سهههند كۆیی
مێژووی مرۆڤایەتی هەمیشە سەلمێنەری دەرکەوتنی ئەو ناوە درەوشاوانەیە، کە ژیانی خۆیان دەکەنە قوربانی لەپێناوی چەسپاندنی ڕاستی و بەرگریکردن لە مافی نەتەوە چەوساوەکان. بە درێژایی چەرخە جیاوازەکان، ئەو زانا و بیرمەندانەی خاوەن ویژدانێکی زیندوو بوون لە ناوچە جیاجیاکانی جیهاندا، دژی ستەمی دەسەڵاتە شۆڤێنییەکان ڕاوەستاونەتەوە و بوونەتە دەنگی ئەو پێکهاتانەی کە ڕووبەڕووی پرۆسەی سڕینەوە بوونەتەوە. یەکێک لەو کەسایەتییە دەگمەن و کەم وێنانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا وەک سیمبولی ڕەهایی ئازادیخوازی و قوربانیدان ناسراوە، پڕۆفیسۆر دکتۆر ئیسماعیل بێشکچی، کۆمەڵناسی ناوداری تورکە؛ کە بەهۆی بیروباوەڕە گەلپەروەرەکانی و داکۆکیکردنی بێوچان لە دۆزی ڕەوای خەڵکی کوردستان، ناوی لە لاپەڕە زێڕینەکانی ڕۆژژمێری کۆندا تۆمار کردووە و دەرگای نوێی لەبەردەم تێگەیشتنی جیھانبینی گشتیدا کردووەتەوە، تا ببێتە ئیلهامبەخشی هەموو ئەو کەسانەی خەبات بۆ دادپەروەری دەکەن.
لەرزینی پایەکانی دەسەڵاتی سەربازی
ئەم زانایە نزیکەی دوو دەیە لە تەمەنی زێڕینی خۆی، لە نێو تەمومژ و تاریکی بەندیخانەکانی دەوڵەتی تورکیادا بەڕێکرد. لەو ماوە درێژەدا ڕووبەڕووی دژوارترین ئەشکەنجەی دەروونی و جەستەیی بووەوە و چەندین جۆری سزای مادی بەسەردا سەپێنرا، بەڵام هیچ کام لەو فشارە توندوتیژانە نەیانتوانی کۆڵی پێببەن یان ئیرادەی تێکبشکێنن. بەپێچەوانەوە، وەک خۆی ئاماژەی پێدەدات، سەختییەکان زیاتر هانی دەدا کە لەسەر ڕوانگە و باوەڕەکانی خۆی سوور بێت. ئەو تەنها بە پشت بەستن بە هێزی هزر و توانای قەڵەمەکەی، توانی پایەکانی دەسەڵاتێکی گەورەی سەربازی بلەرزێنێت و ناچاریان بکات کە تا ڕادەیەکی بەرچاو پاشەکشە لە پرۆسەی حاشاکردن و لەناوبردنی خەڵکی کورد بکەن و دواجار دان بەو ڕاستییە تاڵەدا بنێن کە لەسەر ئەو خاکە، گەلێکی ڕەسەنی دیکەش هەیە کە مافەکانی بندەستنەکراو و سەربەخۆن.
تایبەتمەندیی کتێبی «یادەوەرییەکانی پشتی شیشەکان»
ئەم بەرهەمە کە یەکێکە لە دەستکەوتە هەرە گرنگەکانی دکتۆر ئیسماعیل بێشکچی، لە نێوان ساڵانی ٢٠١٩ تا ٢٠٢٠ ئامادەکاری بۆ کراوە و لە ٢٠٢١دا بە زمانی بنەڕەتیی نووسەر پێشکەش بە ناوەندی ڕۆشنبیری کرا. دواتر لەلایەن وەرگێڕ و ڕۆژنامەنووس محەمەد عیزەدین، بە زمانێکی یەکجار پاراو و بێگەرد کرا بە کوردی و لە کۆتاییەکانی مانگی ئایاری ئەمساڵدا کەوتە بەر دیدەی شەیدایانی کتێب. ئەم پەرتووکە لە ٦٥٤ لاپەڕە پێکدێت و تەنها تەرخانکراوە بۆ گێڕانەوەی ڕووداوەکانی ناو گرتوخانەکان؛ چونکە بێشکچی لە پێشەکییەکەیدا ڕوونی دەکاتەوە کە باسی قۆناغەکانی منداڵی و مێردمنداڵی خۆی تێدا نەکردووە، بەڵکو بەڵێنی داوە لە داهاتوودا ئەو بەشانەی ژیانی لە دووتوێی بەرهەمێکی سەربەخۆدا بڵاو بکاتەوە تا خوێنەران ئاشنای ژیانی تایبەتی بن.
ئایدۆلۆژیای فەرمی وەک یاسای ڕەها
کاتێک ئایدۆلۆژیای فەرمی دەبێتە یاسای ڕەها، تەنها بیرمەندە ئازادەکان دەتوانن ڕەسەنایەتیی زانست لە دەستدرێژیی دەسەڵات بپارێزن، لهم ڕوانگهیهوه، ئەم کۆمەڵناسە لێهاتووە لە ژینگەیەکدا دەژیا و کاری دەکرد کە تێیدا دیدگای فەرمی دەسەڵات، زاڵ ببوو بەسەر تەواوی کایەکانی ژیان و کۆمەڵگەدا؛ چونکە دەوڵەت پێداگیر بوو کە تەنها یەک نەتەوە و زمان لە چوارچێوەی ئەو نیشتمانەدا هەیە. ئەم بیرکردنەوە تەسکە، تەنانەت ناوەندەکانی خوێندن، زانکۆکان و دەزگا ڕۆشنبیرییەکانیشی گرتبووەوە؛ بە شێوەیەک کە کەس نەیدەتوانی دەنگێکی جیاواز یان ڕەخنەیەکی بچووک ئاڕاستەی ئەو بنەمایە بکات و هەمووان ناچار کرابوون پشتگیری لەو ڕوانگە تاکڕەوانەیە بکەن کە ڕاستییە مێژووییەکانی شێواندبوو. بەڵام بێشکچی، نەک تەنها وەک زانایەک، بەڵکو وەک مرۆڤێکی خاوەن پرەنسیپ، بووە بەربەست لەبەرامبەر ئەم لێشاوی داڕوخانە فیکری و کۆمەڵایەتییەی کە دەسەڵاتی سیاسی پشتیوانی لێدەکرد و ڕەوایەتی پێدەبەخشی.
پرسی کورد لە تێزە ئەکادیمییەکاندا
کاتێک ئیرادەی ناسین دەبێتە ڕێبەر، جوگرافیای ناچاری دەبێتە سەرەتای گەشتێک بەرەو دۆزینەوەی ڕاستییە هەمیشەییەکانی مێژوو، هاوتەریب لەگەڵ ئەم ڕاستییەدا، بێشکچی دوای تەواوکردنی خوێندنی باڵا لە زانستە مرۆڤایەتییەکاندا، بۆ ڕاپەڕاندنی ئەرکی سەربازی ڕووی لە ناوچە کوردییەکان کرد. لەوێدا، ئەم گەنجە بیرتیژەی کە هزری بە چرای کۆمەڵناسی ڕووناک ببووەوە، ههر بۆیه، لەناو جەرگەی ڕووداوەکاندا ڕاستییەکی تەواو جیاوازی لە چەواشەکارییەکانی دەسەڵاتی بەدی کرد؛ ئەو لە نزیکەوە ڕووبەڕووی کۆمەڵگەیەک بووەوە کە خاوەنی زمان، دابونەریت و پۆشاکی تایبەت بە خۆیان بوون، بە جۆرێک تەنانەت لە زمانی فەرمیی دەوڵەتیش تێنەدەگەیشتن و بۆ ڕاپەڕاندنی کاروبارەکانیان پێویستیان بە وەرگێڕ دەبوو. ئەم دیمەنە بووە سەرەتای گەورەترین پەیجۆری لە ژیانیدا؛ بۆیە کاتێک گەڕایەوە بۆ ناوەندەکانی خوێندن، پرسی کوردی کردە تەوەری سەرەکیی تێزە ئەکادیمییەکانی و بە بەڵگەی لۆژیکی سەلماندی کە حاشاکردن لە کلتوور و ناسنامەی ئەم گەلە، دژایەتیکردنی ئاشکرای زانستە.
نیو سەدە لە نێوان دادگا و ژوورە تاریکەکاندا
کاتێک بیرکردنەوەی بێگەرد دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر ڕاستییە دەستکردەکان، قەڵەمە ئازادەکان دەبنە نیشانەی یەکەمی سەرکوتکاری. هەر ئەمەش وای کرد کە ئەو بەرهەم و لێکۆڵینەوانەی کە بڵاوی دەکردنەوە، وەک تەقینەوەیەکی فیکری وابوون لە ناوچەکەدا، بە جۆرێک دەسەڵاتداران پێیان وابوو ئەم دیدگا نوێیانە پایەکانی دەوڵەت دەهەژێنن. هەر بۆیە وەک هەنگاوی یەکەم لە کارەکەی لە زانکۆ دوورخرایەوە. لە ماوەی شەست ساڵی ڕابردوودا، دەزگا جیاوازەکانی حوکمڕانی هەمیشە لەوێستگەی ڕاوەدوونانی ئەم بیرمەندەدا بوون و بۆ هەر لێدوانێک دووبارە پەلکێشی گرتوخانەیان دەکردەوە، بە چەشنێک نیو سەدە لە تەمەنی لەنێوان دادگا و ژوورە تاریکەکاندا بەسەربرد. بەڵام لە کۆتاییدا، بەهۆی هێزی بەڵگە لۆژیکییەکانییەوە توانی سەرکەوتن بەدەستبهێنێت؛ تەنانەت نەیارەکانیشی لەبەردەم گەورەیی ئەودا سەری ڕێزیان نواند و تێگەیشتن کە بیرکردنەوەی ئازاد بە توندوتیژی کۆتایی نایەت و ڕاستی کۆتوبەند ناکرێت.
فیداکاری لە پێناوی سەرچاوە فیکرییەکاندا
کاتێک تینوێتیی مرۆڤ بۆ دۆزینەوەی ڕاستی لە سنوورەکانی جەستە تێدەپەڕێت، تەنانەت توندترین بەربەستەکانیش ناتوانن ڕێڕەوی ڕۆشنگەری بپچڕێنن؛ هەر ئەمەش واویکرد کە بێشکچی لەناو تاریکترین ژوورەکانی بەندیخانەشدا، دەستبەرداری خوێندنەوە و نووسین نەبێت و هەمیشە بەدوای سەرچاوە فیکرییەکاندا بگەڕێت. لە دەرەوەی گرتوخانەش، هەر کاتێک دەرفەتی بۆ بڕەخسایە، دارایی خۆی بۆ کڕینی کتێب تەرخان دەکرد؛ تەنانەت جارێکیان بەهۆی کڕینی ڕۆژنامەیەکی بەپێزەوە، هیچ پارەیەکی بۆ هاتوچۆ پێ نەما و ناچار بوو لەژێر بارانی تونددا بەپێ بگەڕێتەوە. ئەم تێکۆشەرە مەزنە لە پشتی دیوارەکانەوە، پهیوهندی لەگەڵ دەیان سەرکردە و بیرمەنددا دروست کرد و دواتر بووە دەنگی ڕەسەنی دۆزی کورد لە گۆڕەپانی جیهانیدا، بە چەشنێک وڵاتانی ڕۆژاوا پێشوازیی فەرمییان لێکرد؛ هاوژین لەگەڵ ئەمەشدا، لەبەرامبەر ماندووبوونە ئەکادیمییەکانیدا، دوو زانکۆی ناوداری جیهان بڕوانامەی دکتۆرای ڕێزلێنانیان پێبەخشی تا پێگەی زانستیی ئەو لە ناوەوە و دەرەوەدا پتر بچەسپێت.
زانست وەک پەیامێکی ڕزگاریخوازی
کاتێک داهێنان لە کایەی هزردا لەگەڵ ویژدانی زیندووی مرۆڤایەتیدا یەکدەگرێت، زانست لە بازنەی تیۆرییە وشکەکانەوە دەبێتە پەیامێکی سەرانسەر ڕزگاریخوازی؛ لەم ڕێڕەوەدا، کار و ماندووبوونی بێوچانی ئەم بیرمەندە، تەنها پڕکردنەوەی لاپەڕەی پەرتووکەکان یان خستنەڕووی کۆمەڵێک زانیاریی ئەرشیفی نەبوو، بەڵکو نەخشاندنی پێوەرێکی نوێ بوو لە پەیڕەوی ڕۆشنگەریدا کە پێشتر لە ناوەندەکانی خوێندنی باڵادا کەم وێنە بوو. ئەو بە کردەوە سەلماندی کە زانایەکی پێشەنگ و توێژەری ڕاستگۆ، ناتوانێت چاوەکانی لەبەردەم نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی و چەوسانەوەی گەلاندا دابخات و لە ژوورە داخراوەکاندا، تێڕوانینی دابڕاو لە ژیانی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان گەڵاڵە بکات. ئەم جۆرە لە بیرکردنەوە و ڕەفتارە بەرزە، بووە هۆی ئەوەی چەشنێکی نوێ لە بەرپرسیارێتی لەناو دڵ و مێشکی ڕۆشنبیرانی سەردەمەکەیدا بچێنێت؛ ڕێگەیەک کە تێیدا ڕاستیی ئەکادیمی دەبێتە قەڵغانێک بۆ پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ، بێ ئەوەی بە هیچ شێوازێک گوێ بە بەرژەوەندیی تایبەتی یان پلە و پایەی دەسەڵات بدرێت، یان ترسی لەدەستدانی پێگەی لە نێو دامەزراوەکاندا هەبێت.
بونیادنانی قوتابخانەیەکی هزریی نوێ
کاتێک لێکۆڵینەوەی قووڵ پایە لۆژیکییەکانی دەسەڵاتێکی چەواشەکار دەهەژێنێت، کۆمەڵگە لە خەوی باوی چەندین ساڵە بەئاگا دێتەوە و بەرەو ئاسۆی ناسینی ڕاستییەکان هەنگاو دەنێت؛ ئەم گۆڕانکارییە گەورەیەش کاتێک بەرجەستە بوو کە بەرهەمە ڕەخنەییەکانی ئەم کۆمەڵناسە لێهاتووە، بووە سەرەتای وەرچەرخانێکی یەکجار مەزن لە دیدی نووسەران و لاوانی هاوسەردەمی خۆیدا. چونکە دەرگای شیکارییەکی ئەکادیمیی واڵا کرد کە لەسەر بنەمای بەڵگەی سەلمێنراو بونیاد نرابوو، نەک لەسەر دروشمی ڕامیاریی یەک لایەنە و کاتی. ئەم ڕێڕەوە نوێیە وایکرد ڕوانینی گشتی بەرامبەر بە مافی پێکهاتەکان بگۆڕێت و چەشنێک لە گەشەی هۆشیاری لەناو خەڵکدا دروست ببێت، کە چیتر بە ئاسانی پڕوپاگەندەی دەسەڵات و گێڕانەوە شێوێنراوەکان نەخوێنێتەوە. بەم شێوەیە، قوتابخانەیەکی هزریی نوێ لە ناوچەکەدا سەریهەڵدا کە تێیدا دۆزینەوەی ڕاستەقینە، دەبێتە هۆکارێک بۆ ئازادبوونی بیروڕاکان و ڕووبەڕووبوونەوەی تاریکی و نەزانی؛ ئەویش بە توانایەکی زانستیی وا کە کەس نەتوانێت درۆی بخاتەوە. ئەم بزاوتە فیکری و کۆمەڵایەتییە، وایکرد تێگەیشتنی گشتی بۆ چەمکەکانی ئازادی و سەربەخۆیی نەتەوەیی بەرەو قۆناغێکی پێشکەوتووتر هەنگاو بنێت و نەوەی نوێ فێری تێڕوانینی ڕەخنەیی ببن لەبەرامبەر هەر بیرۆکەیەکی چەواشەکارانە.
مەشخەڵی هەمیشە داگیرساوی ئازادی
کاتێک داکۆکیکردن لە مرۆڤایەتی لە سنووری ڕەگەز و نەتەوە باڵاکان تێدەپەڕێت، پێگەی بیرمەند لە قۆناغێکی کاتییەوە دەبێتە مێژوویەکی هەمیشە زیندوو؛ لەسەر ئەم بنەمایەشە کە ئەو خزمەتە مەزنەی ئەم زانایە پێشکەشی ناسنامەی گەلی کوردی کردووە، لە دەرەوەی پێوەرە ئاساییەکانە. وەک چۆن شاعیری گەورە شێرکۆ بێکەس دەڵێت: کەسایەتییەکی وەک بێشکچی کە گشت ژیانی خۆی پێشکەش بە گەلێکی چەوساوە کردبێت، لەناو نەتەوە سەردەستەکاندا وەک نموونەیەکی دەگمەن وایە. ئەم مرۆڤە وەک پاڵەوانی ناو داستانە کۆنەکان، بۆ هەمیشە بە شکۆمەندی لەناو ناخی دڵ و ویژدانی گەلی کوردستاندا بە نەمری دەمێنێتەوە؛ یادەوەرییەکانیشی دەبنە ڕێنوێنی بۆ نەوەکانی داهاتوو لە پێناوی گەیشتن بە دادپەروەری و ئازادیدا. ناوی ئەو بە ڕووناکی و زانستەوە گرێدراوە؛ هەمیشە وەک مەشخەڵێک دەمێنێتەوە و ڕێگەی ئازادیخوازی بۆ هەمووان ڕووناک دەکاتەوە، لە پێناو گەیشتن بە داهاتوویەکی گەش کە دوور بێت لە ژێردەستەیی.