سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا
لە قووڵایی فەلسەفەی فریدریک نیچەدا، بە تایبەتی لە شاکارە ئەدەبی و فەلسەفییەکەیدا “وەهای گوت زەردەشت”، چەمکی “سێ گۆڕانکارییەکەی ڕۆح” وەک ڕێچکەیەکی بنەڕەتی بۆ گەشەی مرۆڤایەتی و گەیشتن بە کەڵەمرۆڤ دەردەکەوێت. ئەم گۆڕانکارییانە وەک گەشتێکی ڕۆحی و فەلسەفی وێنا دەکرێن، کە تێیدا ڕۆح لە قۆناغی ملکەچی و بارگرانییەوە، بەرەو ئازادی و دواجار داهێنان و بێتاوانی دەڕوات.
نیچە بە زمانێکی پڕ لە هێما و ئەدەبی، ئەم سێ قۆناغە بە وشتر، شێر و منداڵ دەناسێنێت، کە هەر یەکەیان نوێنەرایەتی شێوازێکی جیاوازی بوون و مامەڵەکردن لەگەڵ بەها و ڕاستییەکان دەکەن، وەک نەخشەڕێگایەک بۆ تێپەڕاندنی بەها کۆنەکان و بنیاتنانی بەهای نوێ لە ژیاندا. فەلسەفەی نیچە، بە گشتی، هەوڵێکە بۆ هەڵسەنگاندنەوەی هەموو بەهاکان و ڕەتکردنەوەی ئەو بنەمایانەی کە فکری ڕۆژئاوایان لەسەر بنیات نراوە.
لەم چوارچێوەیەدا، “سێ گۆڕانکارییەکەی ڕۆح” وەک وەڵامێک دێتە ئاراوە بۆ پرسیاری قووڵی وەک “بوون” و “مانای ژیان”. نیچە پێی وایە مرۆڤ بۆ ئەوەی بگاتە ئاستی کەڵەمرۆڤ، دەبێت بەم قۆناغانەدا تێپەڕێت، چونکە هەر قۆناغێک ئاستێکی دیاریکراوی گەشەی ڕۆحی و فکری نوێنەرایەتی دەکات، کە لە کۆتاییدا دەگاتە ئازادی ڕەها و توانای داهێنانی بەهای تایبەتی خۆی.
یەکەم قۆناغی گۆڕانی ڕۆح، قۆناغی وشترە.
وشتر لای نیچە هێمای ئەو ڕۆحەیە کە بارگرانییە قورسەکان هەڵدەگرێت، ئەو ڕۆحەی کە ڕێز و ملکەچی تێیدا نیشتەجێیە. ئەم قۆناغە نوێنەرایەتی ئەو کەسایەتییە دەکات کە بەهای نەریتی و فەرمانەکانی کۆمەڵگا و ئایین قبووڵ دەکات و بە بێ پرسیارکردن جێبەجێیان دەکات.
وشتر وەک ئەو گیاندارە وێنا دەکرێت کە چۆک دادەدات و داوای بارگرانییەکی زیاتر دەکات، ئامادەیە قورسترین ئەرکەکان لەسەر شانی بگرێت و شانازی بە تواناییەکەی خۆیەوە دەکات لە هەڵگرتنی ئەم بارانەدا. ئەم بارانە دەتوانن بریتی بن لە ڕاستییە قورسەکان، ئەرکە ئەخلاقییەکان، یان ئەو ئازارانەی کە پێویستە مرۆڤ بۆ گەیشتن بە زانین و دانایی تێیاندا تێپەڕێت. نیچە دەپرسێت: “قورسترین شت چییە، ئەی پاڵەوانەکان؟” جا وەڵامەکەی بریتییە لە ملکەچبوون و قوربانیدان بە شانازی، یان تێپەڕاندنی ئازار بۆ گەیشتن بە ڕاستی. وشتر بە پەلە بەرەو بیابان دەڕوات، کە هێمای گۆشەگیری و تاقیکردنەوەی قورسە، بۆ ئەوەی لەوێدا بارگرانییەکەی هەڵبگرێت و خۆی بسەلمێنێت. ئەم قۆناغە، هەرچەندە قۆناغێکی سەرەتاییە، بەڵام پێویستە، چونکە ڕۆح لەم قۆناغەدا فێری بەرگەگرتن و خۆڕاگری دەبێت، کە دواتر دەبێتە بنەمایەک بۆ گەشەی زیاتر. لە قووڵایی بیابانی گۆشەگیریدا.
گۆڕانی دووەم؛ ڕۆح دەبێتە شێر.
شێر هێمای ئازادی و سەروەرییە لە ژیانی تایبەتی خۆیدا. ئەم قۆناغە نوێنەرایەتی ئەو ڕۆحە دەکات کە لە دژی بەها نەریتییەکان و فەرمانەکانی “دەبێت” ڕادەوەستێت. شێر دەیەوێت ئازادی خۆی بەدەست بهێنێت و ببێتە گەورەی خۆی. گەورەی کۆتایی خۆی دەدۆزێتەوە و دژایەتی دەکات، کە ئەویش “ئەژدیها گەورەکە”یە. ئەم ئەژدیهایە نوێنەرایەتی هەزاران ساڵ لە بەها و فەرمانە کۆمەڵایەتی و ئایینییەکان دەکات کە بە شێوەی “دەبێت” خۆیان نمایش دەکەن. لەسەر هەموو پنتێکی ئەم ئەژدیهایە، بە گەورەی نووسراوە “دەبێت!”، کە هێمای ئەو یاسا و ڕێسایانەیە کە مرۆڤ ناچار دەکەن بە شێوەیەکی دیاریکراو بژی. شێر بە ئازایەتییەوە لە دژی ئەم ئەژدیهایە دەجەنگێت و بە دەنگی بەرز دەڵێت: “ئەمن دەمەوێت”. ئەمە ڕەتکردنەوەیەکی پیرۆزە بۆ ئەرک و ملکەچی، هەوڵێکە بۆ شکاندنی کۆت و بەندەکانی نەریت و دروستکردنی بۆشاییەک بۆ بەها نوێیەکان. شێر ناتوانێت بەهای نوێ دروست بکات، بەڵام دەتوانێت ئازادی بۆ دروستکردنی بەهای نوێ فەراهەم بکات. ئەمە قۆناغی ڕاپەڕین و سەربەخۆیی فەلسەفییە، کە تێیدا تاک لە ژێر دەسەڵاتی بەها دەرەکییەکان دەردەچێت و دەست دەکات بە گەڕان بەدوای ئیرادەی تایبەتی خۆیدا. ئەم قۆناغە زۆر گرنگە بۆ تێپەڕاندنی کۆیلایەتیی فکری و دەروونی، بەڵام هێشتا قۆناغی کۆتایی نییە، چونکە تەنها ڕەتکردنەوەیە و هێشتا توانای بنیاتنانی نییە. بەڵام ئەی منداڵ چی دەتوانێت بکات کە شێر ناتوانێت؟ نیچە دەپرسێت بۆچی شێری ڕاوچی دەبێت ببێتە منداڵ؟ قۆناغی منداڵ قۆناغی کۆتایی و بەرزترین گۆڕانکاریی ڕۆحە. منداڵ هێمای بێتاوانی، لەبیرکردنەوە، دەستپێکی نوێ، یاری، چەرخێکی خۆگەڕ و جووڵەیەکی یەکەمینە. منداڵ نوێنەرایەتی “بەڵێنێکی پیرۆز” دەکات بۆ ژیان. لەم قۆناغەدا، ڕۆح ئیرادەی تایبەتی خۆی دەوێت و جیهانی تایبەتی خۆی بەدەست دەهێنێت. ئەمە قۆناغی داهێنان و خۆبەخۆییە، کە تێیدا مرۆڤ لە دژی بەها کۆنەکان ناڕوات، بەڵکو بەهای نوێ دروست دەکات لەسەر بنەمای ئیرادەی خۆی و خۆشەویستی بۆ ژیان. منداڵ لەبیرکەرەوەیە، واتە توانای هەیە ڕابردوو و بارگرانییەکانی لەبیر بکات و بە چاوێکی نوێ سەیری جیهان بکات. ئەم بێتاوانی و لەبیرکردنەوەیە ڕێگە خۆش دەکات بۆ داهێنانێکی ڕەسەن و بێ کۆت و بەند. ئەم قۆناغە پەیوەندییەکی قووڵی بە چەمکی کەڵەمرۆڤەوە هەیە، کە نیچە وەک ئەو مرۆڤە وێنای دەکات کە بەهای خۆی دروست دەکات و بەسەر خۆیدا زاڵ دەبێت، نەک ملکەچی بەها دەرەکییەکان بێت. منداڵ توانای “بەڵێ” کردن بە ژیانی هەیە بە هەموو ئازار و خۆشییەکانییەوە، بێ ئەوەی بەدوای مانایەکی دەرەکیدا بگەڕێت. ئەمە قۆناغی گەیشتنە بە ئازادی ڕاستەقینە و توانای داهێنانی بەهای نوێ کە لە ئیرادەی خودی تاکەوە سەرچاوە دەگرێت. بە کورتی، سێ گۆڕانکارییەکەی ڕۆح لای نیچە گەشتێکە لە ملکەچی و قبووڵکردنی بەها نەریتییەکان، بەرەو ڕاپەڕین و ڕەتکردنەوەی فەرمانە کۆنەکان و بەدەستهێنانی ئازادی، و دواجار گەیشتن بە قۆناغی داهێنان، بێتاوانی و خۆشەویستی بۆ ژیان. ئەم چەمکە تەنها وەسفێکی گەشەی ڕۆحی نیچە نییە، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ هەموو مرۆڤێک بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی بەها نەریتییەکان دەربچێت و بەهای تایبەتی خۆی دروست بکات. ئەم فەلسەفەیە کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر فکری مۆدێرن و پۆستمۆدێرن هەبووە و هێشتاش وەک سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ تێگەیشتن لە ئازادی تاکەکەسی و داهێنان دەمێنێتەوە. نیچە لە ڕێگەی ئەم سێ گۆڕانکارییەوە، دەیەوێت مرۆڤ بەرەو ئاستێکی باڵاتر لە بوون ببات، ئاستێک کە تێیدا مرۆڤ خۆی ببێتە خاوەنی چارەنووسی خۆی و بەهای ژیانی خۆی دروست بکات، نەک تەنها وەرگرێکی بێدەنگی بەها و فەرمانە دەرەکییەکان بێت. ئەمە بانگەوازێکە بۆ بوون بە داهێنەر و هونەرمەندی ژیانی خۆمان، بۆ ئەوەی پێشوازی لە ژیان بکەین و بەردەوام بین لە گەشەکردن و گۆڕانکاری.