ئاریان دەرگەڵەیی – هەولێر
بەهرۆز جەعفەر سەرۆكی ئینستیوتی مێدیتریانەیە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی، دكتۆرای لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا هەیە. ڕۆژنامەوان و لێكۆڵەرێكی كوردە؛ ئەو لە تازەترین توێژینەوەی خۆیدا كە كۆپیەكی بۆ هەولێر ناردووە بە ناونیشانی عێراق بەبێ یاسای وزە: قەیرانی حوكمڕانیی نەوت دەستوەردانی ئەمریكا دەكاتە پێویستییەك، بەشی یەكەم ئەم توێژینەوەیە هەفتەی رابردوو لە ( هەولێر) بڵاو كرایەوە و ئەم هەفتەیەش لە بەشی دووەمی ئەم توێژینەوەیەدا توێژەرە تیشكی خستۆتە سەر ئەوەی كە وزە لە ئەدەبیاتی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا “زەمینەی هاوبەشی نێوان گەلانی دنیایە”. عێراق لەدوای جەنگی ئێران دەبێتە گۆڕەپانێكی سەرەكیی بۆ مانۆڕ و شووت وەشاندنەكەكانی ئەمریكا لەناوچەكەدا
لە بەشێكی توێژینەوەكەدا نووسەر دەڵێت: ئێمە سێ هۆكاری دیكە دەستنیشان دەكەین، كە كێشەكە ئەوەندە تۆخ دەكاتەوە، تا ئەوەی ئەگەر حكومەت و پەرلەمانی عێراق نەتوانن یاسایەك بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوەكانی وزە دەربچوێنن، ئەوا ڕەنگە ئیدارەی ئەمریكا ڕەشنووسێك ئامادە بكات بۆ ئەم یاسایە:
٢ .١. تەكنەلۆژییای دیجیتاڵ و زیرەكیی دەستكرد بەڕێوەبردنی وزە و بەرهەمهێنانەكان دادەرێژێتەوە.
تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی و زیرەكیی دەستكرد ئامادەن بۆ دووبارە داڕشتنەوە بۆ بەرهەمهێنان و بەڕێوەبردنی وزە لە ڕێگەی چالاككردنی تۆڕەكانی كارەبای زیرەكتر، باشكردنی یەكخستنی وزەی نوێبووەوە، باشتركردنی كارایی وزە، پێشبینیكردنی شكستی ئامێرەكان پێش ئەوەی ڕووبدەن، و ئۆتۆماتیكیكردنی پرۆسەی پیشەسازی ئاڵۆز. زیرەكیی دەستكرد-AI دەتوانێت بڕێكی زۆر لە داتاكانی كاتی ڕاستەقینە لە وێستگەكانی كارەبا و تۆڕەكانی گواستنەوە و بەكارهێنەرانەوە شی بكاتەوە بۆ كەمكردنەوەی بەفیڕۆدان و كەمكردنەوەی تێچوونەكان و بەرزكردنەوەی ئاستی متمانەپێكردن بە سیستمەكە، هەروەها ژیری دەستكرد ئیش لەسەر چالاككردنی گەڕان و بەرهەمهێنان، بازرگانی وزە، هەڵگرتنی وزە، بەڕێوەبردنی بازاڕ دەكات. بەهەمان شێوە ئامرازە دیجیتاڵییەكانی وەك هەستەوەرەكان، دوانە دیجیتاڵییەكان و شیكارییە پێشكەوتووەكان دەتوانن سیستەمی وزە نەرمتر و خۆڕاگرتر بكەن.
خەریكە ژیریی دەستكرد دەبێتە سیستەمی دەماری ناوەندی بۆ پیشەسازی وزەی جیهانی. بۆیە، لەگەڵ گەشەكردنی خواستی جیهانی بۆ وزەی پاك و پارێزراو و گونجاو، پێویستە وڵاتان ئەم پێشهاتانە بە جددی وەربگرن بە وەبەرهێنان لە ژێرخانی دیجیتاڵی، توێژینەوەی زیاتر لە ژیریی دەستكرد، لێهاتوویی هێزی كار، ئاسایشی ئەلیكترۆنی و ڕێساكانی پشتیوانی، دڵنیابوون لەوەی كە داهێنانی تەكنەلۆژی ئاسایشی وزە بەهێز دەكات، گواستنەوە لە وزە نەریتییەكانەوە بۆ سەرچاوەی وزەی كەم كاربۆن خێراتر دەكات، و توانای كێبڕكێی ئابووری درێژخایەن بەرز دەكاتەوە. تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی و زیرەكیی دەستكرد سەروسیمای ئەم جیهانەیان گۆڕیوە، پێویستە عێراقیش دامەزراوەكانی خۆی نۆژەن بكاتەوە. دامەزراوە بە بوونی یاسایەكی گونجاو و هاوچەرخ دەتوانێت چێ بكرێت، كە عێراق لە بواری وزەدا نیەتی!
٢.٢. زیادبوونی پێداویستی جیهان بۆ گازی سروشتی و نەوت
وەك لە شیكاری پێشووترمدا بڵاوبۆتەوە، جەنگی ئیسرائیل و ئەمریكا لەگەڵ ئێران ئەو دەمامكەی بە تەواوی لابرد؛ كە سەرەڕای پێشكەوتنە تەكنەلۆژیی و داهێنانە زۆرەكان لەجیهاندا، هێشتا تا دێت پێداویستییەكانی مرۆڤایەتی بە نەوت و گاز زیاد دەكات، لەگەڵیدا هەندێكجار كانە خەڵووزییەكانیش دەگەشێنەوە:
ساڵی (١٩٨٠) تێكڕای بەكارهێنانی ڕۆژانەی نەوت لە جیهاندا ٦٣ملیۆن بەرمیل بوە، لە (٢٠٢٥) دا تێكڕای بەكارهێنانی ڕۆژانەی جیهان گەیشتووە بە (١٠٥) ملیۆن بەرمیل. ئۆپیك و زۆر دامەزراوەی دی پێشبینی دەكەن ئەم پێداویستییە لە (٢٠٤٠) دا بگاتە (١١٤) ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانە. هەڵكشانی ئاستی پێداویستییەكە بە سووتەمەنی بەردینی زۆر زیاتر بوە، لە ساڵی (١٩٨٠)دا جیهان ٥٣تریلیۆن پێ سێجا-tcf گازی سروشتیی بەكار هێناوە. لە (٢٠١٠)دا ئەم ئاستی پێداویستییەكە هەڵكشاوە بۆ ١١٣تریلیۆن پێ سێجا. لە (٢٠٢٥)دا جیهان ١٥٠تریلیۆن پێ سێجا گازی بەكار هێناوە!
ئەمە پارادۆكسێكە لە نێوان وزە نوێبوەوەكان و وزە نەریتییەكاندا بە ئاشكرا جیهان ئەزموونی دەكات؛ تاوەكو پێشكەوتنە خێراكان لە بوای وزە نوێبوەوەكان (بە تایبەت سۆلار و با و هایدرۆجینی سەوز و پاترییە كارەباییەكانی ئۆتۆمبیل) ڕوو دەدەن و بایەخدانی جیهانی بۆیان تەشەنە دەكات، بە هەمان بڕ و ئاراستە پێداویستیی جیهان بۆ وزە نەرییتییەكانی وەك گازی سروشتی و نەوت زیاتر دەكات! هەریەكە لە زلهێزەكانی وەك ئیدارەی ئەمریكا، چین و ڕووسیا باش لەمە تێگەیشتوون و ئەزموونیان كردوە، بۆیە كێبڕكێكە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕاستەوخۆ پەیوەستە و پەیوەست دەبێت بە كۆنترۆڵكردنی نەوت و گازەوە.
٢. ٣. مەترسیی داڕمانی دەوڵەتی عێراق
حكومەتی فیدراڵی لە بەغدا دەترسێت یاسایەك دەربكات كە مافی زیاتر بدات بە پارێزگاكانی كە نەوت و گازی لێوە بەرهەم دەهێندرێت (وەكو بەسرە و ئەنبار و موسڵ)، بەوەش دواتر ئەو پارێزگایانە هاوشێوەی هەرێمی كوردستان، ئەوانیش داوای دروستكردنی هەرێمێك لە چوارچێوەی ئەو فیدراڵییەتەی عێراق هەیەتی بكەن، ئەمەش ئەو خواستی ناوەندێتیەی لە بەغدا هەیە، دەكوژێت. لەلایەكی دیكەوە ئەگەر یاساكە دەرنەچێت ئەوا دەستوەردانی دەرەكیی لە عێراقدا زیاتر دەكات، بەتایبەتی هەژموون و دەستوەردانی توركیا لە كەركوك و مووسڵ تا دێت زیاتر دەبێت. هەروەك لە ئایاری ٢٠٢٣وە ئارامكۆی سعودی و كۆمپانیا ئەمریكییەكان بە دیار ئەو یەدەگە بەرچاوەی گازی سروشتییەوە دانیشتوون كە لە كێڵگەی عوكاز لە ئەنبار دۆزراوەتەوە: بڕی پەسەندكراو تیایدا ٥.٦تریلیۆن پێ سێجا گازە.
چەندین كێڵگەی دیكە لە قۆناخی پەرەپێداندان. سەیرە؛ وڵاتێك بانگەشەی ئەوە دەكات ١٤٥ملیار بەرمیل نەوت و ١٣٧تریلیۆن پێ سێجا گازی یەدەگی هەیە كەچی هێشتا یاسایەكی بۆ بەڕێوەبردنی ئەم سامانە سروشتییە نییە!؟
٢. ٤. بۆچی عێراق كارەبای نییە؟!
هەرێمی كوردستان نیزیكە لەوەی بۆ چوار پارێزگاكەی ژێردەستەڵاتی خۆی كارەبای ٢٤ كاتژمێری دابین بكات. بەڵام لە (١٤) پارێزگاكەی دیكەی عێراقدا هەندێك كات هیچ جۆرە كارەبایەكیان لە گەرمای هاویندا نییە!
لە ٢٠٠٥ تاوەكو ٢٠٢٥ زیاتر لە سەت ملیار دۆلاری ئەمریكی لە پرۆژەكانی بەرهەمهێنان و گواستنەوەی كارەبادا خەرجكراوە، هێشتا قەیرانەكە بەردەوامە لە ئازاردانی عێراقییەكان! لەوەش كارەساتبارتر، بەهەدەرچوونی سامانی عێراقییەكانە؛ وەك پەیمانگەی واشنتۆن بۆ سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی نزیك ئاماژەی پێداوە، كە سووتان و بەهەدەرچوونی ئەو گازەی لە كاتی بەرهەمهێنانی نەوتدا ڕوودەدات، بەو مانایەیە عێراق ساڵانە ٢ملیار و ٥٠٠ملیۆن دۆلار بەفیڕۆ دەدات، عێراق دە هێندەی ئەو غازەی هاوردەی دەكات دەیسوتێنێت. لە كاتێكدا ٨٥٪ ی وێستگەكانی كارەبای وڵات پشت بە غازی سروشتی دەبەستن.
سەیرێكی ئەم داتایە بكەن: لە ساڵی ٢٠٢٣دا عێراق ٣٣هەزار مێگاوات كارەبای پێویست بوە، ئێستا لە (٢٠٢٦)دا عێراق پێویستییەكەی بە شێوەیەكی نائاسایی هەڵكشاوەو گەیشتوە بە (٦٢)هەزار مێگاوات كارەبا! وەزارەتی كارەبا دەڵێت؛ نزیكەی ٤٠٪ بۆ ٥٠٪ ئەو كارەبایەی لە ناوخۆدا بەرهەم دێت بە فیڕۆ دەچێت (وامانزانی هەر گازەكە بەفیڕۆ دەچێت!)، ئەم بەفیڕۆچوونەش لە كاتی گواستنەوەی كارەباكە ڕوو دەدات، ئەوەش بەهۆی كۆنداگەڕانی هێڵەكانی گواستنەوەی كارەباوە. بەمجۆرە لە ناوەڕاستی ٢٠٢٦دا عێراق ٦٠٪ كورتهێنانی كارەبای هەیە!
٣. ئەگەر عێراق یاساكەی هەر دەرنەكرد؛ ئەمریكا ڕەشنووسێك دەنووسێتەوە!؟
ئێدوارد سەعید لە كتێبی ڕۆژهەڵاتناسیدا ئاماژەی بەوە كردووە كە زۆرێك لە زانایان و داڕێژەرانی سیاسەتی ڕۆژئاوا “ڕۆژهەڵات” (لەوانەش ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست) وەك نائەقڵانی و پاسیڤ و بێتوانا لە گەشەسەندنی سیاسی مۆدێرن نیشان دەدەن. بە گوتەی سەعید، ئەم جۆرە وێناكردنانە یارمەتیدەر بوون بۆ ڕەوایەتیدان بە هەژموون و دەستێوەردان.
لە كۆتایی سەدەی بیستەم و سەرەتای سەدەی بیستویەكەمدا، بەشێك لە بیرمەندانی نیوكۆنسێرڤاتیڤی ئەمریكی وەكو پاوڵ وۆڵفۆڤیتز- Paul Wolfowitz، ڕۆبێرت كاگان- Robert Kagan، ڕیچارد پێرل – Richard Perle دەیانگوت پێویستە دەسەڵاتە پاوانخوازەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بگۆڕدرێن و بەمجۆرە دەتوانرێت دیموكراسی لە ڕێگەی فشاری دەرەكی یان لە هەندێك حاڵەتدا دەستێوەردانی سەربازی بەرەوپێش بچێت. ئەم بیرۆكانە كاریگەرییان لەسەر مشتومڕەكانی دەوروبەری شەڕی عێراق هەبوو، هەرچەندە تەنانەت لەنێو لایەنگرانیشدا ناكۆكی هەبوو لەسەر ئەوەی كە ئایا هێز دەتوانێت بە سەركەوتوویی دیموكراسی دروست بكات یان نا.
ئەگەر مێژووی دەوڵەتی عێراق بخوێنیتەوە، دوو شت دەبینیت؛ یەكەم؛ كودەتا و پشێویی، دوەم؛ دەستوەردانی دەرەكی. مێژوو پێمان دەڵێت؛ هەر سیاسەت كاریگەریی لەسەر عێراق نەبووە، بەڵكو یاساكانیش لە عێراقدا لەژێر كاریگەریی دەرەكیدا نووسراون، ئەمەیان مەترسیدارترە، چوونكە كاریگەریی سیاسی كاتییە، بەڵام یاساكان بۆ ماوەیەكی زۆر دەمێننەوە؛ یاسا هەیە لە ساڵی ١٩٢٦دا بۆ عێراقیان داناوە، ئێستاش جێبەجێ دەكرێت و دەخوات. لە بیستەكانی سەدەی ڕابردوو ئینگلیزەكان یاسایان بۆ عێراق داناوە. عەبدولسەلام عارف ساڵی ١٩٦٣ سێ جار دەستورو یاساكان دەگۆڕێت، بۆ ئەوەی بگونجێت لەگەڵ دەستوور و یاسای میسریدا، چوونكە ئەو سەرسام بووە بە جەمال عەبدولناسر. ساڵی ٢٠٠٣ یاسای بریمەر (پۆل بریمەر) حاكمی مەدەنی عێراق بوو داینا. لە ٢٠٠٥ دا بۆ نوسینەوەی دەستوری عێراق شارەزا ئەمریكییەكان ڕۆڵێكی بەرچاویان گێڕا بۆ ئەوەی دەستوورێكی وابنووسنەوە كە چیتر پێكهاتەیەك پێكهاتەیەكی تر نەچەوسێنێتەوە.
دوای ٢٠٠٥یش، یاسای ئێرانیانە لە عێراق دەرچوون، وەكو یاسای جەعفەری، یاسای هەمواركردنەوەی باری كەسی، دانان و زیادكردنی ڕۆژەكانی پشوو. تەنانەت نەك هەر یاسا بەڵكو بەرنامەی كاری پەرلەمانی و دانیشتنی پەرلەمانی بۆ پرسە ئێرانییەكان ڕێك خراوە، بۆ نموونە؛ كوژرانی حەسەن نەسروڵا خرایە بەرنامەی كاری پەرلەمانەوە، بەڵام هێرشكردنە سەر كێڵگە نەوتی و گازییەكانی عێراق نەخرایە بەرنامەی كاری پەرلەمانەوە!
ئێستا لە ٢٠٢٦دا بۆ پێمان سەیر بێت كە نێردەی تایبەتی ترەمپ بۆ كاروباری عێراق و سوریا “تۆم باراك” یاسایەك بۆ نەوت و گازی عێراق بنووسێتەوە، یان ڕەشنووسێك بداتە حكومەتی عێراق؟ هەر خۆی دیاریكردنی كەسێتیەكی وەك تۆم باراك مانای بە چەق وەرگرتنی ئابورییە. لە بەیاننامە هاوبەشەكەی ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٦ كە لە نێوان سەرۆكوەزیرانی عێراق و نێردراوی تایبەتی سەرۆكی ئەمریكا، جەخت لەسەر پێدانی دڵنیایی ئەمنی بە كۆمپانیا ئەمریكییەكانی وەك ئێچ كەی ئێن- HKN، وێسترن زاگرۆس- WesternZagros، و هەنت- Hunt كراوەتەوە، ئەمە نیشانەی گۆڕانكارییەكی ستراتیژی تەواوە لە پرسی وزە لە نێوان واشنگتۆن- بەغدا- هەولێر دا. لەمەش كاریگەرتر وەرچەرخانێكی جیۆپۆلەتیكیی تەواو لە پرسی وزە لە عێراقدا ڕوو دەدات: “عێراق دەبێتە ڕیگای ئاوریشمێكی نوێ بەرەو دەریای سپی ناوەڕاست”، هەمان ئەو كۆمپانیا ئەمریكیانەی لە هەرێمی كوردستان كار دەكەن، دەستیان کردووەتە كار لە باكوری خۆرهەڵاتی سوریا (ڕۆژئاوای كوردستان)یشدا.
كۆتایی:
وزە لە ئەدەبیاتی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا “زەمینەی هاوبەشی نێوان گەلانی دنیایە”. عێراق لەدوای جەنگی ئێران دەبێتە گۆڕەپانێكی سەرەكیی بۆ مانۆڕ و شووت وەشاندنەكەكانی ئەمریكا لەناوچەكەدا. وزە پێویستی بەوەیە دامەزراوەی یاسایی و زانستیی لە پشتییەوە ڕابوەستێت. بۆیە عێراق پێویستی تەواوەتی بە یاسایەكی ڕێكوپێكە بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوەكانی وزە، لە نێویاندا نەوت و گازی سروشتی، ئەم پرسەش دەبێت لە لیژنەی نەوت و گازی پەرلەمانی عێراقەوە بجوڵێندرێت، جووڵاندێك كە هەموو ئەو ناكارامەیی و ناڕێكییانەی لەم نووسینەدا هاتوون بە هەند وەربگیرێت. زیاتر لەوە، ئەوە تەنها هێڵەكانی گواستنەوەی كارەبا نین كە ژەنگ لێی داون و سەرچاوەكان بەفیڕۆ دەدەن، بەڵكو دامەزراوەكانی عێراق سەراپا پێویستیان بەوەیە تەریب بە زانستی سەردەم نۆژەن بكرێنەوە. ئەگەر ئەمە ڕوو نەدات، بێگومان دەستوەردانی ئاشکرای ئەمریكا بۆ دەرچواندنی یاسایەك بۆ بەڕێوەبردنی سەرچاوەكانی وزە دەبینین.