ئەنوەر مەسیفی
ئەلقەی یەکەم: لە پاشخانی مێژووییەوە بۆ دەست پێکردنی شۆڕش
لە مێژووی گەلاندا هەندێک ڕۆژ تەنها ڕۆژ نین؛ بەڵکوو نیشانەیەکی هەمیشە زیندوون. بۆ گەلی کورد، یەکێک لەو ڕۆژانە ١١ی ئەیلوولی ١٩٦١ بوو؛ ڕۆژی دەستپێکردنی شۆڕشی ئەیلوول.
ئەو شۆڕشە تەنها شەڕێک لە شاخ و دۆڵەکانی کوردستان نەبوو؛ بەڵکوو دەنگی نەتەوەیەک بوو کە دەیویست بڵێت: ئێمە هەین، مافمان هەیە و ناتوانرێت بوونمان بسڕدرێتەوە.
ئەمڕۆ، لە ٦٥ەمین ساڵڕۆژی شۆڕشی ئەیلوولدا، گەڕانەوە بۆ ئەو مێژووە تەنها یادکردنەوەی ڕابردوو نییە؛ بەڵکوو هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن گەیشتووینەتە ئەمڕۆ و چ وانەیەکمان لەو ڕێگای پڕفیداکارییە بۆ داهاتوو هەیە.
پاشخانە مێژووییەکەی کێشەی کورد
کێشەی کورد کێشەیەکی نوێ نییە؛ ڕیشەکانی بۆ سەدەکانێک لەمەوبەر دەگەڕێتەوە. دوای شەڕی چاڵدێران لە سەدەی شانزدەهەمدا، بەشێکی زۆر لە خاکی کوردستان بووە مەیدانی ملمێلانێی ئیمپراتۆرییە گەورەکان و لە نێوان دەسەڵاتی سەفەوی و عوسمانی دابەش کرا.
لە سەدەی بیستەمدا، دوای شەڕی یەکەمی جیهانی و ڕووخانی ئیمپراتۆریی عوسمانی، نەخشەی سیاسیی ناوچەکە لە نوێوە داڕێژرایەوە. زلهێزەکانی ئەو سەردەم، بە تایبەتی بەریتانیا و فەرەنسا، سنوورە نوێکانی ناوچەکەیان دانا؛ بەڵام ماف و ویستی گەلی کورد لەو پرۆسەیەدا بە شێوەیەکی دادپەروەرانە نەبینرا.
بەم شێوەیە، گەلی کورد لە چوارچێوەی چوار دەوڵەتدا دابەش کرا. بەڵام ئەم دابەشبوونەی جوگرافیایی نەیتوانی هەستی هاوبەشی نەتەوەیی لەناوببات.
ڕاپەڕینەکانی کورد و شکاندنی بێدەنگی
لە ماوەی سەدەی بیستەمدا، کورد بەردەوام هەوڵی دا دەنگی خۆی بگەیەنێت. لە شێخ سەعیدی پیران و ئاگری و دێرسیم لە باکوورەوە، تا شۆڕشی شێخ مەحموودی حەفید و خەباتی بارزان لە باشوور، هەروەها دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە مەهاباد، هەموویان بەشێک بوون لە خەباتی کورد بۆ ماف و ئازادی.
بەڵام زۆربەی ئەو هەوڵانە بە سەرکوتی خوێناوی، کۆمەڵکوژی، سیاسەتی تواندنەوە و حاشاکردن لە بوونی کورد وەڵام درانەوە.
هەرچەندە ئەو ڕاپەڕینانە لە زۆر شوێن بە هێزی چەک سەرکوت کران، بەڵام یەک شتیان بە جیهان و خۆی کورد سەلماند: ئیرادەی نەتەوەیەک بە کوشتنی نەوەیەک لەناوناچێت. لەو پاشخانە مێژووییەدا، شۆڕشی ئەیلوول هاتە ئاراوە.
لە هیوای ئاشتییەوە بۆ بەرگری
دوای کودەتای ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ و ڕووخانی ڕژێمی پاشایەتیی عێراق، گەڕانەوەی بارزانیی نەمر لە یەکێتیی سۆڤیەت هیوایەکی نوێی لە دڵی کورد دروست کرد.
هیوای ئەوە هەبوو کە کێشەی کورد لە ڕێگەی گفتوگۆ، ڕێککەوتن و چارەسەریی سیاسییەوە چارەسەر بکرێت. پارتی دیموکراتی کوردستان و بارزانیی نەمر بە نیازێکی پاکەوە دەستی دۆستییان بۆ حکوومەتی بەغدا درێژ کرد.
بەڵام ئەو دەستە دۆستانە وەڵامی دۆستانەی وەرنەگرت. حکوومەتی بەغدا بە جێی داننان بە مافە ڕەواکانی کورد، ڕێگای هێرش و سەرکوتی هەڵبژارد.لەو کاتەدا، کورد بۆ بەرگری لە خۆی ناچار کرا و ئەیلوول هەڵگیرسا.
لە ئەلقەی دواتردا دەبینین ئەیلوول چۆن لە شاخ و دۆڵەکانی کوردستانەوە گەیشتە دڵی خەڵک، چۆن کوردی یەکخست و چۆن بێدەنگییەکەی شکاند و دەنگی کوردی بەرەو جیهان برد.
بەردەوامە…