عەبدولغەفار عەبدوڵڵا – هەولێر
هیوا ئەمین، فیلمساز و سینەماکار، لەو چاوپێکەوتنە تایبەتەیدا تیشک دەخاتە ئەزموونی خۆی لەکاری هونەری و باس لە ناوەڕۆک و فۆڕم لە سینەمای کوردی دەکات و دەڵێت: بەبڕوای من فۆرم و ناوەرۆک دوو دووانەن کە زۆر پێویستن، واتە هونەرێک کە تەنیا بیر لە ناوەرۆک بکاتەوە و فۆرمی بەلاوە گرنگ نەبێ، ئەوا هونەرێکی لاوازی فرە بێژی دوور لە بنەماکانی جوانیناسان و ئیستاتیکایە.
باسێکی ئەزموونی هونەری خۆت بکە؟
لە ساڵی 1999، بەشێوەی جددی دەستم بەکاری فیلمسازی کردووە و تا ئێستا 11 کورتە فیلمی دیکۆمێنتاری و چیرۆکیم ساز کردووە، کە لە زۆربەی فێستیڤاڵە کوردی و ئێرانی و جیهانیەکان نمایش کراون و خەڵاتیان وەرگرتووە. ساڵی 2015 یەکەم فیلمی درێژی سینەمایی خۆم بە ناوی “ماڵاوا ئانالۆگ”، بەرهەم دەهێنم، کە خەڵاتی باشترین فیلمی کوردی لە فێستیڤاڵەکانی دهۆک و هەناری زێرینی فێستیڤاڵی ئوستورالیا وەردەگرم، ئەندامی رەسمی و ئەسڵی ماڵی سینەمای ئێرانم لە ئەنجومەنی دیۆکۆمێنتکاران، هەروەها مامۆستای وانەی دەرهێنانم لە ئەنجومەنی سینەمای لاوانی سنە.”
ناسنامە و شوناسی سینەمایی تا چەند گرنگە؟
ناسنامە و شوناس، یەکێک لە چەمکە هەرە گرنگەکانە کە بە بەردەوام هزر و بیری مرۆڤی ورووژاندووە، پرسیاری “من کێم؟”، ئەساسی کارەکتەر و بونیادی هەر ئینسان و نەتەوەیێکە. ناسنامە یان شوناس شرۆڤەی تاک یان کۆمەڵگە دەکات کە چۆن خۆیان دەناسێننەوە لە سەردەمە جیاوازەکاندا. کینەم ئەم؟ ناوی شیعرە ناوازەکەی مامۆستا جگەر خوێن، باشترین نموونەیە کە نیشانی دەدا ئەم چەمکە هەردەم خولیا و پرسیاری هونەرمەند و رووناکبیری کورد بووە. من وەک فیلمسازێکی کورد هەوڵ دەدەم تیشک بخەمە سەر بواری جوانیناسانەی گەڕان بە دوای ناسنامە لە سینەمای کوردیدا و خۆم رووبەرووی ئەم پرسیارە گرنگە دەکەمەوە؛ گەلۆ ئاخۆ سینەمای کوردستان توانیویەتی پێناسەی مرۆڤی کورد وێنا بکات؟، وەڵامی ئەم پرسیارە هەڵگری باسێکی چڕ و پڕە کە دەبێت لە کۆنفرانس و فێستیڤاڵە کوردییەکان شرۆڤەی بکەین.”
ناوەڕۆک و فۆڕم لە پەیوەنییەکی دیالێکتیدان؟
بەبڕوای من فۆرم و ناوەرۆک دوو دووانەن کە زۆر پێویستن، واتە هونەرێک کە تەنیا بیر لە ناوەرۆک بکاتەوە و فۆرمی بەلاوە گرنگ نەبێ، ئەوا هونەرێکی لاوازی فرە بێژی دوور لە بنەماکانی جوانیناسان و ئیستاتیکایە، بەهەمان شێوەش ئەگەر هوونەرمەندێک تەنیا بیری لای فۆرم بێت و ناوەرۆکی بەلاوە گرنگ نەبێ، ئەوە ناتوانێ لەگەڵ بەردەنگ و بینەری خۆی پەیوەندی و دیالۆگ بەرقەرار بکات، نموونەکەی هونەری فۆرمالیستیە کە هەرچەندە وەک تازەگەری سەرنجراکێش بوو، بەڵام وەک کاریگەری کۆمەڵایەتی گەلێک لاواز بوون. ناوەرۆک و فۆرم خۆیان لە پانتایی ئافراندن جۆری جیاواز دروست دەکەن، هەندێکجار ناوەرۆک فۆرمێکی تایبەت و تازە دەخوڵقێنێ، جار جاریش هەر فۆرم خۆی دەبێتە هۆی بیرکردنەوە لە ناوەرۆکێکی تازەی سەرنجراکێش.”
لە سینەمادا چیڕۆک و سیناریۆ تا چەند گرنگە؟
لە سینەمای چیرۆکیدا سیناریۆ زۆر گرنگە، ئەگەر فیلمساز یان سیناریست، نەزانێ چۆن چیرۆکەکەی بگێڕێتەوە، ئەوا هەزار فۆرم و تەکنیکی گەورەش بەکاربهێنێ هێشتا فیلمێکی لاوازی لێ بەرهەم دێت. لە سینەمادا هەر فیلمسازێک باشتر و بە شێوەیێکی هونەری بروانێتە سیناریۆکەی و شارەزای تەواوی هەبێ لەسەر دراما و گێرانەوە، بێگومان فیلمسازێکی بەهێزترە. بەروای من گرینگترین کێشەی سینەمای کوردستان کێشەی سیناریۆیە، کاتێک من نەزانم چۆن سیناریۆیەکی باش بنووسم و کەمترین زانیاریم لەو بوارەدا هەبێت، ئەوا بەدڵنیاییەوە ناتوانم سینەمایێکی جیهانی بەهێزی پڕ بینەر و شوێندانەرم هەبێت.”
سەختییەکانی بەردەم سینەمای کوردی چییە؟
نەبوونی سیستەمێکی کارا و هاودەنگ لە نێوان فیلمسازە کوردەکان لە پارچە جیاوازەکان، سیستەمێکی بیری هاوبەشمان پێویستە وەک ژوورێکی بیرکردنەوە و مکانیزمێک بۆ بەرهەمهێنانی گرنگترین فیلمەکان کە لە ئاستی دونیادا بەردەنگی هەبێ و دیالۆگ دروست بکات. سینەمای کوردی، وەکو ناسنامەی کوردی خۆی لە مێژوویەکی داگیرکاری و نایەکسانی و بەرگریکردنەوەدا دەبینێتەوە. بۆ دروستکردنی ناسنامەیەکی تایبەت بۆ ئەم سینەمایە دەبێ وێناکردنی راستەقینەی ژیانی کورد و نیشاندانی ژیانی رۆژانەی خەڵکی کورد باس بکەین، هەروەها باسکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان بە شێوازێکی ھونەری و شرۆڤە و لێکۆڵینەوە لەپەیوەندییە مرۆڤایەتییەکان و وێناکردنی رووداوە مێژووییەکان.”
پڕۆژەی نوێت چی دەبێت؟
نەک هەر من، بگرە زۆربەی فیلمسازە کوردەکان پڕن لە پرۆژەی تازە و بەرهەمی تازە یان پرۆژەی نیوە تەواو کە بەداخەوە لەبەر نەبوونی هاوکاری ناتوانن یان زۆر بە سەختی دەتوانن درێژە بە رێگای فیلمسازیان بدەن. من ئێستا چەند سیناریۆی ئامادەم هەیە کە بە داخێکی زۆرەوە نەمتوانیوە بەرهەمیان بێنم، نەبوونی سیستمێکی کارا و خەمخۆر کە خەونی بەرهەمهێنانی فیلمی کوردی هەبێت، تا بتوانین باشترین چیرۆکە کوردییەکان بخەینە بەرچاوی دنیا بۆ دروستبوونی شوناسی مرۆڤی کورد بە گێرانەوە و شێوازی سەردەمییانە.”
هیوا ئەمین، فیلمساز و سینەماکار، ساڵی 1973 لە شاری بانەی رۆژهەڵاتی کوردستان لە دایک بووە. دیبلۆمی ئەدەبیات وەردەگرێ و پاشان لە زانکۆی تەورێز لە بواری کتێبداری خوێندنی خۆی هەتا لیسانس درێژە پێدەدا. هەر لە شاری تەورێز خولی فیلمسازی دەبینێ و سەرەتا وەک وێنەگر دەست بە چالاکی دەکات، لە شارەکانی تەورێز، سنە، تاران و بانە پێشانگە دەکاتەوە.