ئایا کاتی یەکهەڵوێستی نییە؟

شێرکۆ حەبیب
کێشەی بودجەی هەرێمی کوردستان لەگەڵ بەغدا چیتر تەنها ناکۆکی لەسەر بڕی پارە یان شێوازی ناردنی مووچە نییە، بەڵکو بووەتە بابەتێکی سیاسی دژ بە دەستوور کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیانی هاووڵاتیانی کوردستان و متمانەی نێوان هەولێر و بەغدا داهەیە.
کاتێک بودجە و مووچە دەبنە بابەتی ناکۆکی و کێشمەکێشمی سیاسی، پرسیارێکی گرنگ دێتە پێشەوە: ئایا کاتی ئەوە نەهاتووە لایەنە سیاسییەکانی کوردستان لەسەر بنەمایەکی هاوبەش کۆببنەوە و لە بەرامبەر بەغدا هەڵوێستێکی یەکگرتوو بگرنەبەر؟ لە ماوەی ڕابردوودا، کێشەی بودجە و مووچە بووەتە یەکێک لە بابەتە هەستیارەکانی پەیوەندیی نێوان هەولێر و بەغدا.
لە کاتێکدا خەڵکی کوردستان چاوەڕێی چارەسەری کێشە ئابوورییەکان و دابینکردنی مووچەن، ناکۆکییە سیاسییە ناوخۆییەکان دەتوانن توانای هەرێم بۆ دانوستاندن و پاراستنی مافەکانی لاواز بکەن. لێرەدا پێویستە بە ڕوونی بپرسین: کاتێک بەرژەوەندیی گشتی لە مەترسیدایە، بۆچی ناکۆکییە حزبییەکان دەبنە بەربەستی گەیشتن بە هەڵوێستێکی هاوبەش؟ کێشەکە تەنها لە بەغدا نییە، بەڵکو لە شێوازی مامەڵەکردنی خۆمانیشدایە . بێگومان، پابەندبوون بە دەستووری عێراق و جێبەجێکردنی ئەو ماف و ئەرکانەی کە دەستوور دیاری کردوون، ئەرکی هەردوو حکوومەتی فیدراڵی و هەرێمی کوردستانە. بەڵام ئەگەر هەرێم لە بەرامبەر بەغدا بە چەند هەڵوێست و چەند دەنگی جیاوازەوە دەربکەوێت، چۆن دەتوانێت داواکارییەکانی بە شێوەیەکی کاریگەر بەرەوپێش ببات؟ یەکگرتوویی ئەوە نییە کە هەموو لایەنەکان هەمان بیر و بۆچوونیان هەبێت، بەڵکو ئەوەیە کاتێک ماف و بەرژەوەندیی کوردستان لە مەترسیدایە، ناکۆکییەکان نەکەینە هۆی لاوازبوونی هەڵوێستەکانمان. لایەنە سیاسییەکان دەتوانن لە پەرلەماندا ڕەخنە لە یەکتر بگرن، لە هەڵبژاردندا ڕکابەری بکەن و لە شێوازی بەڕێوەبردندا جیاواز بن، بەڵام مافی بودجە، مووچە و مافە دەستوورییەکانی خەڵکی کوردستان نابێت ببنە قوربانیی ناکۆکییە حزبییەکان. یەک هەڵوێست، نەک یەک دەنگی ناچارەکی داوای هەڵوێستێکی یەکگرتووی کوردی بە مانای پشتگیریکردنی بێمەرج لە هیچ حکوومەت یان لایەنێکی سیاسی نییە. مەبەست ئەوەیە کە لایەنەکان لەسەر بنەمای مافە دەستوورییەکان، شەفافیەتی دارایی، پابەندبوون بە ڕێککەوتنەکان و پاراستنی بەرژەوەندیی هاووڵاتیان ڕێکبکەون .
ئەگەر کێشەیەک لە بەڕێوەبردنی دارایی هەرێمدا هەیە، دەبێت بە ڕوونی و بە شەفافیەت چارەسەر بکرێت، ئەگەر بەغدا پابەندییە دەستووری و داراییەکانی جێبەجێ نابێت، پێویستە هەرێم بە بەڵگە، بە پشتبەستن بە یاسا و بە هەڵوێستێکی یەکگرتوو داوای مافەکانی بکات. بەهێزیی هەڵوێستی سیاسی لە دروشمدا نییە، بەڵکو لە یەکگرتوویی، بەڵگە و توانای بەرگریکردن لە داواکارییە ڕەواکاندایە. لەو پێناوەدا، هەرێمی کوردستان پێویستی بە میکانیزمێکی هاوبەشی سیاسی و تەکنیکی هەیە کە حکوومەت، پەرلەمان و لایەنە سیاسییە سەرەکییەکان تێیدا بەشدار بن. ئەم میکانیزمە دەبێت داواکارییەکان ڕوون بکاتەوە، زانیاری و ژمارە داراییەکان یەکبخات، بۆ دانوستاندن لەگەڵ بەغدا پلان و کاتی دیاریکراو دابنێت و لە هەمان کاتدا چاودێریی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکان بکات. بەم شێوەیە، پرسی بودجە نابێتە کارتی فشار لە دەستی هیچ لایەنێکدا، و هیچ حکوومەتێکیش ناتوانێت بەرپرسیارێتییەکانی خۆی پشتگوێ بخات. یەکگرتوویی کاتێک مانای ڕاستەقینەی خۆی دەدۆزێتەوە کە لەگەڵ بەرپرسیارێتی، شەفافیەت و هەنگاوی کردەیی هاوبەش بێت.
بودجە تەنها ژمارە نییە، بەڵکو ژیانی خەڵکە. بەغداش دەبێت بزانێت کە کێشەی بودجەی هەرێمی کوردستان تەنها کێشەی حکوومەتی هەرێم نییە. ئەم بابەتە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیانەوە هەیە، بە مووچەی فەرمانبەران، جووڵەی بازاڕ، چالاکیی ئابووری و توانای خێزانەکان بۆ دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکانیان . بۆیە نابێت بودجە و مووچە ببنە ئامرازی فشار و سزا لە کێشمەکێشمی سیاسیی نێوان هەولێر و بەغدا. چارەسەری کێشەکان دەبێت لە چوارچێوەی دەستوور، دادپەروەری، شەفافیەت و ڕێککەوتنی ڕووندا بێت.
پرسیارەکە ئەوە نییە کە کام لایەن لە ناکۆکییە سیاسییەکاندا سەرکەوتوو دەبێت، بەڵکو پرسیارەکە ئەوەیە کە لە کۆتاییدا کام لایەن بەرژەوەندیی خەڵک دەپارێزێت. ئەگەر ناکۆکییە حزبییەکان لە بەرژەوەندیی گشتی سەرووتر بخرێن، ئەوا زیانی سەرەکی دەکەوێتە سەر هاووڵاتیانی کوردستان، نەک تەنها سەر ئەو لایەنە سیاسییانەی لەسەر کورسیی دەسەڵات دان. کاتی بڕیاری سیاسی هاتووە کوردستان پێویستی بە هەڵوێستێکی ڕوون و یەکگرتوو لە بەرامبەر بەغدا هەیە، هەڵوێستێک کە لەسەر بنەمای دەستوور و بەرژەوەندیی خەڵک دامەزرابێت، نەک لەسەر حساباتی تەسکی حزبی. ئەمەش تەنها بە کۆبوونەوە و دەربڕینی نیازی باش بەدەست نایەت، پێویستی بە ڕێککەوتنی کردەیی، داواکارییە دیاریکراوەکان و پابەندبوون بە بڕیارە هاوبەشەکان هەیە. یەکگرتوویی لەسەر مافەکان، یەکگرتوویی لەسەر بەرپرسیارێتییەکانیشە. ئەگەر لایەنە کوردییەکان بتوانن جیاوازییەکانیان لە بابەتی بودجە و مافە دەستوورییەکاندا کۆنترۆڵ بکەن و بە دەنگێکی هاوبەش لە بەغدا بدوێن، ئەوا دەرفەتی زیاتر بۆ پاراستنی مافەکانی کوردستان و گەیشتن بە چارەسەرێکی دادپەروەرانە دروست دەبێت.
بودجەی کوردستان نابێت ببێتە قوربانیی ناکۆکییە سیاسییەکان، مافی خەڵکیش نابێت لە نێوان هەولێر و بەغدا و لایەنە کوردییەکاندا پەراوێز بخرێت. کاتی ئەوە هاتووە لەسەر مافەکان یەک هەڵوێستمان هەبێت، چونکە بەغدا کاتێک بە جدی گوێ لە داواکارییەکانمان دەگرێت کە ئێمەش بە یەکگرتوویی بەرگرییان لێ بکەین.