حەسەن حەمەد ئاندێکی
لە نێو جیهانێکدا کە ڕووداوەکان خێرا تێدەپەڕن و ساتە گرنگەکان لە ماوەی چرکەیەکدا دەبنە مێژوو، فۆتۆگرافی تاکە هونەر و زانستێکە کە دەتوانێت کات بوەستێنێت و ئەو ساتانە بۆ داهاتوو بپارێزێت. وێنە تەنها وێناندنی دیمەنێک نییە، بەڵکوو بەڵگەیەکی مێژوویی، زمانێکی جیهانی و پەیامێکی مرۆییە کە پێویستی بە وەرگێڕان نییە. هەر بۆیە، ١٩ی ئاب لە هەموو جیهاندا وەک ڕۆژی جیهانی فۆتۆگرافی یاد دەکرێتەوە؛ ڕۆژێک بۆ ڕێزلێنان لە هونەری وێنەگرتن و لەو کەسانەی کە بە کامێراکانیان مێژووی مرۆڤایەتی تۆمار دەکەن.
مێژووی ئەم ڕۆژە دەگەڕێتەوە بۆ ١٩ی ئابی ١٨٣٩، کاتێک حکومەتی فەرەنسا بە فەرمی داهێنانی سیستەمی Daguerreotype ناساند و وەک “دیارییەک بۆ جیهان” بەبێ پارە بڵاو کردەوە. لویس داگوورە (Louis Daguerre) بە پشتبەستن بە کارەکانی (Joseph Nicéphore Niépce) پەرەی بەم سیستەمە دا؛ یەکەمین شێوازی سەرکەوتووی وێنەگرتنی هەمیشەیی بوو. ئەم ڕووداوە بناغەی سەرهەڵدانی فۆتۆگرافی مۆدێرن دانرا و دواتر بووە هۆی شۆڕشێکی زانستی، هونەری و ڕاگەیاندنی لە جیهاندا.
فۆتۆگرافی بە درێژایی سەدەی نۆزدەهەم و بیستەم گۆڕانکارییەکی گەورەی لە شێوازی تۆمارکردنی مێژوو دروست کرد. پێش هاتنی کامێرا، زۆربەی ڕووداوەکان تەنها لە ڕێگەی نووسین یان وێنەکێشانی دەستییەوە پارێزراون. بەڵام هاتنی فۆتۆگرافی ڕاستییەکان بە شێوەیەکی ورد و بێلایەن تۆمار کرد. بۆ یەکەم جار، خەڵک توانای بینی ئەو ڕووداوانەیان هەبوو کە هەرگیز بە چاوی خۆیان نەیاندیبوون. لە جەنگەکان و شۆڕشەکانەوە بگرە تا سەرکەوتنە زانستی و وەرزشییەکان، کامێرا بووە شایەتحاڵی بێدەنگی مێژوو.
لە بواری ڕاگەیاندندا، وێنە هەمیشە لە هەزار وشە بەهێزتر بووە. چەندین وێنەی مێژوویی توانای گۆڕینی ڕای گشتی، هاندانی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ هەنگاوی مرۆیی و، تەنانەت گۆڕینی بڕیارە سیاسییەکانیشیان هەبووە. وێنەیەکی سادە دەتوانێت ئازار، هیوا، سەرکەوتن یان کارەساتێک بە شێوەیەک بگەیەنێت کە هیچ دەقێک ناتوانێت هاوشێوەی بکات.
فۆتۆگرافی لە مێژووی کوردستانیشدا شوێنێکی تایبەتی هەیە. زۆرێک لە بیرەوەرییە گرنگەکانی گەلی کورد، وەک شۆڕشەکان، کارەساتی ئەنفال، کیمیابارانی هەڵەبجە، ژیانی پێشمەرگە و پاراستنی کەلتوور و کلۆر، تەنها لە ڕێگەی وێنەکانەوە بۆ نەوەکانی دواتر پارێزراون. ئەو وێنانە تەنها بەڵگەی مێژوویی نین، بەڵکوو بەشێکن لە ناسنامە و بیرەوەریی نەتەوەیی.گەشەی فۆتۆگرافی بە چەند قۆناغێکی گرنگ تێپەڕیوە. سەرەتا سەردەمی کامێرای کیمیایی (Chemical Camera) و ژووری تاریک بوو، کە وێنەگرتن پێویستی بە زانست و شارەزایی زۆر هەبوو. دواتر فیلمی ڕەنگاوڕەنگ هات و ژیان و ڕەنگی نوێی بە وێنەکان بەخشی. لە کۆتاییدا، شۆڕشی دیجیتاڵی هات و هەموو سنوورەکان شکاند. ئێستا مۆبایلێکی بچووک دەتوانێت ئەو کارانە بکات کە پێشتر پێویستی بە کامێرای قورس و تەکنیکی تایبەتیان هەبوو.
بەڵام سەردەمی دیجیتاڵ تەنها دەرفەت نەهێناوە، بەڵکوو ئاڵەنگاریش هێناوە. لە ئەمڕۆدا، زیرەکیی دەستکرد (AI) و ئامرازەکانی دەستکاریکردنی وێنە دەتوانن وێنەیەکی تەواو ساختە دروست بکەن. ئەمە گرنگی ئیتیکی فۆتۆگرافی و ڕاستگۆیی لە ڕاگەیاندندا دووهێندە کردووە. وێنەگرێکی پیشەیی تەنها هونەرمەند نییە؛ بەڵکوو پارێزەری ڕاستی و متمانەی کۆمەڵگایە.
هەروەها، فۆتۆگرافی ئێستا بووەتە بەشێکی گرنگ لە زانست، پزیشکی، ئەستێرەوانی، شوێنناسیدا و پاراستنی شوێنە مێژووییەکان. لە وێنەی مایکرۆسکۆپی خانەکانەوە تا وێنەی وەرگیراوی گەردوون لەلایەن تەلەسکۆپەکانەوە، کامێرا یارمەتی زاناکان داوە سنوورەکانی زانیاری فراوانتر بکەن.
١٩ی ئاب تەنها ڕۆژی کامێرا نییە؛ ڕۆژی ئەو کەسانەیە کە ژیانیان تەرخان کردووە بۆ پاراستنی ڕاستی، تۆمارکردنی مێژوو و پیشاندانی جوانییەکانی ژیان. هەر وێنەیەک کە ئێمە دەیبینین، لە پشتیدا چیرۆکێک، کاتێک و چاوی مرۆڤێک هەیە. بۆیە، فۆتۆگرافی تا ئێستا یەکێکە لە بەهێزترین ئامرازەکانی پاراستنی بیرەوەرییەکانی مرۆڤایەتی و نووسینەوەی مێژوو، چونکە هەندێک جار، یەک وێنە دەتوانێت ئەوە بڵێت کە هەزاران وشە لە گوتنی ناتوانن.
سەرچاوە:
1. Rosenblum, N. (2007). A World History of Photography (4th ed.).
2.https://rps.org/history-of-photography/