ڕاگەیاندن ئازادە… بەڵام بەرپرسیارێتیشی هەیە!

شێرکۆ حەبیب
ڕاگەیاندن یەکێکە لە گرنگترین دامەزراوەکانی کۆمەڵگای مۆدێرن و دیموکراسی. ئەرکی ڕاگەیاندن تەنها گواستنەوەی هەواڵ نییە، بەڵکو ئەرکی گەڕانە بەدوای ڕاستی، ڕوونکردنەوەی ڕووداوەکان، ئاگادارکردنەوەی کۆمەڵگا و چاودێریکردنی دەسەڵاتە، هەرچەندە ئازادیی ڕاگەیاندن مافێکی بنەڕەتییە، بەڵام ئەم ئازادییە بێ سنوور و بێ بەرپرسیارێتی نییە.
ڕۆژنامەوان و دەزگای ڕاگەیاندن دەبێت پابەندی ڕێنماییە پیشەییەکان و دابونەریتی کۆمەڵگا بن. هەر هەواڵێک، پێش بڵاوکردنەوە، پێویستی بە پشتڕاستکردنەوە و دڵنیابوون لە سەرچاوەکەی هەیە. چونکە هەڵەی ڕاگەیاندن تەنها هەڵەیەکی پیشەیی نییە، لە هەندێک کاتدا دەکرێت زیانێکی گەورە بە کەسێک، دامەزراوەیەک یان تەنانەت بە ئارامیی کۆمەڵگا بگەیەنێت.
بەداخەوە، لە هەندێک کەناڵ و دەزگای ڕاگەیاندن، هەندێ جار ڕاگەیاندن لە ئەرکی سەرەکیی خۆی دوور دەکەوێتەوە و دەبێتە شوێنی نمایشکردنی بێژەر، بەکارهێنانی وشەی توند، تۆمەتبارکردن و دروستکردنی پێشبینی و بڕیاری پێشوەختە. پێشبڕکێی نێوان کەناڵەکان بۆ ڕاکێشانی سەرنجی بینەر نابێت ببێتە هۆی ئەوەی پیشەییەتی و ئەخلاقی ڕۆژنامەوانی فەرامۆش بکرێت، ئەمەش لە کۆتاییدا زیان بە ناوبانگی پیشەی ڕۆژنامەوانی و متمانەی خەڵک بە ڕاگەیاندن دەگەیەنێت.
ڕاگەیاندن مافی ڕەخنەگرتنی لە حکوومەت و دامەزراوەکانی هەیە، و ڕەخنەگرتن لە کار و بڕیارەکانی دەسەڵات بەشێکە لە دیموکراسی. بەڵام دەبێت جیاوازییەکی ڕوون هەبێت لەنێوان ڕەخنەی پیشەیی و هەڵخستنی دژایەتی. ڕەخنە دەبێت لەسەر زانیاری و بەڵگەی دروست بێت، نەک لەسەر تۆمەت، هەست و پێشبڕکێی سیاسی.
لە هەمان کاتدا، دەبێت ڕۆڵی ڕاگەیاندن لە چوارچێوەی یاسا و دامەزراوەکانی دەوڵەتدا بمێنێتەوە. ڕاگەیاندن نابێتە دادگا، پۆلیس، ئاسایش یان دادوەر. کاتێک کەناڵێک کەسێک بە تۆمەتێک تاوانبار دەکات و پێش دادگا حوکمی دەدات، ئەوا سنووری نێوان ڕاگەیاندن و دادوەری تێک دەدات و بنەمای دادپەروەری لاواز دەکات.
هەروەها، ڕاگەیاندن دەبێت دابونەریتی کۆمەڵگا و کەرامەتی مرۆڤ بپارێزێت. ئازادیی دەربڕین نابێت ببێتە پاساو بۆ سووکایەتی، تۆمەت، پەخشکردنی هەواڵی نادروست یان بڵاوکردنەوەی کینە و دابەشبوون لەنێوان پێکهاتەکانی کۆمەڵگا.
لە پیشەی ڕۆژنامەوانیدا، بێلایەنی، دروستی، پشتڕاستکردنەوەی زانیاری، ڕێزگرتن لە کەرامەتی مرۆڤ و جیاکردنەوەی هەواڵ لە بۆچوون بنەمای کارن. ئەگەر ئەم بنەمایانە لەبیر بکرێن، ڕاگەیاندن لە ئامرازێک بۆ خزمەتکردنی کۆمەڵگا دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ دروستکردنی کێشە و ئاڵۆزی.
کۆمەڵگای کوردی زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە ڕاگەیاندنێکی پیشەیی و بەرپرسیار هەیە، ڕاگەیاندنێک کە دەنگی خەڵک بێت، بەڵام نەبێتە دەنگی توندڕەوی و دابەشکردن، ڕاگەیاندن دەبێت جیاوازییەکان ڕوون بکاتەوە، نەک جیاوازییەکان قووڵتر بکات، پرسیار بکات، نەک حوکم بدات، ڕاستی بدۆزێتەوە، نەک ڕاستی دروست بکات.
لە کۆتاییدا، ڕاگەیاندن ئازادە، بەڵام ئەم ئازادییە بێ بەرپرسیاری نییە. پابەندی بە ڕێنماییە پیشەییەکان، ئەخلاق و داب‌ونەریتی کۆمەڵگا سنووری ئازادیی ڕاگەیاندن نین، بەڵکو پارێزەرانی ئەو ئازادییەن.
ڕاگەیاندنی بەهێز ئەوە نییە کە دەنگی بەرزتر هەبێت، ئەوەیە کە بەڵگەی بەهێزتری هەبێت. ڕاگەیاندن کاتێک خزمەت بە کۆمەڵگا دەکات کە ڕاستی بڵاوبکاتەوە، نەک حوکم بدات، پرسیار بکات، نەک تۆمەتبار بکات، و چاودێری دەسەڵات بکات، بەڵام خۆی نەبێتە دەسەڵات.