نــــــــورەدین جــــــــاف*
فەیلەسوف و بیرمەندی سیاسی خاتوو هانا ئارێنت یەکێکە لە ئەقڵە هەرە دیارەکانی سەدەی بیستەم؛ لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا بە ناوی دۆخی مرۆڤ باس لە چەمکی “چالاکیی مرۆڤ” دەکات. هەرچەندە بە پلەی یەکەم سەرنجی لەسەر فەلسەفەی سیاسی و کردار و کاری بایۆلۆجی بوو، بەڵام دیدگای هونەری بە قووڵایییەکی ناوازە جیا دەکرێتەوە کە داهێنان و کاریگەرییە بەردەوامەکان و جیهانی دەرکەوتنی مرۆڤ بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
دیدگای هانا ئارێنت بۆ هونەر دەتوانرێت لە چەند خاڵێکی سەرەکیدا کورت بکەمەوە؛
1. هونەر وەک بەشێک لە “کار دروستکردن”، نەک کاری بایۆلۆجی
ئارێنت چالاکییە سەرەتاییەکانی مرۆڤ بەسەر سێ بەشدا دابەش دەکات:
* کاری بایۆلۆجی: چالاکییە بایۆلۆژییەکانی پەیوەست بە مانەوە و بەکارهێنانی کەرەستەکان (وەک خواردن و بەرهەمهێنانی کاڵای ڕۆژانەی کاتی).
* کار: ئەو چالاکییەیە کە جیهانێکی سەربەخۆ لە کەلوپەلی دروستکراو و بەردەوام دروست دەکات کە دوای کۆچی دوایی دروستکەرەکانیان بەردەوام دەبێت (وەک کەرەستە و بینا و بەرهەمی هونەری).
* کردار: کارلێکی ڕاستەوخۆی مرۆڤ لە کایەی گشتیدا بەبێ نێوەندگیری ماددی. بۆ ئارێنت هونەر دەکەوێتە ژێر پۆلی “کار”ەوە، بەڵام ئامرازە سوودبەخشە ئاساییەکان تێدەپەڕێت. ئامرازەکان بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی دیاریکراو بەکار دەهێنرێن و بە تێپەڕینی کات بەکار دەهێنرێن، لە کاتێکدا کارێکی هونەری بۆ خۆی ئامانجێکە و ئامرازێک نییە بۆ هیچ شتێکی تر.
2. هونەر و نەمری لە بەرامبەر مردنی مرۆڤ
خاڵی ناوەندی فەلسەفەی هونەری ئارێنت پەیوەندییەکەی بە کاتەوەیە. مرۆڤەکان بوونەوەرێکی فانین، لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوام هەوڵدەدەن میراتێک بەجێبهێڵن کە تەمەنە کورتەکەیان تێپەڕێنێت.
* ئارێنت بەرهەمە هونەریەکانی وەک جێگیرترین و بەردەوامترین شتە ماددیەکان لە جیهانی مرۆڤایەتیدا دەبینی.
* هونەرمەند، وەک “دروستکەر” شتگەلێک دروست دەکات کە بە تایبەتی بۆ دەربازبوون لە چنگی خراپبوون و کات داڕێژراون. لەبەر ئەوەی هونەر بێبەشە لە سوودی تەنیا ماددی، فۆرمێک لە نەمریی زەمینی بەدەست دەهێنێت، بە توانای ئەوەی دەمێنێتەوە کە چەند سەدەیەک دوای کۆچی دوایی دروستکەرەکەی مامەڵە لەگەڵ نەوە یەک لە دوای یەکەکان بکات.
3. هونەر و جیهانی ڕواڵەت
ئارێنت جەخت لەوە دەکاتەوە کە هونەر لە بنەڕەتدا سەر بە جیهانی دەرکەوتنە، ئەو جیهانەی کە ئێمە بە هەستەکانمان هەستی پێدەکەین و لەگەڵ ئەوانی دیکەدا هاوبەشی دەکەین.
* هونەر فۆرمێکی هەستیاری و بینراو بە بیرۆکە و هەستە ئەبستراکتەکانی مرۆڤ دەبەخشێت کە ئەوانی دیکە دەتوانن بیبینن و ئەزموونی بکەن.
* هونەر بە بەرجەستەکردنی ماناکان، جیهانی ناوەوەی شاراوەی مرۆڤایەتی دەگۆڕێت بۆ واقیعێکی بابەتیی کە دەتوانرێت چاودێری بکرێت، ئەمەش دەیکاتە توخمێکی بنەڕەتی لە بنیاتنانی “جیهانی هاوبەش”دا کە مرۆڤەکان لە سەرانسەری فەزا و کاتدا بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
4. جیاوازیی نێوان هونەرمەند و پیشەسازیی ئاسایی
هەرچەندە هونەر دەکەوێتە ژێر چەتری کاری دەستی، بەڵام ئارێنت دەڵێت هونەرمەندی ڕاستەقینە جیاوازە لە پیشەسازی یان ئەندازیار:
* پیشەگەر شتێک دروست دەکات لەسەر بنەمای مۆدێلێکی پێشوەختە یان ئەرکێکی پێشوەختە دیاریکراو.
* بەڵام هونەرمەند ڕووبەڕووی ماددییەتی جیهان و ناڕوونیی مانای مرۆڤ دەبێتەوە بۆ ئەوەی شتێکی ناوازە و سەربەخۆ دروست بکات، نەک ملکەچی لۆژیکی بازاڕ یان بەکاربردنی ماددی، بەڵکو ملکەچی ئیمتیازاتی دەربڕین و جوانی و بوون.
هونەر لای هانا ئارێنت تەنیا ئامرازێک نییە بۆ ئازادکردنی سۆزداری یان ڕازاندنەوەی واقیع، بەڵکو بەهێزترین قەڵغانێکە کە مرۆڤایەتی لە دژی مردن و لەبیرچوونەوە هەڵی دەگرێت. ئەوە ئەو مادە هەمیشەییەیە کە دەیسەلمێنێت بوونی مرۆڤ توانای ئەوەی هەیە نیشانەیەکی بەردەوام و جوان بەجێ بهێڵێت کە سنووری کات و خراپبوون تێدەپەڕێنێت.
بۆ ئارێنت فەزای گشتی ئەو ناوچەیەیە کە تاکەکان تێیدا کۆدەبنەوە بۆ ئەوەی بە ئازادی خۆیان لەبەردەم کەسانی دیکەدا دەرببڕن.
ڕۆڵی کاری هونەری: کاری هونەری (چ تابلۆیەک بێت، دەقێکی ئەدەبی بێت، یان کارێکی تەلارسازی) ئەوەیە کە شوناس و بەردەوامی خۆی بە فەزای گشتی دەبەخشێت. سیاسەت، بە گوتارەکانییەوە، ڕەنگە تێپەڕین و گۆڕاو بێت، بەڵام هونەر شوناسی کولتووری نەتەوە و کۆمەڵگایەک دووپات دەکاتەوە و بەردەوامیی وتووێژی مرۆڤایەتی لە سەرانسەری سەردەمەکاندا مسۆگەر دەکات.
کاتێک بینەر لەبەردەم بەرهەمێکی هونەریدا دەوەستێت، تەنیا “پەیام” وەرناگرن، بەڵکو دەچنە ناو دیالۆگێکی زیندوو و ڕاستەوخۆ لەگەڵ دیدگای هونەرمەند بۆ جیهان. ئەمەش جەوهەری فرەیی مرۆڤایەتی بەهێزتر دەکات، کە ئارێنت بە درێژایی ژیانی پیشەیی خۆی پاڵپشتی دەکرد.
ئالنگاری هاوچەرخ:
پاراستنی کەلەپووری داهێنەرانە لە دژی کاتیی
لە جیهانی دیجیتاڵی ئەمڕۆ و پەرەسەندنی خێرادا، نیگەرانییەکانی ئارێنت دوو هێندە بەدی دەکرێن:
زۆرێک لە بەرهەمە بینراو و کولتوورییەکان بوونەتە ناوەڕۆکی بەکاربەری کاتی هەر کە بینەر دەچێتە سەر پارچەی داهاتوو بەهای خۆیان لەدەست دەدەن. لێرەوە گرنگی پەیامی ڕەسەنی هونەرمەندی هۆشیار، کە تێدەگات کە جەوهەری هونەر لە توانای وەستان و ڕەنگدانەوە و بەرەنگاربوونەوەی ئەم مەل و بایە سەرسەختەی بەکارهێنانی خێرادایە، بەجۆرێک هونەر وەک ئەوەی ئارێند مەبەستی بووە، بمێنێتەوە: پەناگەی ئەبەدییەت و قووڵایی مرۆیی بەردەوام.