بەهادین جەلال مستەفا
لەو ساتەوەی مرۆڤایەتی یەکەم پەیڤەکانی لەسەر تابلۆ قوڕینەکانی میزۆپۆتامیا نەخشاند، تا دەگاتە شاشە دیجیتاڵییەکانی سەردەمی ئێمە، ئەدەب هەمیشە ڕۆشنترین ئاوێنە بووە کە سیمای ڕۆحی مرۆڤی تێدا ڕەنگ دەداتەوە، سەرەڕای فراوانیی جوگرافیا و جیاوازیی زمان و کولتوورەکان، ناوەرۆکی مرۆیی هەر یەکێکە و ناگۆڕێت.
چەمکی «ئەزموونی هاوبەشی مرۆیی لە ئەدەبی جیهانیدا» تەنیا بیرۆکەیەکی تیۆری نییە، بەڵکو ئەو ناوبەندە نەبینراوەیە کە خوێنەرێکی ژاپۆنی بە ڕۆمانێکی نووسەرێکی ئەمریکی و میللەتانی دیكە دەبەستێتەوە، یان ڕێگە بە خوێنەرێکی كورد دەدات لەگەڵ ئازارە درامییەکانی کارەکتەرێکی نووسەرێکی ڕووسدا هاوسۆز بێت، بۆیە ئەدەبی جیهانی لەو پرسە گەورە و بوونگەراییانەوە سەرچاوە دەگرێت کە سەرجەم مرۆڤەکان تێیدا هاوبەشن.
هەرچەند شارستانییەتەکان لەیەک جیاواز بن، پرسیارە گەورەکانی مرۆڤ هەر وەک خۆیان ماونەتەوە. ئەم پرسیارانە لەو بازنەیەدا دەخولێنەوە کە دەپرسێت: ئێمە کێین؟ و چارەنووسمان بەرەو کوێیە؟
مردن ڕەهاترین ڕاستییە کە مرۆڤەکان بەیەکەوە گرێ دەدات، لە داستانە سۆمەرییەکەی «گێلگامێش»دا کە قارەمانەکە بەدوای نەمرێتیدا دەگەڕێت و نائومێد دەبێت، تا دەگاتە لاواندنەوەکانی شاعیرانی سەردەمی جاهیلی و ڕۆمانەکانی لیۆ تۆڵستۆی، ئەدەب هەمیشە وەک بەربەستێک بەرامبەر بەم ترسە هەمیشەییە وەستاوە، هەستی لەدەستدان، بێ گوێدانە ئەو زمانەی پێی نووسراوە، بە یەک دەنگ دەنگی داوەتەوە.
زمانی عیشقی پاک، پەرۆشی و شەیدایی، زمانێکی سنووربەزێنە، سۆزی «مەجنونی لەیلا» لە بیابانەکانی عەرەبستان، لەگەڵ هەستی «ڕۆمیۆ» لە ئەدەبی شێکسپیر یاخود قارەمانی داستانی ئەڤینیی« سیامەند» لە ئەدەبی كوردیدا، هەروەها لەگەڵ ئەدەبی کلاسیکی ئاسیا یەک دەگرێتەوە، ئەوەش دەسەلمێنێت کە سۆزی مرۆیی خاوەن تاکی جیهانییە و هونەرەکان گوزارشتی لێ دەکەن.
لە سەردەمی نوێدا، لەگەڵ ئاڵۆزبوونی ژیان و سەرهەڵدانی جەنگە گەورەکان، نیگەرانی و بێمانایی وەک سیمایەکی هاوبەشی ئەدەبی جیهانی دەرکەوتوون، ئەدەبی جیهانی تەنیا کۆکردنەوەی ئەدەبی نەتەوەکان لە کتێبخانەیەکدا نییە، بەڵکو بۆشاییەکی کراوەیە، کە تێیدا دیدگاکان یەکتر دەبینن. کاتێک مرۆڤ بەرهەمی کولتوورە جیاوازەکان دەخوێنێتەوە، تەنیا ئەوی دیکە ناناسێت، بەڵکو بەشێکی ونبووی خۆیشی دەدۆزێتەوە.
ئەدەب توانایەکی بێهاوتای هەیە کە زانستە وشکەکان یان سیاسەت نییانە، ئەویش «هاوسۆزییە» کاتێک دەچینە نێو خوێندنەوەی ڕۆمانێک یان دیوانە شیعرێکەوە، ئێمە کارەکتەرەکان لە دەرەوە سەیر ناکەین، بەڵکو لە پێستی ئەواندا دەژین، لە چاوی ئەوانەوە دنیا دەبینین و تاڵی ئازار و شیرینیی هیوایان دەچێژین.
خوێندنەوە وا دەکات بەبێ ئەوەی بجوولێین و گەشت بکەین، چاوی دیکەمان پێ دەبەخشێت بۆ بینینی جیهان و تێگەیشتن لەوەی کە ئەو بێگانەیەی لێی دەترسین، مرۆڤێکە هاوشێوەی خۆمانە لە خەون و ترسماندا.
لە سەردەمی جیهانگیریی دیجیتاڵ و خێرایی زانیارییەکاندا، ئەدەبی جیهانی ڕووبەڕووی ئاستەنگ و دەرفەتی نوێ دەبێتەوە؛ ئینتەرنێت و ئاسانکاریی وەرگێڕان ڕێگەی خۆش کردووە دەقە ئەدەبییەکان لە دوورترین شوێنی جیهانەوە بە چرکەیەک بگەنە دەست خوێنەر، ئەمەش ئەدەبی ئەفریقی و ئاسیایی و ئەدەبی گەلانی ڕەسەنی کردووە بە بەشێکی زیندووی دیمەنی ئەدەبیی جیهانی.
ئەزموونی هاوبەشی مرۆیی لە ئەدەبی جیهانیدا بەڵگەی یەکلاکەرەوەیە کە مرۆڤایەتی، سەرەڕای جیاوازیی ڕێگاکان و فرەییی زمانەکانی، هەمیشە بەدوای ماناداری، جوانی و ڕزگاریدا دەگەڕێت، ئەدەب تەنیا کات بەسەربردن یان چێژێکی کاتی نییە، بەڵکو ئەو نیشتمانە هەمیشەییەیە کە ڕۆحی مرۆڤەکان بێ گوێدانە کات و شوێن تێیدا یەک دەگرن، بۆ ئەوەی بە یەک دەنگ بڵێن: «ئێمە لێرەین، خۆشمان دەوێت، خەون دەبینین، کەواتە ئێمە مرۆڤین».