نووسین: ئاوات قەرەداغی
لە هەناوی نیشتمانێکدا کە بەردەکانی ڕازی چەندین سەدە حەشار دەدەن، لە داوێنی سنوورێکدا کە چیاکان وەک پاسەوانی ئەبەدی وەستاون، چراخانی ڕۆحێک بەرامبەر جیهان هەڵگیرسا کە بڕیار بوو دواتر ببێتە قەڵایەکی نەبڕاوە و پۆڵایین لە هزری کوردیدا: مەسعود محەمەد.
ئەو منداڵەی لە داوێنی بنەماڵەیەکی زانستپەروەردا چاوی بە ژیان هەڵێنا و لە ناو کەشوهەوایەکی پڕ لە سەنگینیدا گەورە بوو، لە شارێکدا چەکەرەی کرد کە ناتوانیت ناوی بێنیت بەبێ ئەوەی دەست بخەیتە سەر سینگت و ڕێز لە تۆزی کۆڵانەکانی نەگریت؛ کۆیە.
کۆیە نەفسێکە لە هۆشیاری و کۆکەرەوەی نەتەوەیەک. کاتێک بە کۆڵانە باریک و بەردینەکانیدا گوزەر دەکەیت، زەوی لە ژێر پێکانتدا دەکوڵێت لە پەند و مێژوو. هەوای ئەم شارە هەڵمژینی مێژوویەکە لە خەون، ئاوێتەبوونی بەپێزی فكر و شیعرە. لەوێ، وشەکان وەک کانییەکی نادیار لە نێو بەردەکانەوە دەپرژێن، وەکو ئەوەی بارانێک بێت لە ئاسمانی ئەندێشەوە ڕاستەوخۆ دەبارێتە سەر کاغەزە سپییەکان.
ڕێبوارێک کاتێک هەنگاو دەنێتە ناو تاق و کۆڵانە کۆنەکانی ئەم شارە، گوێی لە چرپەی هەنگاوی بلیمەتانێک دەبێت کە لە ناو دڵ و دەروونی کاتدا گوزەریان کردووە. شێوازی خانووە گڵین و خشتییەکان، دیوارە درزبردووەکانی پڕ لە ڕازی ڕابردوو، هەموویان شایەتحاڵی سەردەمێک بوون کە مرۆڤەکان تێیدا لە بێدەنگیدا فەلسەفەیان دەهۆنییەوە و ڕێگەیان بۆ ئاسۆی نادیاری وەچەکانی داهاتوو دەپێوا.
مەسعود محەمەد هات تا ببێتە قەڵایەک، قەڵایەکی پۆڵایین کە زریانەکانی زەمەن نەیانتوانی بەردێکی بڕوخێنن و نە باکانی فەرامۆشی توانییان تۆزی لەسەر بنیشن. کۆیە لەو ساتەوە بووە خاوەنی سەرمایەیەکی مەعریفیی بێپایان. هەموو بەردێک لە قەڵا دێرینەکەی، هەموو ئاوێک کە لە کانییە ڕوونەکانییەوە دەڕژا، وەکو بڵێی بڕستی خۆیان بەخشیبوو بە بیرمەندێک کە پێنووسەکەی کەناری ئارامی و مەنتقی بۆ زمان و ناسنامەی نەتەوەیەک دەکێشا. ئەو لەم خاکە دانسقەیەوە فێری سەربەستیی بێ‌سنوور، ڕووڕاستیی بەئازار، و قووڵبوونەوەیەک بووبوو کە سنوورەکانی زاهیری دەبەزاند.
ساڵان تێپەڕین و منداڵە وردبین و کەنەفتەکە بووە گەنجێکی خاوەن تێڕوانینی سەرکەش و بێ‌سازش لە هەمبەر نەزانیدا. ڕێگەی زانستخوازی بردییە ناو زانکۆ و گۆڕەپانی تۆکمە و سەختگیری یاسا. بەڵام یاسا بۆ ئەو هۆکارێک بوو بۆ ڕێکخستنی ئەقڵ، ڕامکردنی ئاژاوەی دەروون و وردبوونەوە لە جەوهەری حەقیقەت.
لە هەر شوێنێک پێی دانابێت، چ لە گۆڕەپانی ئاڵۆزی سیاسەت و بڕیارداندا، چ لە هۆڵە ساردەکانی زانست و دەسەڵاتدا، فکری ئەو وەک ڕووناكییەکی جیاواز درەوشایەوە. ئەو ڕەتی کردەوە ڕێڕەوە خوار و خێچە باوەکان بگرێتە بەر، سەوداسەرێکی بوێر بوو کە ڕیشەی کێشەکانی هەڵدەکۆڵی، نەک خەریکبوون بە ڕووی دەرەوەیان.
لە کاتێکدا زۆربەی هاوچەرخەکانی زمانیان تەنها وەک ئامرازێکی سەرەتایی بۆ پەیوەندیی ڕۆژانە و ئاخاوتن دەبینی، مەسعود محەمەد شۆڕبووەوە بۆ ناو قووڵترین ڕەگ و جەوهەری وشەکان. ئەو زمانەکەی وەک دوا قەڵای پاراستنی بوون دەبینی،قەڵایەک ئەگەر بڕووخێت یان بپوکێتەوە، نەتەوەکەش لەگەڵیدا تووشی مەرگی سەرهەڵدانەوە و بێناونیشانیی ئەبەدی دەبێت.
پێنووسەکەی لەسەر کاغەز وەک گۆشەگیرییەکی پیرۆز، کێڵگەی هزری دەکێڵا. هەموو ڕستەیەک کە دەینوسی، تیرێک بوو بەرامبەر نەزانی و چەقبەستوویی. ڕەخنەکانی توند، تیژ و ڕاستگۆیانە بوون،بێ جیاوازی و بێ ترسی لەدەستدانی پلە و پێگە، چونکە لای ئەو، حەقیقەت پادشایەک بوو کە لە سەرووی هەموو پەیوەندییە کەسییەکان و حەزە کاتییەکانەوە تاجەکەی داناوە.
خەڵکی سەردەمەکەی کاتێک تێیان دەڕوانی، کێوێکیان دەبینی لە زانیاری، سەنگینی و خۆڕاگری. کاتێک بە دەنگە هێمن، ڕەوان بەڵام پڕ لە بڕواکەی قسەی دەکرد، سەراپا هەستەکان دەوەستان و هزرەکان ملکەچی مەنتقەکەی دەبوون. ئەو ئەندازیاری ڕستەکان، ڕێزمانی هۆشیاری و پارێزەری ماناکان بوو لە جیهانێکدا کە ماناکان تێیدا تووشی پووکانەوە بووبوون.
خەباتی مەسعود محەمەد بە بەرهەمی مەزن و گرانبەها کۆشکی فکری کوردستانی دەوڵەمەند کرد. کاتێک کتێبەکان و نووسراوەکانی بڵاودەبوونەوە، وەک ئەوە وابوو شۆڕشێکی زەمینلەرزئاسا لە جیهانی ئەدەب، ڕێزمان و داڕشتندا ڕووبدات. ئەو بابەتەکانی شرۆڤە دەکرد، ئاڵۆزیی لە گۆڕێدا نەدەهێشت، ڕەخنەی لە ڕەگ و ڕێشەیان دەگرت و بە شێوازێکی زۆر ورد دەیخستنە بەر باس.
لە بەرامبەر تەم و مژەکانی زەمەن و هێرشی فەرامۆشیدا، ئەو سەنگەرێکی پۆڵایینی دروستکرد. کتێبخانەی کوردی پێش ئەو، تینووی جۆرە بیرکردنەوەیەکی لەم شێوەیە بوو، بیرکردنەوەیەک کە پشت بە بەڵگەی نەبڕاوە، ژیریی پەتی و ڕەسەنایەتیی ناوەکیی زمان ببەستێت. هەموو پەڕەیەک لە بەرهەمەکانی، ڕازی زەمەنێکی تێدا حەشار درابوو کە تەنها ئەقڵە گەورەکان و ڕۆحە ئازارچێژراوەکان دەیانتوانی بە قووڵی بیخوێننەوە.
لە کۆڕی زانیار و ناوەندە فکرییە بەرزەکاندا، نووسین و ڕوانگەکانی بڕیاربەخش بوون. هیچ وشەیەک لە سەرە پێنووسی ئەوەوە بەبێ ئامانج یان بۆ نواندن نەدەپەڕییەوە، هەموو خاڵێک و هەموو بزوێنێک جێگەی پیرۆزی خۆی دەزانی. ئەو بە هەموو جیهانی سەلماند کە زمانی کوردی زمانێکی دەوڵەمەند، بەهێز و توانادارە بۆ ئەوەی قووڵترین فەلسەفەکان و ئاڵۆزترین داڕشتنە یاسایی و کۆمەڵایەتییەکان لەخۆ بگرێت.
لە جیهانێکدا کە زۆربەی شتەکان خێرا دەگۆڕێن، کاڵ دەبنەوە و دەفەوتێن، بەرهەمەکانی ئەو وەکو بەردەنووسێکی کۆن و نەبڕاوە مانەوە. ئەو بووە ناوێک کە زەمەن ناتوانێت هیچ تۆزێکی لەسەر بنیشێنێت. سەردەمەکان هاتن و ڕۆشتن، جەستەی زۆرێک لە دەسەڵاتداران و بانگەشەکاران بوونە خۆڵەمێش، بەڵام شکۆی مەسعود محەمەد ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر درەوشایەوە. کاتێک ئاوڕ لە ژیان و خەباتی فکریی ئەم گەورەپیاوە دەدەینەوە، دەیبینین خۆی بووبووە بەشێک لە مێژووی زیندووی ئەم خاکە.
ئەمڕۆ، کاتێک سەیری نەتەوەیەک دەکەیت کە لە ناو گێژاوی بێناسنامەییدا دەستەپاچەیە، ناوی مەسعود محەمەد وەکو قەڵایەکی نەبەز دەبینرێت، قەڵایەک کە هیچ زریانێکی بیرچوونەوە ناتوانێت درزی تێ بکات یان بەردێکی لێ بڕووخێنێت. ئەم قەڵایە لە هزر، زمان، ڕەسەنایەتی، ئەقڵ و خۆڕاگرییەکی بێوێنە پێک هاتووە.
شاری کۆیەش، بە سەربەرزییەکی ئەبەدییەوە ناوەکەی لەگەڵ ئەم ناوە مەزنەدا دەهێنێت. ئەو شارەی کە ڕۆژێک لە ڕۆژان لانکەی ئەم بلیمەتە بوو، ئێستا بە شانازییەوە دەتوانێت هاوار بکات:
( لە داوێنی مندا چراخانێک داگیرسا کە ڕووناکییەکەی سەراپای ئاسمانی کوردستان و فکری کوردی ڕووناک کردەوە. )
مەسعود محەمەد بووە ڕەمزی نەمر بۆ لێهاتوویی، ئەخلاقی نووسین و ژیریی پەتی. گەرچی جەستەی ماڵئاوایی کرد، بەڵام ئەو ڕێچکەیەی بۆ هۆشی نەتەوەکەی هەڵکەند، هەتاهەتایە وەک چراخانێک گەشاوە دەبێت. تا زمانێک هەبێت بە ناوی کوردی، تا پێنووسێک هەبێت کەناری ئارامی بە وشە دروست بکات، ناوی ئەو وەک قەڵایەکی نەمر، پاسەوانی لە ڕەسەنایەتی و فکری ئەم خاکە دەکات، و ڕازی زەمەنەکەی بۆ هەتاهەتایە لە سینەی مێژووی ئێمەدا وەک درەوشاوەترین بەردەنووس جێگیر دەبێت.