ماکوان عێزەت – هەولێر
هەڵزریان یاخود دەرکەوتنی تامیسک (قورحەی سەرما) لە منداڵاندا زۆرجار لەناکاوە، ئەمەش چەندین پرسیار لای دایکان و باوکان دروست دەکات: ئایا تامیسک لە منداڵاندا مەترسیدارە؟ شێوەی لەسەر لێو چۆنە و ئایا دەکرێت لەسەر لووت یان چەناگەش دەربکەوێت؟ ئایا تووشی منداڵانی ساوا (بۆ نموونە تەمەن ٨ مانگان یان یەک ساڵان) دەبێت؟ لەم بابەتەدا بە وردی ڕوونی دەکەینەوە کە تامیسکی منداڵان چییە، چۆن دەگوازرێتەوە، لە کوێی جەستەدا دەردەکەوێت و، ڕێنماییەکانی چارەسەرکردن و کاتی پێویست بۆ سەردانیکردنی پزیشک دەخەینە ڕوو.
تامیسک لە منداڵاندا؛ هۆکارەکەی چییە و چۆن دەگوازرێتەوە؟
تامیسکەڤایرۆسی سادە (HSV) دەبێتە هۆی دەرکەوتنی تامیسک لە منداڵاندا. ئەم ڤایرۆسە دوو جۆری سەرەکی هەیە:
• جۆری یەکەم (HSV-1): بە شێوەیەکی باو دەبێتە هۆی دروستبوونی برین و تامیسک لەسەر لێو و دەموچاو.
• جۆری دووەم (HSV-2): بە شێوەیەکی سەرەکی تووشی ناوچەی زاوزێ دەبێت.
گرنگە بزانرێت کە ئەم ڤایرۆسە تەنها مرۆڤ تووش دەکات، بۆیە تەنها لە ڕێگەی مرۆڤێکی دیکەوە دەگوازرێتەوە و لە ئاژەڵەوە تووشی منداڵ نابێت.
منداڵ لە چ تەمەنێکدا تووشی ڤایرۆسی هێرپس دەبێت؟
یەکەم بەرکەوتن لەگەڵ ڤایرۆسەکە دەکرێت لە قۆناغە جیاوازەکانی تەمەندا ڕوو بدات:
• منداڵانی تازەلەدایکبوو: دەکرێت لە کاتی لەدایکبووندا لە دایکیانەوە تووش ببن، یان بە دەگمەن لە ماوەی دووگیانیدا لە ناو منداڵداندا ڤایرۆسەکەیان بۆ بگوازرێتەوە.
• منداڵانی ساوا و بچووک: زۆربەی حاڵەتەکانی یەکەم تووشبوون (هەوکردنی سەرەتایی هێرپس) لە منداڵانی تەمەن نێوان شەش مانگ بۆ پێنج ساڵدا تێبینی دەکرێن.
• گەنجان و هەرزەکاران: لەم تەمەنەدا تووشبوون بە جۆری دووەمی ڤایرۆسەکە (HSV-2) باوترە و زۆربەی کات لە ڕێگەی پەیوەندییەوە دەگوازرێتەوە.
دوای تووشبوون، ڤایرۆسەکە لە جەستەی منداڵدا چی بەسەر دێت؟
بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی تامیسک لای منداڵان دووبارە دەبێتەوە، پێویستە دوو قۆناغی گرنگ بزانین:
1. قۆناغی متبوون (خەوتن): دوای یەکەم تووشبوون، ڤایرۆسەکە بە تەواوی لە جەستە ون نابێت، بەڵکو لە ناو خانە دەمارییەکاندا خۆی دەشارێتەوە و دەچێتە قۆناغی متبوونەوە، لەم کاتەدا هیچ نیشانەیەکی نییە.
2. قۆناغی چالاکبوونەوە (بەئاگاهاتنەوە): کاتێک بەرگریی جەستەی منداڵ لاواز دەبێت (بۆ نموونە بەهۆی ماندووبوونی زۆر، تووشبوون بە نەخۆشییەکی دیکە، بەرکەوتنی تیشکی بەهێزی خۆر، یان سەرمابوون)، ڤایرۆسەکە دووبارە چالاک دەبێتەوە، دەگەڕێتەوە سەر پێست و دەبێتە هۆی دەرکەوتنەوەی بڵق و تامیسک لەسەر لێو، لووت یان چەناگە.
گواستنەوەی ڤایرۆسی تامیسکە چۆن ڕوو دەدات؟
ئەم ڤایرۆسە زۆر بە خێرایی دەگوازرێتەوە و ڕێگاکانی گواستنەوەی بریتین لە:
• بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ: ئەمە باوترین ڕێگایە؛ بۆ نموونە کاتێک کەسێک تامیسکی چالاکی هەیە و منداڵێک ماچ دەکات، یان منداڵەکە دەست لە شوێنی تامیسکی کەسێکی تووشبوو دەدات و دواتر پەنجەکانی دەکاتە دەمییەوە.
• پژمە و کۆکە (دڵۆپە هەواییەکان): ڤایرۆسەکە دەتوانێت لە ڕێگەی هەواوە بگوازرێتەوە لە کاتی قسەکردن لە نزیکەوە، پژمین، یان کۆکیندا.
• بەکارهێنانی کەلوپەلی هاوبەش: منداڵ دەکرێت لە ڕێگەی بەکارهێنانی کەوچک، پەرداخ، خاولی، یان یاریی کەسێکی تووشبووەوە تووش ببێت. بۆ نموونە، منداڵێکی ٨ یان ٩ مانگان ئەگەری تووشبوونی هەیە ئەگەر دایک یان باوکی (کە تامیسکیان هەیە) مەمەوشکە (مەساسە) یان کەوچکی خواردنەکەی بخەنە دەمی خۆیانەوە و پاشان بیدەن بە منداڵەکە.
شوێنەکانی دەرکەوتنی تامیسک لە جەستەی منداڵدا
هەرچەندە تامیسک بە زۆری لە دەوروبەری دەمولێو دەردەکەوێت، بەڵام بڵقە بەئازارەکان دەکرێت چەندین شوێنی دیکەش بگرنەوە:
• لێو و دەموچاو: بە زۆری لەسەر لێواری سووری لێو دروست دەبێت، بەڵام دەکرێت پێستی چەناگە و ژێر لووتیش بگرێتەوە. لە منداڵانی بچووکتردا (وەک تەمەنی ٩ مانگان یان ٢ بۆ ٣ ساڵان)، دەکرێت ڤایرۆسەکە ناو دەمیش بگرێتەوە و برینی بەئازار لەسەر پووک، زمان، یان مەڵاشوو دروست بکات.
• لووت و چاو: بڵقەکان دەکرێت ڕاستەوخۆ لەسەر لووت دەربکەون. لە هەندێک حاڵەتی دەگمەندا ڤایرۆسەکە دەگاتە ناوچەی چاو؛ ئەگەر هەر گۆڕانکارییەکت لە پێڵووی چاو یان سپێنەی چاوی منداڵەکەتدا بینی، دەبێت دەستبەجێ سەردانی پزیشک بکەیت، چونکە مەترسیی زیانگەیاندن بە گلێنەی چاوی هەیە.
• پەنجە و دەستوپل: بۆ نموونە لە منداڵێکی ساوای تەمەن ٨ مانگان یان یەک ساڵانا کە بەردەوام پەنجە گەورەی دەمژێت و تووشی ڤایرۆسەکە بووە، ڕەنگە هەوکردن لە دەوروبەری نینۆکیدا دروست ببێت کە بە ئاوسان و ئازار دەردەکەوێت.
• پێست و تەواوی جەستە: هەرچەندە دەرکەوتنی هێرپس لەسەر جەستە کەمتر باوە، بەڵام لەو منداڵانەی کە هەستیاریی پێست (ئەکزیمای بۆماوەیی)یان هەیە، دەکرێت ببێتە هۆی ئاڵۆزییەکی مەترسیدار بە ناوی «ئەکزیمای هێرپسی»؛ لەم حاڵەتەدا بڵق و برینی زۆر و بەئازار بە ڕووبەرێکی فراوانی پێستی جەستەدا بڵاودەبنەوە.
چ دەرمان و چارەسەرێک بۆ تامیسکی منداڵان بەکار دەهێنرێت؟
هەڵبژاردنی چارەسەری گونجاو بەندە بە تەمەنی منداڵەکەوە، توندیی هەوکردنەکە و، شوێنی دەرکەوتنی بڵقەکان. سەرەڕای ئەوەی زۆرێک لە دەرمانەکان بەبێ ڕەچەتەی پزیشکیش دەست دەکەون، بەڵام لە کاتی دەرکەوتنی هەر تامیسکێکدا پێویستە ڕاوێژ بە پزیشک بکرێت، بە تایبەت ئەگەر بڵقەکان لە شوێنی نائاسایی وەک لووت، چەناگە، پێڵووی چاو، یان بە جەستەدا بڵاوبووبنەوە. پزیشک جۆری نەخۆشییەکە دەستنیشان دەکات و بڕی دەرمانی گونجاو دیاری دەکات.
چی لەسەر برینەکان دابنرێت بۆ کەمکردنەوەی ئازاری منداڵەکە؟
لە حاڵەتە سووکەکاندا لای منداڵانی گەورەتر، زۆرجار چارەسەری ناوچەیی (مەرهەم و گیراوە) بەسە:
• مەڵهەمی دژەڤایرۆس: باوترین کرێم و جێڵەکان ماددەی ئەسیکلۆڤیر (Acyclovir)یان تێدایە کە ڕێگری لە زۆربوونی ڤایرۆسەکە دەکات. پێویستە ڕۆژانە چەند جارێک بەکار بهێنرێت، باشترە هەر لەگەڵ هەستکردن بە یەکەم خوران یان سووتانەوە لێی بدرێت.
• ماددە وشککەرەوە و پاکژکەرەوەکان: ڕەنگە پزیشک پێشنیاری شۆردنی بڵقەکان بکات بە گیراوەی پەرمەنگەناتی پۆتاسیۆم یان دانانی پەڕۆی تەڕکراو بە (ڕیڤانۆڵ)، کە یارمەتیی زوو وشکبوونەوەی برینەکان دەدات و ڕێگری لە هەوکردنی بەکتریایی دەکات.
• گرنگیدان بە پێستی هەستیار (ئەکزیما): ئەگەر منداڵەکەت ئەکزیمای هەیە، زۆر پێویستە کرێمی شێدارکەرەوە بدەیت لە بەشە ساغەکانی پێستی بۆ بەهێزکردنی چینی پارێزەری پێست.
پزیشکان زۆربەی کات چ دەرمانێک دەنووسن بۆ حاڵەتە توندەکان؟
کاتێک هەوکردنەکە توندە یان یەکەم جارە منداڵەکە تووشی ڤایرۆسەکە دەبێت، تەنها چارەسەری سەر پێست بەس نییە و پزیشک پەنا دەباتە بەر دەرمانی گشتی:
• شرووب و حەب: لە حاڵەتی هەوکردنی توندی پووک و ناو دەمدا، پزیشک دەرمانی (ئەسیکلۆڤیر) لە ڕێگەی دەمەوە دەنووسێت. بۆ منداڵانی بچووک (وەک تەمەنی یەک ساڵ)، شێوەی شرووب بەکاردێت کە پزیشکی منداڵان بە وردی بڕەکەی بەپێی کێشی منداڵەکە دیاری دەکات.
• چارەسەر لە ڕێگەی خوێنهێنەرەوە (دەمار): ئەمە تەنها بۆ حاڵەتە زۆر مەترسیدارەکان تەرخان دەکرێت، وەک تووشبوونی منداڵی تازەلەدایکبوو، هەوکردنی مێشک بەهۆی ڤایرۆسەکەوە، یان بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە بە هەموو جەستەدا.
• ئازارشکێنەکان: لەبەر ئەوەی برینەکانی ناو دەم زۆر بەئازارن و خواردن و خواردنەوە قورس دەکەن، دەرمانی وەک پاراسیتامۆڵ یان ئیبۆپڕۆفین (دوای تەمەنی سێ مانگی) بەکار دەهێنرێن بۆ ئارامکردنەوەی منداڵەکە و ڕێگەگرتن لە وشکداگەڕانی جەستەی.
• چارەسەری چاو: ئەگەر ڤایرۆسەکە تووشی چاو بووبێت، پزیشک مەرهەم و دڵۆپە (قەترە)ی دژەڤایرۆسی تایبەت بە چاو (وەک ترایفلۆریدین) دەنووسێت.
