“کورد ئامادەیە لە پێناو سوپاسگوزاریدا بمرێت، هەروەک چۆن ئامادەیە بۆ بەرگریکردن لە نیشتمانەکەی بمرێت”

یادداشتێک لە میر سورەیا بەدرخان بۆ دەسەڵاتدارانی شانشینی بەریتانی
لە ئەرشیفی نیشتمانی بەریتانییەوە تایبەت بە رۆژنامەی هەولێر
ئامادەکردن و وەرگێران: شێرکۆ حەبیب
بەرێزم
لە ٧ی کانوونی دووەمی ١٩١٨دا، یادداشتێکمان بۆ بەرێزتان بەرزکردەوە، تاکە مەبەست لەو یادداشتنامەیە تەنیا وەبیرهێنانەوەی بوونی خۆمان بۆ جیهان- جیهانێک کە قەرەبووکردنەوەی ئەرمینیا دەکات، وا دیارە ئێمە لە لێواری بیرکردنین . بەڕاستی ئێمە هەرگیز چاوەڕێی ئەوەمان نەدەکرد کە ئەمە شتێکی وای لێبکەوێتەوە، هەروەها ئاواتمان ئەوە نەبوو کە بە پێچەوانەوە بێت؛ وڵاتی ئازار چێشتوومان لە مێژە بەدەست خراپ بەڕێوەبردن و ململانێی نەتەوەییەوە دەناڵێنێت و قبوڵکراو نەبوو کە بەبێ دەرئەنجام ببێتە گۆڕەپانێکی نوێ بۆ ڕکابەریی ئەوروپی.
ئەوەی ئێمە هەوڵی بۆ دەدەین و هیوای بۆ دەخوازین جگە لە یارمەتی ئینگلتەرا هیچی تر نییە؛ ئەو دۆستە کۆنەی موسڵمانان، و تاکە نەتەوە کە هەستی دادپەروەری لە سەرووی لایەنگری ئایینی یان بەرژەوەندییە تەسکەکانەوە پیادە دەکات.
بۆیە داوا دەکەین نەک تەنها یارمەتیمان بدات بۆ ڕزگارکردنی وڵاتەکەمان لە ژێردەستەیی و پاراستنی لە قووتدانی لەلایەن دەوڵەتی تازەپێگەیشتووی ئەرمەنستانەوە، بەڵکو هاوکارمان بێت لە هەوڵەکانمان بۆ ڕێکخستنەوەی.
ئێمە لە یادداشتنامەکەمان بۆ جەنابی بەڕێزتان بە ڕوونی ئەو هۆکارانەمان ڕوون کردووەتەوە کە وامان لێدەکەن باوەڕمان بە دادپەروەری دۆزی خۆمان هەبێت و پێویست ناکات زیاتر لەم بابەتە وردتر بینەوە، بەڵام بە پێویستی دەزانین چەند ڕاستییەکی دیکە باس بکەین بۆ تەواوکردنی پێشکەشکردنی دۆسیەکەمان.
لە نێو ئەو شتانەدا ئەوەیە کە “بابەتی ئەرمەنەکان” بۆ ئەرمەنەکان یان بۆ ئێمە ناگەڕێتەوە، بەڵکوو بۆ ڕووسیا، وەک چۆن ئەوە ڕووسیا بوو کە دەستپێشخەری ململانێی نێوان ئەرمەنەکان و موسڵمانان دا بوو، لەبەر خواستی خۆی بۆ لکاندنی کوردستان بە ئیمپراتۆریەتە فراوانەکەیەوە، و پاشان کردنەوەی ڕێگایەک کە بەرەو فارس و هیندستان بچێت.
لە ڕاستیدا یەکەم جار کە گوێمان لە ئیدیعاکانی ئەرمەنستان بوو لە پەیمانی سان ستیفانۆ لە ساڵی ١٨٧٧، کاتێک بەپێی کۆمیسیۆنی باڵا، لە بەریتانیا دۆخی ئەرمەنەکان باشتر بوو لەوەی کە لە سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانیدا هەبووە و بە دڵنیاییەوە زۆر باشتر بوو لە دۆخی دراوسێ موسڵمانەکانیان.
ئێمە بانگەشەی ئەوە ناکەین کە ئەرمەنییەکان هەرگیز شانشینی خۆیان نەبووە، هەروەها ناڵێین شایەنی قەرەبووکردنەوە نین، بەڵکو جەخت لەوە دەکەینەوە کە “هەڵەیەک بە هەڵەیەکەی دیکە چاک نابێتەوە”؛ وەک “کوردستان” – کە زۆر پێش ئەرمەنەکان بوونی هەبووە، و لە پێوەندی لەگەڵ لەناوبردنی ئەو دەوڵەتە ئەرمەنییەدا هیچ گوناهێکی نەکردووە – ناتوانرێت بسڕدرێتەوە.لە ڕووی زەویەوە، تەنها بۆ ئەوەی بەدوای چاکسازیدا بگەڕێین.
نادادپەروەرییەک کە لەلایەن ڕۆم و بیزەنتین و تورکمان و تاتار و ڕووس و فارسەوە ئەنجامدراوە؛ بەڕاستی لەلایەن هەموو نەتەوەیەکەوە جگە لە خۆیان. پێشتر باسمان لەوە کرد کە کورد گرووپێکی نەتەوەیی کۆنترن لە ئەرمەنییەکان و بەو پێیەی ڕەنگە هەندێک ڕەخنەیان لەم بارەیەوە هەبێت، بۆ سەلماندنی ڕەوایەتییەکەی پشت بە مێژووی نەتەوەیی خۆمان نابەستین، بەڵکو پشت بە بەرهەمی ئاماژەی “Grande Encyclopédie Française” دەبەستین. ئەوانەی لە ژێر ناوی “کوردستان”دا لەسەر “کورد” دەنووسن، ناوچەکە بە دابەشکراو دەبینن بەسەر پارێزگاکانی تورکیا وەک ئەرزرۆم و دیاربەکر و ئەوانی تر.
(لە ئینسایکلۆپیدیاکەدا هاتووە، “کورد گەلێکە لە ناوچە شاخاوییەکەی نێوان دۆڵی ئەنادۆڵ و فارس و میزۆپۆتامیا نیشتەجێیە، ئەو ناوچەیەی کە تێیدا نیشتەجێیە بە کوردستان ناسراوە. ئینسایکلۆپیدیاکە باس لەوە دەکات کە ژمارەیان لەو سەردەمەدا بە چەند ملیۆنێک مەزەندە کراوە، هەروەها لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و فارسدا دابەشبوون، لەگەڵ گروپی بچووکتر لە ناوچەکانی دراوسێدا”.
هەروەها لە ئینسایکلۆپیدیاکەدا بۆچوونی چەند گەشتیارێکی ئەوروپی هێناوەتەوە و باس لەوە دەکات کە کوردەکان: بە بوێری ناوبانگیان هەیە؛ سوارچاکی لێهاتوون؛ وابەستەی ئازادی خۆیان؛ بەشدارە لە بەخێوکردنی مەڕ و ئاژەڵ؛ و کشتوکاڵ لە دۆڵە بەپیتەکاندا ئەنجام دەدەن. هەروەها ئاماژە بە خۆشەویستییان بۆ مۆسیقا و سەمای فۆلکلۆر دەکات لە بۆنە تایبەتەکاندا. ( وەرگێڕ)
کورد هەر لە کۆنەوە بە ناوی “کوردو” لەو خاکانە نیشتەجێ بووە و لە نێو دوژمنانی “ئاشوور” دادەنران. ئەوان لەلای فارسەکان بە “کودراها” و “کاردوچۆی” ناسرابوون و لە کاتی پاشەکشەی “دە هەزار”دا توندترین دژبەری زینۆفۆن بوون.
پوختەی گوتن ئەگەر بڕیار بێت پرسی ئەرمەنستان بە پێی دادپەروەری چارەسەر بکرێت، ئەوا ئەرمینیا دەبێ بگەڕێندرێتەوە بۆ شوێنی یەکەم شانشینی خۆی، واتە لە پارێزگای ئەلیزابێستۆپۆلی ڕووسیا، کە ئاراکسی پایتەختەکەی و شارە سەرەکییەکانی، ئێتچیازین و یەریڤان، تا ئەمڕۆش بە ناوە کۆنەکانیانەوە بوونیان هەیە.
ئەگەر لە لایەکی دیکەوە پەیوەندی بە زۆرینەیەکی نەتەوەیی دیاریکراوەوە هەبێت بۆ دیاریکردنی دیاربوونی، ئێمە بە سادەیی ئەو ئامارانە کۆپی دەکەین کە لە ئینسایکلۆپیدیاکەدا هاتووە.
بەپێی خەمڵاندنێک کە ژەنەڕاڵ زێلۆزە بۆ کۆمەڵگەی قەفقاز ئامادەی کردووە، ژمارەی دانیشتوانی نۆ پارێزگای تورکیا – واتە: ئەرزروم، وان، بیتلیس، هارپوت، دیاربەکر، سیڤاس، ئەدەنە و ترابزۆن – شەش ملیۆن کەسە (بەم شێوەیە دابەشکراوە: ٩١٣,٨٧٥ ئەرمەنی یان ١٥%، ٦٣٢،٨٧٥ مەسیحی دیکە یان… 11%، و 4,453,250 موسڵمان یان 74%).
دۆزی ئێمە دادپەروەرە، ئینگلتەراش ڕێگە نادات لە پێناو بەرژەوەندی وڵاتانی دیکەدا ببینە قوربانی.
ئێمەش وەک دراوسێکانمان لە میزۆپۆتامیا، ڕوو لە دراوسێکانمان دەکەین- نەک تەنها بۆ ئەوەی ڕزگارمان بکەن لەو چارەنووسە ترسناکە کە بەسەرماندا هاتووە، بەڵکو یارمەتیمان بدەن جێگەی خۆمان لە دڵی جیهانی شارستانیدا بکەینەوە. ئێمە ئاواتەخوازین فریومان نەدەن، هەرچەندە وڵاتەکەمان دەوڵەمەندە بە کەرەستەی خاو، بەڵام هێڵی ئاسن و ڕێگاوبان و ئامێر و سەرچاوەی داراییمان نییە بۆ کڕینی.
ئێمە تەنها داوا لە ئینگلتەرا ناکەین ئازادیمان پێببەخشێت، بەڵکو هاوکارمان بێت بۆ پاراستنی، ئێمە داوای لێدەکەین پارەمان بە قەرز پێبدات بۆ دروستکردنی هێڵی ئاسن، وپسپۆری بەتوانامان بۆ بنێرێت بۆ ئەوەی یارمەتیمان بدەن لە پەرەپێدانی وڵاتەکەمان و دەوڵەمەند و خۆشگوزەرانی بکەین؟ بەکورتی بۆ ئەوەی ببێتە دایکێک بۆ وڵاتە لاوەکەمان.
ڕاستە، لە بەرامبەر هەموو ئەمانەدا، ئێمە شتێکی کەممان هەیە بۆ پێشکەشکردن. بەڵام تەنانەت ئەو کەمەش ڕەنگە سوودی هەبێت؛ دۆخەکەمان ناچارمان دەکات باوەڕ بکەین. لە بەرژەوەندی بەریتانیادا دەبێت دراوسێیەکی هەبێت کە بە تەواوی دڵسۆز بێت بۆی و بە تەواوی ملکەچی کاریگەرییەکەی بێت، نەک وڵاتێک – وەک ئەوەی ئەرمینیا هەیە – کە لە ژێر کۆنترۆڵی هاوبەشدا بێت، و تێیدا هەم کورد و هەم عەرەب سەرچاوەی ململانێ و ململانێی بێوچان پێکبهێنن.
هەروەها ئێمە دەبینە قەڵای پۆڵاینی ئینگلتەرا لە ئاسیا و دڵسۆزی ئێمە ئەوەندە ناسراوە کە بە پێویستی نابینین زیاتر لەوە بڵێین کە کورد ئامادەیە لە پێناو سوپاسگوزاریدا بمرێت، هەروەک چۆن ئامادەیە بۆ بەرگریکردن لە نیشتمانەکەی بمرێت.
تکایە بەرزترین ڕێزمان قبوڵ بکەن.