەک نیشتمانێکی بێ ناسنامەیە وایه. چونکە پاراستنی گفتوگۆی ڕاستەوخۆ، پاراستنی ژیانی ناو ماڵە.”
ژیان لە جیهانە گریمانەییەکاندا
لەو ماڵانەی کە تەکنەلۆژیا بووەتە ئەندامێکی سەرەکی، ڕەنگی پەیوەندییەکان بەرەو خۆڵەمێشی دەچێت. لێرەدا، مانا قووڵەکانی باوەش، نیگای چاو و گەرمی دەستەکان، گۆڕدراون بۆ لایک و کۆمێنتی بێ گیان. گۆنا كامهران، توێژەری دەروونی، ئاماژە بەوە دەکات: “چاتە ساردەکان ‘ئەرشیفی ونبوونی سۆزن’. کاتێک دەچیتە ناو ژیانی خێزانی ئەمڕۆ، دەبینیت هەر مۆبایلێک وەک ‘دیوارێکی شەفاف’ لە نێوان دوو مرۆڤدا وەستاوە. جیهانیبوون وایکردووە ئێمە وا هەست بکەین پەیوەندیمان بە هەموو دنیاوە هەیە، لە کاتێکدا لەگەڵ کەسانی ناو ماڵەکەماندا وەک ‘سێبەر’ مامەڵە دەکەین. ئەم فەرامۆشکردنە وادەکات منداڵەکان لە دەرەوەی ماڵ بەدوای شوناسدا بگەڕێن. ونبوونی ئەم فرەچەشنییەی گفتوگۆ، بە واتای ونبوونی ئارامیی دەروونی دێت.”
تێکچوونی نەخشەی پێکەوەبوون
جێگەی داخە، بەشێکی زۆر لەو نەریتە ڕەسەنانەی کە خێزانیان پێکەوە گرێ دەدا، بەرەو کزبوون چوون. شاشە نایلۆنەکان و نامە ساردەکان، شوێنی دانیشتنە گەرمەکانی پێشوویان گرتووەتەوە. ئەم گۆڕانکارییە تەنیا گۆڕینی کەرەستە نییە، بەڵکو سڕینەوەی ‘ڕۆحی کلتووری’ ناو خێزانە. ئەندازیار. هۆزان شەفیق، پسپۆڕی دیزاین و ژینگە، ڕوونی دەکاتەوە: ‘ئەوەی ئێستا وەک شوێنی نیشتەجێبوونی مۆدێرن دەردەکەوێت، جۆرێکە لە زیندانی کلتووری؛ چونکە ناوماڵەکان بە شێوازێک نەخشێنراون کە مۆبایل تێیاندا بووەتە چەق: (سەنتەر)، نەک مرۆڤ. ئەم تێڕوانینە وایکردووە تەلارسازیی ئاوەدانکردنەوە لە جیاتی پێکەوەبوون، دابڕان بەرهەم بهێنێت. لێرەوە پێویستمان بە نۆژەنکردنەوەی ژووری دانیشتن هەیە، بەڵام نەک بە چیمەنتۆ و کۆنکرێت، بەڵکو بە زیندووکردنەوەی زمانی نیگا؛ چونکە هەر پەیوەندییەک چیرۆکێکی ڕاستەوخۆی لەپشت نەبێت، وەک پارچە قوماشێکی بێ گیان وایە. ئەرکی سەرەکیشمان ئەوەیە ڕێگری بکەین لەوەی خێزانەکان ببنە تابلۆیەکی بێدەنگ بۆ نمایش لە ئینستاگرامدا’.
گەشتێک بەرەو ڕابردوو
بۆ ئەوەی مێژووی خێزان وەک ناسنامەیەکی زیندوو بمێنێتەوە، پێویستە لەناو ماڵەکاندا بایەخی پێ بدرێت. ئەم پەیوەندییە دەبێت ببێتە کەرەستەیەکی لێکۆڵینەوە بۆ تێگەیشتن لە خۆمان. تهلار كاوێس. چالاکوانی بواری پەروەردە، پێیوایە: “خێزان ‘ماڵی یەکەمی مرۆڤە’. ئەگەر بمانەوێت گەنجانی ئەمڕۆ ئاشنا بکەین بە بەهاکان، دەبێت زمانی ‘پێکەوەبوون’یان فێر بکەین. پێویستە بزانن بۆچی دانیشتن لە دەوری یەک گرنگە. کاتێک لاوێک مۆبایلەکەی دادەنێت و گوێ لە چیرۆکی باپیری دەگرێت، هەست بە شانازییەکی قووڵ دەکات؛ چونکە دەزانێت ئەو تۆزەی نیشتووەتە سەر قسە کۆنەکان، نیشانەی فەرامۆشی نییە، بەڵکو گەواهیدەری شارستانییەتێکی پڕ لە مانا و شوناسێکە کە نابێت لێ بگەڕێین لەناو چاتەکاندا کاڵ ببێتەوە.”
ماڵە شووشەییەکان؛ بینین بێ بیستن
زۆرجار پەنابردن بۆ دنیای ئۆنلاین تەنیا سەرگەرمی نییە، بەڵکو جۆرێکە لە ‘خۆدزینەوە لە ڕووبەڕووبوونەوە’. مرۆڤەکان لەبری یەکلاکردنەوەی ئاڵۆزییە ناوخۆییەکانیان بە ئاخاوتن، لە پشت شاشەکاندا ‘خۆیان و برینەکانیان’ حەشار دەدەن؛ ئەمەش وایکردووە تەلارەکان ببنە کۆمەڵێک ‘دوورگەی دابڕاو’. د. شازاد چەتۆ، پسپۆڕی پەیوەندییە مرۆییەکان، دەڵێت: ‘ئێمە ئێستا لەناو ماڵە شووشەییەکاندا دەژین، کە تێیدا هەمووان یەکتری دەبینن بەڵام کەس گوێی لە کەس نییە. مۆبایل بووەتە ماسکێکی دەروونی؛ کاتێک لە ژینگەی خێزانیدا گرژییەک سەرهەڵدەدات، لەبری دۆزینەوەی دەرهاویشتە، پەنا دەبرێتە بەر چاتکردن لەگەڵ کەسانی دەرەوە. ئەمە جۆرێکە لە خیانەتی سۆزداریی دیجیتاڵ بەرامبەر بە ئەندامانی خێزان. ههر بۆیە خەریکە مانا ڕەسەنەکەی هاوماڵبوون لەدەست دەدەین و دەبینە هاوژوورگەلێک کە تەنیا بە هێڵێکی ئینتەرنێت لێک ئاڵاون، نەک بە لەرەلەری دڵ.
لە نێوان لایک و دەستخۆشیدا
مەترسیدارترین ڕەهەندی ئەم بێدەنگییە، لە پەروەردەی نەوەی نوێدا دەردەکەوێت. کاتێک منداڵێک لە ژینگەیەکدا گەورە دەبێت کە تێیدا “لایک” لە “دەستخۆشی” باوکێک گرنگترە، شوناسی سۆزداریی ئەو منداڵە تووشی شێواندن دەبێت. م. ساوێن فهرهاد، توێژەری پەروەردەیی، ئاماژە بەوە دەکات کە: ئەوەی ئێستا لە ماڵەکاندا دەگوزەرێت، ‘شێواندنی کلتووری گۆشکردنە’. منداڵی ئەمڕۆ پێش ئەوەی فێری زمانی دایکی ببێت، فێری زمانی ئایپاد دەبێت. دایک و باوکەکان بۆ ئەوەی لە ‘سەرئێشەی منداڵ’ ڕزگاریان بێت، شاشەیەکی سارد دەدەنە دەستی، بێ ئەوەی بزانن ئەمە کوشتنی ‘چیرۆکی پێش خەوتنە’ کە جاران شوناسی منداڵی پێ بنیات دەنرا. منداڵێک کە لەناو بێدەنگیی ماڵدا گەورە بێت، لە داهاتوودا ناتوانێت پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتیی تەندروست دروست بکات، چونکە ئەو فێری ‘کۆدی ئامێر’ بووە، نەک ‘کۆدی مرۆڤایەتی’.
نیشتمانێکی تر لە پشتی دەرگا داخراوەکانەوە
ئەوەی ئەمڕۆ لە ماڵەکاندا دەبینرێت، جۆرێکە لە “کۆچی ناوخۆیی”. هەرزەکاران چیتر لە ژووری دانیشتن نین، بەڵکو لە پشتی دەرگا داخراوەکانەوە نیشتمانێکی تریان بۆ خۆیان دروست کردووە. ئەم دابڕانە دیارە، دیوارێکی دەروونیی “سەختە” کە پەیوەندیی نێوان نەوەکان دەپچڕێنێت. د. كهیوان تهحسین، ڕاوێژکاری دەروونیی هەرزەکاران، دەڵێت: “هەرزەکاری ئەمڕۆ لەناو ماڵەکەیدا ‘پەنابەرێکی دیجیتاڵییە’. کاتێک پەیوەندییەکان تەنها دەبنە چاتێکی سارد، دایک و باوک کۆنتڕۆڵی ‘زمانە ڕەسەنەکە’ی پەروەردەیان لەدەست دەدەن. ئەوەی لە ژوورە داخراوەکاندا دەگوزەرێت، دروستبوونی شوناسێکی نامۆیە کە هیچ پەیوەندییەکی بە بەهاکانی خێزانەوە نییە. ئێمە لەبەردەم مەترسیی ئەوەداین کە نەوەیەکمان هەبێت لە ڕووی جەستەیەوە لەگەڵمان بن، بەڵام لە ڕووی بیرکردنەوەوە خەڵکی جیهانێکی تر بن.”
ونبوونی کەلەپووری زارەکی
لە کۆنەوە مێوانی و سەردانیکردن وەک “کۆدی کۆمەڵایەتی” بۆ بەهێزکردنی خزمایەتی دەبینرا، بەڵام ئێستا تەنانەت لە کاتی سەردانەکانیشدا، مۆبایلەکان وەک مێوانێکی بێدەنگ لە نێوان مرۆڤەکاندا دانیشتوون و ڕێگرن لە دروستبوونی گفتوگۆی ڕاستەقینە. سازان حەمە، توێژەری کلتووری، ئاماژە بەوە دەکات: “ئێستا ئێمە تووشی ‘ئیفلیجیی کۆمەڵایەتی’ بووین. خەڵک کۆدەبنەوە، بەڵام بێدەنگییەکی قورس باڵی بەسەردا کێشاون، چونکە هەمووان لەناو چوارچێوەی وێنەگرتنی چرکەساتەکاندان، نەک لەناو قووڵایی هەستپێکردنیاندا. كه ئهمهش شێواندنی ماناوواتای ‘دیپلۆماسیی خێزانییە’. کاتێک چاتەکان جێگەی دانیشتنی ڕووبەڕوو دەگرنەوە، مرۆڤ هەست بە تەنهاییەکی قووڵتر دەکات، چونکە شاشە ساردەکان هەرگیز نابنە جێگرەوەی ‘سۆزی ڕاستەوخۆ’؛ ئەمەش دەبێتە هۆی سڕینەوەی ئەو کەلەپوورە زارەکییەی کە ناسنامەی کۆنی نێو ماڵەکانی پێ دەناسرایەوە.
نمایشکردنی خوان و ونبوونی بەرەکەت
سفرە و خوان، کە جاران پیرۆزترین شوێنی کۆبوونەوە و گۆڕینەوەی بیروڕا بوو، ئێستا بووەتە شوێنی نمایش. خواردنەکان پێش ئەوەی تام بکرێن، وێنەیان دەگیرێت و لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بڵاودەکرێنەوە، ئەمەش وایکردووە ماناوواتای “بەرەکەتی پێکەوەبوون” ون ببێت. د. كازیوه مهجید، پسپۆڕی ئەنسرۆپۆلۆژی، ڕوونی دەکاتەوە: “خواردنی پێکەوەیی تەنها تێرکردنی جەستە نییە، بەڵکو ‘زمانێکی بێدەنگی’ گواستنەوەی ئەزموونەکانە. کاتێک لەسەر یەک خوان هەمووان سەریان لەناو مۆبایلەکاندایە، واتە ‘گرێبەستی کۆمەڵایەتیی خێزان’ هەڵوەشاوەتەوە. ئێمە پێویستمان بە نۆژەنکردنەوەی فەلسەفەی سفرە هەیە. هەر خوانێک کە تێیدا تەنها دەنگی کەوچک و چاتەکان ببیسترێت، نیشانەی ئەوەیە کە ماڵەکە لە ناوەوە وشک بووەتەوە. پاراستنی گفتوگۆی سەر سفرە، پاراستنی دواین سەنگەری پەیوەندییە.”
گەلەریی مۆبایل؛ ئەرشیفی ساردی یادەوەرییەکان
لە کۆنەوە مێژووی خێزانی لە ڕێگەی گێڕانەوەی چیرۆک و بەسەرهاتەکانەوە بۆ نەوەکانی دواتر دەگوازرایەوە، بەڵام ئێستا ئەو یادەوەرانە تەنها لەناو گهلەریی مۆبایلەکاندا کۆکراونەتەوە. ئەمەش وایکردووە واتا و مۆركی ‘ساتە ڕاستەقینەکان’ ون ببێت و مرۆڤەکان تەنها بۆ وێنەگرتن بژین، نەک بۆ ئەزموونکردنی ژیان. م. ساكار فتاح، پسپۆڕی فەلسەفەی کات و یادەوەری دەڵێت: ‘ئێمە لە سەردەمی نمایشە دەستکردەکاندا دەژین. کاتێک خەڵک دەچنە دەرەوە و تەواوی چرکەساتەکانیان بە وێنەگرتن و بڵاوکردنەوەی چاتەکان بەسەر دەبەن، لە ڕاستیدا ڕەسەنایەتیی خۆیان دزیوە. مۆبایل وەک مێژوونووسێکی درۆزن وایە؛ تەنها ڕواڵەتی دڵخۆشی نیشان دەدات؛ شاشەکان توانای تۆمارکردنی لێدانی دڵیان نییە، کەچی کارەساتەکە لێرەدایە کە ئێمە ژیانی خۆمانیان پێ دەسپێرین. گەورەترین کێشەش ئەوەیە، لەبری ئەوەی لەگەڵ یەکتردا بژین، تەنها نمایش دەکەین. ئەمە سڕینەوەی ئەو هەستە قووڵەیە کە جاران ماڵەکانی پێ دەناسرانەوە’.
گەڕانەوە بۆ ڕەسەنایەتیی خێزان
ئەم ئاوێتەبوونی بێدەنگی و تەکنەلۆژیایە، بانگەوازی گەڕانەوەیە بۆ ڕەسەنایەتی. پەیوەندییەکان تەنها ئامار نین، بەڵکو سەرچاوەیەکن بۆ دۆزینەوەی مۆرکی مرۆیی. هەر خێزانێک کە زمانی گفتوگۆ فەرامۆش بکات، وەک دارێک وایە کە بێ ڕەگ مابێتەوە. خاوەندارێتی لەم مێژووە زیندووەی ناو ماڵەکان، پارێزگاریکردنە لەو بنەمایانەی کە ژیانی ئێمەیان بە ڕابردوو و داهاتووەوە گرێداوە. ئەمڕۆ بایەخدان بە گفتوگۆ، تەنها بەهایەکی ئەخلاقی نییە، بەڵکو بەرگرییە لە دواین سەنگەری ناسنامە. ههر بۆیه پێویستە ئەم زمانە گەرمە بکەینە بەشێک لە فەرهەنگی ڕۆژانەمان، تاوەکو لە گێژاوی یەکڕەنگیی دیجیتاڵیدا ون نەبین.