نورەدین جاف
تێدەگەین کە زاراوەی “قوتابخانەی هونەری” ئاماژە بە کۆمەڵێک هونەرمەند دەکات کە بە تارێکی هاوبەش لە بەرهەمی هونەریدا بەیەکەوە بەستراونەوە. ئەوان کۆبوونەتەوە و یاسا و چەمکە هونەریەکانی خۆیان گرتۆتەبەر، کە زۆرجار نوێ و داهێنەرن بۆ گۆڕەپانی هونەر، و بەپێویستی دەزانن جیاواز بن لەوەی پێشتر هاتوون. یانیش ڕەنگە ئاماژە بێت بۆ کۆمەڵێک هونەرمەند کە لە ژێر دەستی هونەرمەندێکی بەناوبانگ خوێندوویانە و شێواز یان دیدگای خۆیان گرتۆتەبەر.
بە سەیرکردنی مێژووی هونەری مۆدێرن، ژمارەیەکی زۆر قوتابخانەی هونەری دەبینینەوە کە بوونەتە باو و ئاشنای ئەوانەی ئارەزووی هونەری شێوەکار دەکەن. بەڵام ئایا ئەم لیبێڵ و پۆلێنکردنانە بە شێوەیەکی گونجاو وێنەیەکی ڕوونی ئەو هونەرمەندە دەگەیەنن کە سەر بە قوتابخانەیەکی دیاریکراوە؟ وە ئایا بە وردی نوێنەرایەتی تاکایەتی هونەرمەند دەکەن؟ ڕوونە کە ئەم پۆلێنکردنانە زۆرجار وردبینی بابەتیییان نییە، چونکە زاراوەی ڕەخنەگرانەن کە لە قۆناغێکی دیاریکراودا بۆ دەربڕینی ڕەوتی باو لە بازنە هونەرییەکان لەو سەردەمەدا داڕێژراون. ئەم ڕەوتە بابەتی مشتومڕی لایەنگران و نەیارانی بوو، بەهۆی شکاندنی یاسا و چەمکە دامەزراوەکانی. دواتر ئەم لیبێڵانە چەسپێنران بۆ جیاوازیکردن لە نێوان دیارترین گروپە هونەریەکان و بزووتنەوەکان کە ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر گەشەسەندنی هونەری شێوەکارهەبوو.
بە وردبوونەوەمان بۆمان دەردەکەوێت کە ئەم پۆلێنکردنانە بە تێپەڕبوونی کات گەیشتوونەتە ئاماژەدان بە “فۆڕمێکی هونەری” تایبەت کە لە چوارچێوەیەکی کاتیی دیاریکراودا قەتیس بووە، کە ڕەنگدانەوەی ئەو بارودۆخ و بیرۆکانەن کە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی قوتابخانەکە. ڕەنگە ڕەخنەگران سەبارەت بە پۆلێنکردنی ئەو قوتابخانە و بزووتنەوەیانە لە بیروبۆچوونەکانیان جیاواز بن، ناکۆک بن لەسەر دانانی هونەرمەندان لەناویاندا یان لەسەر پێناسەکردنی ناسنامە و پەیوەندی هونەرمەندێک بە قوتابخانەیەکی دیاریکراوەوە. هۆکاری ئەم جیاوازییە ئەوەیە کە ڕەخنەی هونەری پێداگری لەسەر گرنگی فۆرم کردووە لە پۆلێنکردنی قوتابخانە یان بزووتنەوە هونەریەکان. لە ئەنجامدا هەموو ئەو هونەرمەندانەی کە لە فۆرمدا لە یەکتر دەچن لە ژێر یەک ناودا کۆدەکاتەوە. ئەمەش لە تێنەگەیشتنێکەوە سەرچاوە دەگرێت کە قوتابخانە و بزووتنەوە هونەریەکان تەنیا فۆرم نین و سەرهەڵدانیان کەوتۆتە ژێر ڕەچاوکردنی نافەرمی و چەندین چەمکەوە کە ڕەنگە سیاسی، کۆمەڵایەتی، فەلسەفی، یان تەنیا هونەری بن. بۆیە ناتوانین لە قوتابخانە هونەرییەکان تێبگەین بە دابڕانیان بە فەرمی لە هەلومەرجە کۆمەڵایەتی و فیکرییەکان کە کاریگەرییان لەسەر دید و چالاکی هونەرمەند هەبوو.
بەم شێوەیە ئێمە پێمان وایە کە هەر قوتابخانەیەک لە ژێر بارودۆخی تایبەتی خۆیدا پێکهاتووە و ئامانجی تایبەتی خۆی هەیە و هەر هونەرمەندێکی سەر بە قوتابخانەیەکی دیاریکراو خاوەنی کەسایەتییەکی جیاوازە. بۆیە دەبینین تاکە هونەرمەندێک دەتوانێت سەر بە زیاتر لە قوتابخانەیەک بێت و لە بزووتنەوەیەکەوە بچێتە بزووتنەوەیەکی تر. لەڕاستیدا هەندێک هونەرمەندی گەورە توانای تێکەڵکردنی چەندین ڕێباز و سەر بە زیاتر لە بزووتنەوەیەکیان هەیە، چونکە هیچ قوتابخانەیەکی هونەری ناتوانێت دیدگای خۆی لە چوارچێوەیەکی جێگیردا بەسەر هونەرمەندی ناوازەدا بسەپێنێت. ناکۆکی بەردەوامی نێوان ڕەخنەگران سەبارەت بە لایەنە جەوهەری و بەنرخەکانی بەرهەمێکی هونەری، بووەتە هۆی بێتوانایی هیچ قوتابخانەیەکی هونەری لە دامەزراندنی چوارچێوەیەکی دیاریکراو کە هونەرمەندێک بتوانێت بە تەواوی سەر بە خۆی بێت. بۆ نموونە ڕەخنەگرێک کە فۆڕمی هونەری بە گرنگ دەزانێت، هونەرمەندان بەپێی زمان و شێوازە فەرمیەکانیان پۆلێن دەکات، بە ئەگەرێکی زۆرەوە هونەرمەندان بە تەوەری جیاواز بەڵام زمانی فەرمی هاوبەش گرووپ دەکات. ڕەنگە ڕەخنەگرانی دیکە بابەتەکان لە پێشینە بن، لە ئەنجامدا هونەرمەندان لەناو یەک قوتابخانەدا لە هەردوو فۆرم و بابەتدا جیاواز بن. هێشتا هەندێکی تر لەوانەیە ناوەڕۆک لە پێشینە بن، کە ببێتە هۆی بابەتگەلێکی هاوشێوە بەڵام فۆرم و شێوازی جۆراوجۆر و هتد.
گۆڕانی ڕیشەیی لە بزووتنەوەی هونەرە بینراوەکان لە کلاسیزمەوە بۆ ڕۆمانتیزم، گۆڕانکارییەکی شۆڕشگێڕانە بوو کە ڕەگ و ڕیشەی لە واقیعدا هەبوو و هۆکارە کۆمەڵایەتی و فیکرییەکانیش پاڵپشت بوو. ئەم گۆڕانکارییە بووە هۆی گۆڕینی بابەت و بابەت و شێوازە هونەرییە نوێیەکان. لە ڕاستیدا یەکەم قوتابخانەی هونەری کە یاسا دامەزراوەکانی هەبوو قوتابخانەی کلاسیک بوو. بەم شێوەیە پێناسە دەکرێت: “فۆرمۆلەکردنی وردی تابلۆکە، کە بە پلەی یەکەم پشت بە هێزی دەربڕینی هێڵ دەبەستێت. لە دەربڕیندا بێلایەنە، تابلۆکە دەکاتە کارێکی بابەتیی، هەروەها پێکهاتەی پلەبەندی بەکاردەهێنێت کە پێشنیاری سەقامگیری و پتەویی دەکات.” ئەم پێناسەیە بە تەواوی فۆرماڵییە، خۆی بەسەر زمانی هونەری و شێوازی تایبەتی هونەرمەنددا دەسەپێنێت.
بەم پێیە دەتوانین بڵێین قوتابخانەی ڕۆمانسی کە لە کلاسیک یاخی بوو، بزووتنەوەیەک دژی بێدەنگی و ڕەتکردنەوەی پێکهاتە دامەزراوەکانە لە بەرژەوەندی دینامیکییەکان. بانگەشە بۆ ئەوە دەکات کە ڕەنگ لە هێڵ کەمتر گرنگی پێنەدرێت، دەربڕینی ڕەنگاوڕەنگی لە پێشینەدا بێت و لە سنووری ئەو هێڵانەی کە فۆرمەکان دیاری دەکەن، درێژکردنەوەی بۆ دەرەوەی ئەو هێڵانەی کە فۆرمەکان دیاری دەکەن، تەنانەت ئەگەر پێویست بوو هێڵ بە تەواوی پشتگوێ بخرێت.
ئەو گۆڕانکارییە ڕیشەییەی کە بزووتنەوەی هونەرە بینراوەکان لە کلاسیکییەوە بۆ ڕۆمانسیزمی بەسەردا هات، گۆڕانکارییەکی شۆڕشگێڕانەیە کە ڕەگ و ڕیشەی لە واقیعدا هەیە و هۆکارە کۆمەڵایەتی و فیکرییەکان دەجووڵێنەوە. ئەم گۆڕانکارییە لە گۆڕانکاری لە بابەت و بابەت و شێوازە هونەرییە نوێیەکاندا ڕەنگدانەوەی هەبوو.