سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
تابلۆی گەورەی مێژووی ئەدەبیاتی جیهانی، هەندێک چیرۆکی تێدایە کە سەرەڕای جیاوازیی کات و شوێن و زمان، بە شێوەیەکی سەرسڕمێن لە یەک دەچن. ئەم چیرۆکانە باس لە پەیوەندییە ئاڵۆزەکەی نێوان داهێنەر و نیشتمان دەکەن؛ پەیوەندییەک کە زۆرجار بە ڕەتکردنەوەیەک لە سەرەتادا دەست پێ دەکات و بە شانازییەکی گەورەوە لە کۆتاییدا کۆتایی دێت.
لێرەدا هەوڵ دەدەم بە بەراوردکردنی ژیانی دوو کەسایەتیی گەورەی ئەدەبی لە دوو نەتەوەی جیاواز کە ولیەم شکسپیرەکەی ئینگلیز و حاجی قادرە کۆییە کوردەکەی خۆمان، بەتایبەتی لەبارەی ئەو ڕەتکردنەوە سەرەتاییەی کە لە شارەکانی خۆیاندا تووشیان بوون و، چۆن دواتر بوونە هێمای شکۆمەندیی نەتەوەیی.
یەکەم: ویلیام شکسپیر؛ لە تانەی ستراتفۆردەوە بۆ شکۆی لەندەن؛ ویلیام شکسپیر (١٥٦٤-١٦١٦)، کە بە گەورەترین نووسەر لە زمانی ئینگلیزیدا دادەنرێت، لە شاری ستراتفۆرد ئەپۆن ئەڤۆن لەدایک بووە. سەرەڕای ئەوەی ئەمڕۆ ستراتفۆرد بە هێمای شکسپیر دەناسرێتەوە، بەڵام ژیانی سەرەتایی و پەیوەندیی شارەکەی لەگەڵیدا پڕ بووە لە نائارامی و گومان.
1- ژنهێنانێکی نائاسایی و تۆمەتی بەدڕەوشتی؛ یەکێک لە خاڵە تاریکەکانی ژیانی شکسپیر، هاوسەرگیرییەکەیەتی لەگەڵ ئەن هاتاوای (Anne Hathaway)ـدا لە ساڵی ١٥٨٢، کە هەشت ساڵ لە خۆی گەورەتر بوو. تۆمارە مێژووییەکان ئەوە دەردەخەن کە هاوسەرگیرییەکە بە پەلە کراوە، چونکە ئەن هاتاوای لە کاتی هاوسەرگیرییەکەدا دووگیان بووە و، کچە گەورەکەیان، سوسانا، تەنها شەش مانگ دوای هاوسەرگیرییەکە لەدایک بووە.
2. لێکۆڵەران ئەم هاوسەرگیرییە بە هاوسەرگیریی بەپەلە (Shotgun Wedding) ناو دەبەن و، ئەم خێراییە لە هاوسەرگیریدا و دووگیانیی پێشوەختە، لەلایەن هەندێک لە ڕەخنەگرانەوە وەک نیشانەیەک لە پەیوەندییەکی نائاسایی یان “تۆمەتێکی ئەخلاقی” لێک دراوەتەوە. هەرچەندە هیچ بەڵگەیەکی مێژوویی نییە کە ئەن هاتاوای بە “ژنێکی سۆزانی” ناو ببات، بەڵام ئەم نائاساییە لە هاوسەرگیریدا بووەتە هۆی دروستبوونی ئەو گومانانە لەسەر ژیانی تایبەتی شکسپیر.
3. هامنێت و هاملێت: خەمێکی ئیلهامبەخش؛ شکسپیر سێ منداڵی هەبووە سوسانا و دووانەیەک بە ناوەکانی جودیت و هامنێت (Hamnet). هامنێت، ساڵی ١٥٩٦ لە تەمەنی ١١ ساڵاندا کۆچی دوایی کرد. ئەم خەمە قووڵە، چەند ساڵێک دواتر بووە ئیلهامێک بۆ نووسینی یەکێک لە گەورەترین شانۆگەرییەکانی جیهان، کە شانۆگەریی “هاملێت “(Hamlet)ـە.
4. لێرەدا خاڵێکی زۆر گرنگ هەیە ناوی کوڕەکەی شکسپیر “هامنێت” بووە، نەک “هاملێت”. بەڵام لە سەردەمی ئێلیزابێتدا، “هامنێت” و “هاملێت” تێکەڵ دەکران و بە یەک ناوی هاوشێوە دادەنران. لێکۆڵەران پێیان وایە کە مردنی هامنێت کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر شکسپیر هەبووە و ئەو هەست و سۆزە قووڵەی لە شانۆگەریی هاملێتدا ڕەنگدانەوەی ئەو خەمەیە.
5. ڕەتکردنەوەی پیشە لە ستراتفۆرد، جگە لە ژیانی تایبەتی؛ شکسپیر لە ستراتفۆرد ڕووبەڕووی دژایەتیی پیشەیی بووەوە. ساڵی ١٦٠٢، ئەنجومەنی شارەوانیی ستراتفۆرد بڕیارێکی دەرکرد کە بە شێوەیەکی کاریگەر نواندن و شانۆگەریی لە شوێنە گشتییەکاندا قەدەغە دەکرد؛ ئەم بڕیارە، کە لە کاتێکدا دەرچوو شکسپیر لەو پەڕی ناوبانگدا بوو لە شارەکەی خۆیاندا؛ وەک نیشانەیەک لە “تانەوتەشەنە” و دژایەتیی پیشەکەی لەلایەن دەسەڵاتدارانی شارەکەیەوە لێک دەدرێتەوە. ئەم دژایەتییە بووە هۆی ئەوەی شکسپیر ڕوو بکاتە لەندەن و لەوێ ناوبانگ پەیدا بکات.
دووەم: حاجی قادری کۆیی؛ لە دەربەدەریی کۆیەوە بۆ پێشەنگیی نەتەوەیی لە ئەدەبیاتی کوردیدا، چیرۆکی شاعیری نەتەوەیی حاجی قادری کۆیی (١٨١٧-١٨٩٧) هاوشێوەیەکی بەرچاوی چیرۆکەکەی شکسپیرە، بەڵام لە چوارچێوەیەکی جیاوازی کولتووری و سیاسیدا.
ململانێی بیروباوەڕ و دەربەدەرکردن حاجی قادری کۆیی، کە خوێندەواری قووڵی ئایینی و زانستی بوو، لە دەوروبەری شاری کۆیە لەدایک بووە. ژیانی حاجی لە کۆیە پڕ بووە لە ململانێ لەگەڵ دەسەڵاتدارانی کۆمەڵگە. حاجی قادری کۆیی ڕەخنەگرێکی توند بوو لە دواکەوتوویی کۆمەڵگە و بەتایبەتی دژی ئەو کەسانە بوو کە خەمی زمانی کوردی و چارەنووسی نەتەوەکەیان نەبوو.
ئەو کەسانەی دژایەتیی حاجی قادری کۆیییان دەکرد، بە پلەی یەکەم بنەماڵە دەستڕۆیشتووەکان و شێخەکانی ناوچەکە بوون، کە زۆربەیان لە خزمەتی دەسەڵاتی عوسمانیدا بوون و دژی بیروباوەڕە پێشکەوتنخوازەکانی حاجی بوون. بەتایبەتی، ململانێی لەگەڵ شێخانی تەریقەتی نەقشبەندی بوو، ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە بەجێهێشتنی ناچارەکیی شارەکەی.
حاجی قادری کۆیی بە هۆی ئەم دژایەتی و ڕەتکردنەوە ناوخۆییەوە، کۆچ دەکات بۆ ئەستەمبوڵ (پایتەختی ئەوکاتی عوسمانی)، کە لەوێ دەبێتە کەسایەتییەکی ڕۆشنبیر و نەتەوەییی دیار. لە ئەستەمبوڵ، لەگەڵ بنەماڵەی بەدرخان پاشادا پەیوەندی دروست دەکات و بەهۆی نزیکیی لە ئەوروپا و خوێندنەوەی ڕۆژنامە و گۆڤارەکان، دیدگای فراوانتر دەبێت و دەبێتە شاعیرێکی شۆڕشگێڕ و پێشکەوتنخواز. ناوبانگی حاجی لە ئەستەمبوڵ پەیدا دەبێت، نەک لە کۆیە.
لە نێوان ئەو دوو ئەستێرەدا، لێرەدا هاوشێوەییەکی قووڵ لە نێوان شکسپیر و حاجی قادری کۆییدا دەردەکەوێت، کە خاڵی بەراوردی ولیەم شکسپیر و حاجی قادری کۆییە؛ نیشتمانی سەرەتایی شکسپیر ستراتفۆرد ئەپۆن ئەڤۆن (ئینگلتەرا)، بەڵام حاجی قادرکۆیە (کوردستان) هۆکاری کۆچ وگەڕان بەدوای دەرفەتی گەورەتر و دوورکەوتنەوە لە دژایەتیی کولتووریی شارەکە (قەدەغەکردنی شانۆ) بەڵام هی حاجی ڕەخنەگرتن لە دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی و ئایینی و ڕەتکردنەوەی لەلایەن شێخ و بنەماڵە دەستڕۆیشتووەکانە؛ شوێنی ناوبانگی شکسپیر لەندەنە هی حاجی ئەستەمبوڵ. سروشتی ناوبانگ گەورەترین شانۆنووس و شاعیری زمانی ئینگلیزی بەڵام حاجی شاعیر و بیرمەندی نەتەوەیی پێشەنگی کوردی پەیوەندیی دواتر بە نیشتمانەوە، گەڕانەوە بۆ ستراتفۆرد و نیشتەجێبوون، بەڵام بە پەیوەندییەکی ساردوسڕبوونە مایەی شانازیی کۆیە و کورد دوای مردنی، وەک هێمایەکی نەتەوەیی هەردوو نووسەرەکە لە شارەکانی خۆیاندا ڕووبەڕووی جۆرێک لە دژایەتی بوونەوە؛ شکسپیر ڕووبەڕووی دژایەتیی پیشەکەی بووەوە و، حاجی قادریش ڕووبەڕووی دژایەتیکرانی بیروباوەڕی پێشکەوتنخوازانەی بووەوە.
بەڵام هەردووکیان لە پایتەختێکی گەورەدا (لەندەن و ئەستەمبوڵ) توانییان بەهرەکانیان گەشە پێ بدەن و ناوبانگ پەیدا بکەن. چیرۆکی شکسپیر و حاجی قادری کۆیی، بەڵگەیەکی زیندووە لەسەر ئەو ڕاستییەی کە زۆرجار داهێنەرە گەورەکان لە سەرەتادا لەلایەن کۆمەڵگەی خۆیانەوە تێیانناگەن یان ڕەت دەکرێنەوە. ستراتفۆرد و کۆیە، دوو شاری جیاواز لە دوو کیشوەری جیاوازدا، هەمان چیرۆکیان تۆمار کردووە. ڕەتکردنەوەی کوڕە بەهرەمەندەکەیان لە کاتی خۆیدا و، دواتر شانازیکردن پێیانەوە دوای ئەوەی ناوبانگی جیهانی یان نەتەوەیییان پەیدا کرد. ئەم چیرۆکە وانەیەکە بۆ هەموو کۆمەڵگەیەک کە پێویستە بەهای داهێنەرەکانیان لە کاتی خۆیدا بزانن، پێش ئەوەی ناچار بن بۆ گەشەکردن ڕوو لە شوێنێکی تر بکەن.