كامەران حاجی ئەلیاس
شانۆ لە كۆنەوە تاوەكو ئێستا نزیكترین هونەری مرۆڤایەتی بووە، بەهۆی ئەوەی لە ژیانی مرۆڤەوە زۆر نزیكە بووە. هەرلەم ساتەی شانۆ لەلایەن گریكەكانەوە و لەسەر دەستی ئەسخیلۆس و سۆفۆكلیس و یۆربیدس لەدایك بوو گرنگی زۆر بە هونەری شانۆ درا، چونكە ئەم هونەرە بەشێوەیەكی راستەوخۆ و زیندوو لەگەڵ بینەر مامەڵە دەكات و كەرستەی بەكارهاتوو بۆ گەیاندنی هونەرەكە بریتییە لە جەستە و دەنگ و هەستی مرۆڤ، جگە لەوەش ئەدەب و هەموو هونەرەكانی تر لەخۆ دەگرێت وەكو موزیك، شێوەكاری، سینەما هەر بۆیە بە شانۆیان وتووە باوكی باوكی هونەر.
وەكو زانراوە نمایشی شانۆ كارێكی بەكۆمەڵ و هەمەلایەن و گشتگیرە؛ جگە لەوەی ئەكتەران بەرامبەر بینەران نواندن دەكەن چەندین كەسانی تری پسپۆڕ بۆ ئامادەكردنی نمایشەكە كار دەكەن وەكو كرێكاری هونەری بۆ سەركەوتنی نمایشەكە بەتایبەتی لەرووی دیكۆر و جلوبەرگ و رووناكی و ماكیاژ و بەڕێوەبەری شانۆ.
ئەوەی مەبەستمانە لەو نووسینەدا ئاماژەی پێ بدەین و هەڵوێستەی لەسەر بكەین لە رووی ئەرك و مێژووەكەیەدا كاری (بەڕێوەبەری شانۆ)یە لە پرۆسەی نمایشی شانۆدا چونكە بەڕێوەبەری شانۆ خاڵێكی بەهێزە بۆ سەركەوتنی هەر نمایشێكی شانۆیی؛ پێش ئەوەی باس لە ئەركی بەڕێوەبەری شانۆ بكەین بەپێویستی دەزانم ئاوڕێك لە مێژووی بەڕێوەبەری شانۆ بدەینەوە. وەكو زانراوە كاری بەڕێوەبەری شانۆ، بە چەندین ئەزموون و گۆرانكاری تێپەڕیوە هەر لە دەرهێنان و نواندن و ڕووناكی. پاش چەندین ئەزموون توانرا یاسا و رێسایەكی تایبەتی بە خۆی هەبێت، بە واتایەكی تر بەڕێوەبەری شانۆ بووە خاوەن سیتەمێكی ئاكادیمی تایبەت بە خۆی. لێرەدا باس لە قۆناغەكانی (بەڕێوەبەری شانۆ) دەكەین بە پێی سەردەمەكان:
یەكەم بەڕێوەبەری شانۆ لە سەردەمی گریكەكان
لەو سەردەمەدا لە كاتی هەرنمایشێكی شانۆیی نووسەری شانۆییەكە، هەموو كارەكانی هەر لە بەرهەم هێنان و بەڕێوەبەری شانۆ لە ئەستۆی خۆی دا بوو واتا كۆكردنەوەی ئەكتەرەكان و سەرپەرشتیكردنی پرۆڤە و دابینكردنی شوێنی پرۆڤە خوڵقادنی كەشی پرۆڤەكردن و دانانی كۆرس. ئەمانە هەمووی لەسەر خودی نووسەرەكە بوون وەكو ئەسخیلۆس و سۆفۆكلیس و یۆربیدس لە دوایی هەر لەوسەردەمەدا هەرلەرێگەی نمایشەكاندا توانرا هەندێ پسپۆڕی دەستنیشان بكرێت وەكو دانەری دیكۆر و ڕووناكی و بەڕێوەبەری تیپ. بەڵام بەشێوەیەكی زۆر سەرەتایی بوو.
دووەم بەڕێوەبەری شانۆ لەسەردەمی سەدەكانی ناوەڕاست دا: هونەر بەگشتی و شانۆ بە تایبەتی لە سەدەكانی ناوەڕاستدا بەهۆی كۆنترۆڵكردنی لەلایەن پیاوانی ئایینی لە ئاستێكی نزم دابوو چونكە هەوڵیان دەدان شانۆ لەپێناو بڵاوكردنەوەی بیرو باوەڕەی مەسیحیەت بێت.
وەكو زانراوە كاری شانۆیی كارێكی بەكۆمەڵە كە لە كۆمەڵی ئەكتەر و كاری هونەری پێك دێت، لەبەرئەوە پێویستی بە كەسێك دەبێت بۆ ئەوەی سەرپەرشتییان بكات و كارەكان رێك بخات. لەو سۆنگەیەوە بەڕێوەبەری شانۆ دروست بوو. لە مۆزخانەی پاریس تابلۆیەك هەڵواسراوە كە پێك هاتووە لە مرۆڤێكی وەستاوە، دارێكی بە دەستەوەیە؛ دەستەكەی تریشی دەقێكی شانۆی پێیە؛ پسپۆڕان دەڵێن ئەو مرۆڤە یاریدەری دەرهێنەر بووە یان بەڕێوەبەری شانۆیە بە هۆی ئەو دارەی لە دەستیدایە كە نیشانەی ئاگاداركردنەوە ئەگەرچی تائێستا بە باشی ڕوون نەبۆتەوە كە بەڕێوەبەری شانۆ لەم سەردەمەدا لەدایك بووبێت، هەرچەندە زۆر لە پسپۆڕان ئاماژە بە وە دەدەن كە بەڕێوەبەری شانۆ لەو سەردەمەدا لە نمایشەكاندا هەبووە.
سێیەم بەڕێوەبەری شانۆ لە سەردەمی رێنیسانسدا: لەم سەردەمەدا شانۆ ئاڵوگۆڕ و جۆرە پێشكەوتنێكی بەخۆییەوە بینی بە هۆی ئەو گۆڕانكاریانەی لە ژیانی ئاسایی هاووڵاتی رووی دا چەندین بیری نوێ هاتنە كایەوە كە جەختی لەسەر كێشە و ئاریشەكان ناو گۆمەڵگا دەكردەوە. بۆیە گۆڕانكاری زۆریش لە بواری شانۆش ڕووی دا، وەكو دیكۆر و جلوبەرگ و دیكۆر و موزیك. ئامانج لێی نزیكردنەوەی شانۆ بۆ لە جەماوەر بە تایبەتی هونەرمەندی ئیتاڵی (سباسنیانۆ)، لەم رووە جۆرە تەكانێكی زۆری بە هونەری شانۆدا.
چوارەم بەڕێوەبەری شانۆ لە سەردەمی شكسپیردا
لەم سەردەمەدا بەڕێوەبەری شانۆ گرنگییەکی زۆری پێ درا، ئەركەكانی دیار كرابوون كە بریتی بوو لە ئامادەكردنی ئەكتەرەكان، دەستنیشانكردنی دیمەنەكان واتە كەسێك هەبوو بە ناوی (بەڕێوەبەری شانۆ)، زۆر كاری ئەنجام دەدا وەكو نووسینەوەی جوڵەی ئەكتەرەكان لە لاپەرەیەكی تایبەت هەروەها دیاركردنی هێماكان و كارتێكەرە دەنگییەكان تارادەیەك توانیی ئەركی دەرهێنەر سووك بكات زۆر جاریش بەڕێوەبەری شانۆ ئەركی پرۆڤەكردنی ئەكتەرانی پێ ڕادەسپێردرا پاشان بووە لێپرسراوی گۆڕینی دیمەنەكانی پرۆڤە و ئامادەكردنی پێداویستەكانی پرۆڤە ئەمەش كارێكی ئاسان نییە جگە لە ماندیبوون، زیركی و لێهاتووییەکی تەواوی دەوێت؛ هەربۆیە دوو یاردەری بۆ دانرا واتە دوو یاریدەدەری بەڕێوەبەری شانۆ لەبەر ئەوەی شكسپیر بە نووسینی شانۆگەری مێژووی دەستی پێ كرد لەوانە (هێنری شەشەم)، كە لە سی بەش پێك دێت ئەم جۆرە شانۆیانەش پێویستی بە تواناییەكی زۆر هەیە لە هەموو روویەكەوە بە تایبەتی لە رووی رێكخستنەوە، بۆیە هەندێ لەم كارانە درایە دەست كەسێك كە پێی دەگوترێت بەڕێوەبەری شانۆ.
پێنجەم بەڕێوەبەری شانۆ لە سەدەی (17-19)دا
لەم سەردەمەدا كەسەردەمی تەكنەلۆژیا و پێشڤەچوون و پیشەسازی بوو دیارە هونەریش لەم ڕووە بێبەش نەبووە بە تایبەتی شانۆ رۆڵێكی سەرەكیی هەبوو؛ چونكە راستەوخۆ بایەخی بە ژیانی جەماوەر دەدا. لەم سەردەمەدا بەڕێوەبەری شانۆش گرنگییەکی زۆری پێ دراوە؛ هەربۆیە دەرهێنەرەكان لە سەدەی (20) بوودجە و خەرجی تایبەتیان بۆ دادەنا و، هەروەها زۆرێك لە دەرهێنەرەكان كەسێكی دیاریكراویان بۆ بەڕێوەبەری شانۆ دەستنیشان دەكرد دەیانگوت دەبێ (فڵانە كەس) ببێتە بەڕێوەبەری شانۆ چونكە سەركەوتنی تارادەیەكی زۆر بەند بووە بە شانۆبەڕێوەبەرێكی باش و لێهاتوو.
ئەركەكانی بەڕێوەبەری شانۆ لە نمایشی شانۆدا
ئەركی شانۆبەڕێوەبەر، ئەركێكی قورس و گرانە دەبێ خاوەن كەسایەتییەكی بەئەزموون و لێهاتوو و راستگۆ لە هەمان كاتدا كەسێكی بوێر بێت؛ ئەركەكانی هەر لە سەرەتای پرۆڤە دەست پێ دەكات؛ تاوەكو رۆژی نمایش واتە دوای ئەوەی دەهێنەر دەق دەستنیشان دەكات ئینجا یەكەم كۆبوونەوە لەگەڵ شانۆبەڕێوەبەردا دەكات بۆ دیاریكردنی سەرجەم كاستەكە هەر لە ئەكتەران و هونەرییەكان و شوێنی پرۆڤە و شوێنی نمایش یەكەم كار كە بەڕێوەبەری شانۆ دەیكات دوو یاریدەر بۆ خۆی دیار دەكات؛ ئینجا خوێندنەوەی دەقەكە بۆ جاری دووهەم و سێیەم دەست پێ دەكات؛ پاشان كۆكرنەوەی دەقەكە لە ناو تۆمارێك (سكرێپت) بۆ ئەوەی هەموو تێبینەكانی لە ناو تۆمار بكات، بە تایبەتی تێبینەكانی دەرهێنەر؛ بەڕێوەبەری شانۆ دەبێ پێش هەموو كەس لە شوێنی پرۆڤە ئامادە بێت و پێش دەرهێنەریش، بۆ ئەوەی پێداویستەكانی پرۆڤە ئامادە بكات و، لە كاتی پرۆڤە هەموو تێبینە سەرەتاییەكانی پرۆڤە لە لای خۆی تۆمار دەكات وەكو جوڵەو گواستنەوەی ئەكتەران، كارتێكەرە دەنگییەكان، دیكۆر، پێداویستەكانی پلانی پانتایی شانۆ و دیاریكردنی شوێنی دیكۆر و ئیكسسوارات و شوێنی رووناكی. پاشان چەند لیستێك ئامادە دەكات كە ناوی ئەكتەرەكان و ناونیشانیان و ژمارە تەلەفۆنیان لەنێو تۆمار دەكات؛ لیستێكی تر، کە ناوی هونەرمەندەكانی لێ تۆمار دەكات. هەروەها راپۆرتی رۆژانە لەسەر كارەكە دەربارەی ئامادەنەبووان و ئاگاداركردنەوەیان؛ دانانی ریزبەندی بۆ پرۆڤەی ئەكتەران، لەبەرئەوەی كاری شانۆ كارێكی بەكۆمەڵە.
تۆکمەیی و سەرگرتن و سەرکەوتنی شانۆ دەگەڕێتەوە بۆ ئەم خاڵانەی خوارەوە:
1- رێكخستی كاری شانۆیی؛ چونكە هیچ كارێكی شانۆیی بەبێ رێكخستن كارێكی سەركەوتوو نابێت.
2- دەبێ یەكێك هەبێت لە نێوان كۆمەڵەکەدا وەكو ئەڵقەیەك بۆ راپەراندنی كارەكە.
3- دورستكردنی خشتەی كاركردن بەپێی بەشەكان.
4- چارەسەركردنی هەر گرفتێك لە كاتی روودانیدا؛ هەر لە سەرەتای پرۆڤەوە تاوەكو رۆژی نمایش.
5- دابینكردنی هەموو پێداویستەكانی پرۆڤە و سەلامەتیی ئەكتەركان و هونەرییەكان لە ئەستۆی ئەودا دەبێت.
دیارە زیاتر 90%ی بینەران نازانن كە لە پشت كالۆسەكان چ كارێك دەكرێت؛ كاركردن لەوێ وەكو مێش هەنگوین كارەكان دەكەن، هەریەكەو كاری خۆی دەكات بۆ ئەوەی نمایشەكە بە شێوەیەكی راست و شیاو بگاتە بینەران لە كۆتاییدا پوختەی ئەركەكانی بەڕێوەبەری شانۆ بریتین لە:
– ئامادەكردنی دەقی شانۆیی كە ئامادەكراوە لەرووی رێزمانییەوە و دابەشكردنی بەسەر ئەكتەرەكان و هەر یەك لە دانەری رووناكی و دیكۆر و موزیك و جلوبەرگ دەقێك وەردەگرن.
– خوێندنەوەی دەق بۆ جاری یەكەم.
– خوێندنەوەی دەق بۆ جاری دووەم، لەگەڵ دەرهێنەر و ئەكتەرەكان و شیكردنەوەی دەقەكە.
– خوێندنەوەی دەق بۆ جاری سێیەم، بۆ دابەشكردنی شانۆگەرییەكە بۆ چەند وەرزێك و چەند دیمەنێك.
– ئامادەكردنی یاریدەرێك یان دووان بۆ خۆی و دانانی پلان بۆ هەر وەرزێك.
– بەڕێوەبەردنی پرۆڤە لە كاتی ئامادە نەبوونی دەرهێنەر.
– ئامادەكردنی (سكرێپت) كە دەبێت لە سكرێپتەكەدا هەریەك لە مانەی خوارەوەی لە ناو تۆمار كرابێت:
• دەقە شانۆییەكە و ژیانی نووسەرەكە و شێوازی دەرهێنان.
• دیاریكردنی جلوبەرگ، دیكۆر، رووناكی، میكیاج، موزیك.
• هەموو تێبینیەكانی دەرهێنەر و پلانی رۆژانەی پرۆڤە.
لە كۆتاییدا دەڵێم بەڕێوەبەری شانۆ خاوەنی دەسەڵاتی دووەم دەبێت، لە دوای دەرهێنەر. هەرچەندە لە نێو شانۆكارانی كوردستان تائێستا ئەركەكانی بەڕێوەبەری شانۆ لە نێو تیپە شانۆییەكاندا، وەك پێویست پەیڕەو ناكرێت بەجۆرێك زۆربەی كارەكان دەكەوێتە ئەستۆی دەرهێنەر.