سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
ولیەم شکسپیر، گەورەترین شانۆنووسی جیهان، بەشێکی زۆری کارەکانی تەرخان کردووە بۆ چیرۆکی پاشاکان، شازادەکان و، ململانێی ناو کۆشکەکان. ئەم سەرنجدانە قووڵەی شکسپیر لەسەر چینی فەرمانڕەوا، نەک تەنها گوزارشتە لە خواستێکی بازاڕی، بەڵکو دەروازەیەکە بۆ شیکردنەوەی فەلسەفەی سیاسی، دەروونی مرۆڤ و، پەیامێکی گەردوونی کە تا ئەمڕۆش کاریگەریی ماوە. هۆکاری سەرنجدانی شکسپیر لەسەر پاشاکان و لەسەر ژیانی پاشاکان چەند ڕەهەندێکی سەرەکی هەیە:
1. خواست و بازاڕی شانۆیی لە سەردەمی ئەلیزابێس و جەیمسدا، چیرۆکە مێژووییەکان و تراژیدیاکانی دەربارەی پاشاکان سەرنجڕاکێشترین بابەتی شانۆیی بوون.
شانۆنامە مێژووییەکان، بەتایبەتی ئەوانەی باس لە جەنگی گوڵەکان دەکەن، وەک کات بەسەربردنێکی پەروەردەیی و نیشتمانپەروەری سەیر دەکران. هەروەها، شکسپیر و گرووپەکەی (The King’s Men) زۆرجار لەبەردەم پاشا و ئەرستۆکراتەکاندا نمایشەکانیان پێشکەش دەکرد، کە ئەمەش وای دەکرد بابەتی پاشایەتی گرنگییەکی تایبەتی هەبێت.
2. شیکردنەوەی فەلسەفەی سیاسی شانۆنامە مێژووییەکانی شکسپیر تەنها گێڕانەوەی ڕووداوەکان نین، بەڵکو شیکردنەوەی قووڵی فەلسەفەی سیاسین. شکسپیر تیشک دەخاتە سەر چەمکەکانی وەک شەرعیەتی دەسەڵات، سروشتی حوکمڕانی ستەمکارانە و، دەرئەنجامەکانی شەڕی ناوخۆ. شانۆنامەکان هۆشداری دەدەن لە دژی نالەباری سیاسی و ستایشی حکومەتێکی جێگیر و دادپەروەر دەکەن، کە ئەمەش بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پشتگیری لە سەقامگیری دەسەڵاتی تودۆر دەکرد
3. کۆشک وەک تاقیگەی سروشتی مرۆڤ کۆشک و دەربارەکان لە شانۆنامەکانی شکسپیردا شوێنی ئارامی و ئاسوودەیی نین، بەڵکو گۆڕەپانێکی پڕ لە ململانێ، فێڵ و، خیانەتن. لە کۆشکدا، بەهۆی بەرزی پلە و مەترسیی لەدەستدانی، پاڵنەرەکانی مرۆڤ بە ڕوونی دەردەکەون. پاشاکان لە شانۆنامەکانی شکسپیردا، وەک لیر یان ماکبێس، تەنها فەرمانڕەوا نین، بەڵکو مرۆڤێکن کە تووشی هەڵەی گەورە دەبن، کە ئەمەش وای دەکات بینەر لەگەڵیاندا هاوسۆز بێت یان لێیان تێبگات. کۆشک وەک تاقیگەیەکە کە تێیدا لووتبەرزی (Ambition) حەسادەت و، ترس بە شێوەیەکی زۆر توند تاقی دەکرێنەوە.
لێرەدا شکسپیر لە ڕێگەی چیرۆکی پاشاکانەوە پەیامێکی گەردوونی دەگەیەنێت کە تەنها تایبەت نییە بە سەردەمی خۆی لایەنی شانۆنامەشیکردنەوەی پەیامی شکسپیر سروشتی دەسەڵات بە تەنها مرۆڤ گەندەڵ ناکات، بەڵکو سروشتی ڕاستەقینەی مرۆڤ ئاشکرا دەکات. پاشاکان لە شانۆنامەکانی شکسپیردا زۆرجار قوربانیی ویژدانی خۆیانن. چارەنووس و هەڵەی مرۆڤ تراژیدیاکانی شکسپیر نیشان دەدەن کە ڕووخانی پاڵەوانەکان بەهۆی هەڵەی تراژیدی (Tragic Flaw) یان بڕیارە هەڵەکانی خۆیانەوەیە، نەک تەنها چارەنووس. مرۆڤایەتی لەناو چینی فەرمانڕەوادا شکسپیر سنووری نێوان پاشا و مرۆڤ دەشکێنێت. پاشا لەسەر تەخت مرۆڤێکە کە تووشی هەمان ترس، خەم و، ئازارەکانی مرۆڤی ئاسایی دەبێت.
جگەلەوە پرسیارەێک دێتەئاراوە کە ئەوەیە، ئایا شکسپیر ئازاد بوو لە نووسیندا؟ لە سەردەمی شکسپیردا، هەموو شانۆنامەکان دەبوو لەلایەن “مامۆستای ئاهەنگەکان” (Master of the Revels) پەسەند بکرێن، کە ئەرکی سانسۆرکردنی هەر بابەتێکی سیاسی، ئایینی، یان بێڕێزی بوو. سزای پێشێلکردنی ئەم یاسایانە زۆر توند بوو. بەڵام شکسپیر بە زیرەکییەکی زۆرەوە توانی ئەم سانسۆرە تێپەڕێنێت:
*نووسین لەسەر ڕابردوو: شکسپیر لەسەر ڕووداوەکانی ڕابردوو دەینووسی (وەک جەنگی گوڵەکان) بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ڕەخنە لە سیاسەتی ئێستا بگرێت.
*پەیامی دوولایەنە: شانۆنامەکانی شکسپیر پەیامی دوولایەنەیان هەبوو؛ لە ڕوویەکەوە ستایشی دەسەڵاتی ئێستای دەکرد و، لە ڕوویەکی ترەوە، بە شێوەیەکی قووڵ پرسیاری لەسەر سروشتی دەسەڵات دروست دەکرد.
*تەرکیز لەسەر دەروون: شکسپیر زیاتر تەرکیزی خستە سەر شیکردنەوەی دەروونی کارەکتەرەکان نەک ڕووداوە سیاسییەکان بە تەنها. ئەمەش وای دەکرد کە شانۆنامەکان وەک لێکۆڵینەوەی مرۆڤایەتی سەیر بکرێن نەک وەک ڕەخنەی سیاسی ڕاستەوخۆ.
هەروەهاخوێندنەوە دەروونییەکان بۆ شانۆنامەکانی شکسپیر، بەتایبەتی تراژیدیاکان، نیشان دەدەن کە شکسپیر چەندە لە سایکۆلۆژیای مرۆڤ تێگەیشتووە. خوێندنەوەو تیشک خستنە سەرچەند نموونەیەکی دەروونی (Psychological) شیکردنەوەی پاڵنەرە شاراوەکان، هەستەکان و، تێکچوونی دەروونی کارەکتەرەکان. بۆنمونەهاملێت: ململانێی ناوەوەی نێوان ویژدان و تۆڵەسەندنەوە. سیاسی-دەروونی چۆن دەسەڵات کاریگەری لەسەر دەروونی فەرمانڕەوا دروست دەکات و دەیگۆڕێت. ماکبێس: چۆن لووتبەرزی دەبێتە هۆی داڕمانی دەروونی و شێتبوون. ئەخلاقی-دەروونی کاریگەریی هەڵەی تراژیدی و ویژدان لەسەر ڕووخانی پاڵەوان.
لیر: کاریگەریی بڕیارە هەڵەکانی لەسەر دەروونی خۆی و خێزانەکەی.
جگەلەمەش شکسپیر بە نووسین لەسەر پاشاکان، نەک تەنها مێژووی ئینگلتەرای گێڕایەوە، بەڵکو توانی بە زیرەکییەکی زۆرەوە سنوورەکانی سانسۆر تێپەڕێنێت و پەیامێکی گەردوونی بگەیەنێت. پەیامی شکسپیر ئەوەیە کە کۆشک شوێنی ئارامی نییە، بەڵکو گۆڕەپانی ململانێی مرۆڤایەتییە و، لە کۆتاییدا، پاشا لەسەر تەخت تەنها مرۆڤێکە کە بەهۆی لووتبەرزی، هەڵەی تراژیدی، یان ویژدانی خۆیەوە ڕووبەڕووی چارەنووس دەبێتەوە. ئەم تێگەیشتنە قووڵەی شکسپیر بۆ سروشتی مرۆڤ و دەسەڵات وای کردووە کە شانۆنامەکانی تا ئەمڕۆش وەک سەرچاوەیەکی بێکۆتایی بۆ خوێندنەوەی سیاسی و دەروونی بمێننەوە.