سیروان عوسمان/ هەولێر
فۆلكلۆر؛ بیرەوەریی زیندووی نەتەوەکان
نەتەوەکان تەنیا بە مێژووی نووسراویان نامێننەوە، بەڵکوو بەو مێژووە زارەکییەشەوە زیندوون، کە لە سەدەیەکەوە بۆ سەدەیەکی دیکە دەماودەم بە زار و زمانی خەڵکەوە گواستراوەتەوە. گۆرانییە کۆن و داستانئامێزەكان، لاوک و حەیران، هۆرە و سیاچەمانە و بەیت، ئەفسانە، مەتەڵ، پەند، قسەی نەستەق، حیکایەت و داب و نەریتەکان، هەموویان بەشێکن لە ناسنامەی فەرهەنگیی گەلی كورد و هاوشێوەكانیشیان لە فەرهەنگی گەلانی دیكەدا هەیە. ئەگەر ئەم میراتە نەپارێزرێت، بەشێکی گرنگ لە مێژووی گەل خامۆش دەبێت و سەرەنجام لەناو دەچێت. بۆیە فۆلكلۆر تەنیا بیرەوەریی سەردەمی ڕابردوو نییە، بەڵکوو پلیكانەیەکە لە رێگای دوور و درێژی ژیان و لە ناسنامە و هۆشی کۆمەڵایەتیی نەتەوەکان.
کورد وەک یەکێک لە کۆنترین نەتەوەکانی ناوچەکە، زۆربەی بەرهەمە فەرهەنگییەکانی لە ڕێگای ئەدەبی زارەکی و فۆلكلۆرەوە پاراستووە. زۆر پێش ئەوەی کتێب و چاپخانە ببنە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانە، دایک و باوکان، حەیرانبێژان، هەقایەتخوێن و گۆرانیبێژ و چیرۆکبێژان بوون، کە مێژوو و بیر و ئەزموونی ژیانیان زار بە زار لە سینەوە بۆ سینە دەگواستەوە. هەر بۆیە فۆلكلۆر بۆ کورد تەنیا هونەر یان گوزارشتێك نییە بۆ چێژ و خۆشی؛ بەڵکوو فەرهەنگی زمان، بیرکردنەوە، داهێنان، ژیان و هەست و نەستەکانی تاك و كۆی گەلە.
لەناو ئەو کەسانەی ژیانیان بۆ پاراستنی ئەم میراتە تەرخان کردووە، زۆر كەس وەك وەستاكار و بلیمەت و مامۆستا و سەربازی ون و ئاشكرا ناویان هەیە، یەكێك لەوان، كە بابەتی ئەم نووسینەمانە، (پیرداود مەخمووری)یە كە لەپای كۆششەكانی لەو بوارە، بە ڕێزەوە ناوی دەهێندرێت. ئەو، لەو جۆرە بۆلكلۆردۆست و لێکۆڵەرانەیە کە بەدوای ناوبانگدا نەگەڕاوە، بەڵکوو بەدوای پاراستن و زیندووهێشتنەوە و گەیاندنی دەنگ و سەدای خەڵکدا گەڕاوە. لەکاتێکدا گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان ژیانی گوند و شارۆچکەکانی گۆڕی، ژمارەیەک لە حەیرانبێژ، گۆرانیبێژ و دەنگبێژ و چیرۆکبێژ کۆچی دواییان کرد و زۆر لە داستان و ئەدەبی میللی و داب و نەریتە کۆنەکان مەترسیی لەناوچوونیان لەسەر بوو، پیرداود مەخمووری بە ئارامی، بەڵام بە عیشق و ئیرادەیەکی بەهێز، دەستی بە تۆمارکردن و پاراستنی ئەو میراتە کرد.
لەم پێناوەشدا و بۆ كۆكردنەوەی زۆرترین گەنجینەی فۆلكلۆر و كەلەپوور و ئەدەبی زارەكی بەردەوام بەناو گوند و شارۆچکەکانی دەشتی هەولێر، مەخموور، قەراج، شەمامک، سەنییە، کەندێناوە و ناوچەکانی دیکەدا گەڕاوە. لەگەڵ پیر و بەساڵاچووان و خەڵكی ئاواییەكان دانیشتووە و گوێی لە چیرۆک، لاوک، حەیران، بەیت و گۆرانییەکانیان گرتووە و تۆماری کردوون. ئەم کارەی پیرداود تەنیا کۆکردنەوەی دەقەكان نەبوو؛ بەڵکوو هەوڵێک بوو بۆ ڕزگارکردنی بەشێک لە كەلەپوور و بەرهەمی میللی و بیرەوەریی کۆمەڵایەتیی کورد لە لەناوچوون.
جیاوازیی سەرەکیی پیرداود مەخمووری لەگەڵ زۆر لە لێکۆڵەران ئەوەیە، کە سەرچاوەی یەکەمی زانیارییەکانی لە زار و زمانی خەڵکی ئاساییەوە بوو، نەک تەنیا لە دەستنووس و پەڕاو و کتێب و ئەرشیفەکان. ئەو باوەڕی وابوو ئەگەر دەنگی پیر و دونیادیدان تۆمار نەکرێت، داهاتوو ناتوانێت بە هەمان ڕاستی و ڕەسەنایەتیی خۆی دووبارەی بکاتەوە.
هەر بۆیە، ناوی پیرداود مەخمووری تەنیا ناوی لێکۆڵەرێک نییە؛ بەڵکوو ناوی پارێزەرێکی میراتی نەتەوەییە، مرۆڤێک، کە بە ئارامی و بێدەنگی خزمەتێکی گەورەی بە زمان، فەرهەنگ و ناسنامەی کورد کردووە. ئەو خزمەتە شایستەی ئەوەیە وەک بەشێک لە مێژووی هەوڵەکانی پاراستنی کەلەپووری کوردستان لێی بڕوانرێت، نەک تەنیا وەک ژیاننامەی تاکەكەس.
لە مەخموورەوە بۆ پاراستنی مێژووی زارەکیی کورد
هەر کەسایەتییەکی کاریگەر، شوێنێک و دەستپێکی هەیە؛ شوێنێک کە بیرکردنەوە، هەست و ئاراستەی ژیانی مرۆڤی تێدا پێکدێت. بۆ پیرداود ئەو شوێنە شاری مەخموور بوو؛ شارێک، کە لەناو مێژووی فۆلكلۆری کوردیدا ناوێکی تایبەتی هەیە و بە لانکەی لاوک، حەیران، بەیت و ئەدەبی زارەکی ناسراوە. لەو ژینگەیەدا گەورە بوو، کە دەنگی حەیرانبێژ و چیرۆکبێژان بەشێکی دانەبڕاو لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک بوو، هەر ئەو هەناسە فەرهەنگییەش بوو، کە لە تەمەنێکی زووەوە دڵی بە کەلەپووری گەلەکەیەوە گرێ دا.
پیرداود ساڵی ١٩٥١ لە خێزانێکی کوردپەروەر لەدایک بوو. خوێندنی سەرەتایی لە مەخموور دەست پێ کرد و دواتر لە هەولێر بەردەوامیی پێ دا. دوای تەواوکردنی پەیمانگای ئامادەکردنی مامۆستایان، وەک مامۆستای سەرەتایی لە گوندەکانی باشووری کوردستان دەستی بە کار کرد. ئەو پیشەیە بۆ ئەو تەنیا پەروەردە و فێرکردنی قوتابییان نەبوو؛ بەڵکوو دەرفەتێک بوو بۆ لەنزیكەوە ناسین و ئاشنابوون بە ژیانی گوند، داب و نەریت، زمان و ڕەوشی ژیانی خەڵک.
لە ماوەی ساڵانی مامۆستایەتیدا، کاتە بەتاڵەکانی خۆی تەرخان دەکرد بۆ گەڕان بەناو گوندەکاندا. لەدوای تەواوكردنی ئەرك و وانەکان، بەدوای پیرمێرد و پیرەژناندا دەگەڕا؛ ئەوانەی کە هێشتا لاوک، حەیران، بەیت، مەتەڵ، چیرۆک و پەندە کۆنەکانیان لەبیر مابوو. گوێی لێ دەگرتن، بەوردی تێبینی دەکرد و هەمووی بە دەست و قەڵەمی خۆی دەنووسییەوە. ئەو ڕەنج و کارە لە سەردەمێکدا ئەنجامی دا، کە نە كەرەستە و ئامێری تۆمارکردنی دەنگ وەك پێویست هەبوون و نە دامەزراوەیەکی تایبەتیش هەبوو بۆ پاراستنی فۆلكلۆر.
ئامۆژگارییەک، کە ئاراستەی ژیانی گۆڕی
لە ژیانی زۆر لە ڕۆشنبیراندا، ساتێک هەیە کە ئاراستەی داهاتوویان دیاری دەکات. بۆ پیرداود مەخمووری ئەو ساتە لە رۆژێكی ساڵی ١٩٧٧ بۆی هاتە پێش، ئەویش لە سەردانێکیدا بۆ ماڵی نووسەر و ڕۆژنامەنووس مەحموود زامدار، بە ئامادەبوونی شاعیری گەورەی کورد مامۆستا هێمن موکریانی بوو كاتێ دەفتەری شیعرەکانی خۆی خستە بەر دەست تا بیانخوێنێتەوە و سەرنج و ڕای لەسەر بدات.
دوای خوێندنەوەی شیعرەکان، هێمن موکریانی بە ئامۆژگاری و تێڕادیتنەوە پێی گوت: «لەجیاتی ئەمە ڕوو لە کۆکردنەوەی فۆلكلۆری کوردی بکە، چونکە او دەبینی گوندەکانمان قڕ دەکرێن و لەگەڵ ئەواندیشدا زۆر لە میراتەکەش لەناو دەچێت.»
ئەم ڕستەیە تەنیا ئامۆژگاری و ڕاوێژێکی ئەدەبی نەبوو؛ بەڵكوو بانگەوازێک بوو بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی. پیرداود مەخمووریش ئەو قسانەی بە ئەرکێکی سەرشانی خۆی وەرگرت و لەو ڕۆژەوە بە شێوەیەکی سیستەماتیک ژیانی خۆی بۆ کۆکردنەوە و تۆمارکردنی فۆلكلۆری کوردی تەرخان کرد و ئەو سەردان و دیدار و ڕاوێژ و ئامۆگارییە بۆ ئەو بوو بە وەرچەرخانێكی گرنگ بۆ ژیانی داهاتووی، كە خۆی بۆ كۆكردنەوە و زیندووهێشتنەوەی فۆلكلۆر و ئەدەبی زارەكی و كەلەپوور و بەرهەمی میللی تەرخان كرد.
گەڕان بەناو دەشتی هەولێردا.. حەیران حەیرانە
لەکاتێکدا زۆر لێکۆڵەران پشت بە کتێبخانە و ئەرشیف و بەرهەمی تۆماركراو و چاپكراوەكان دەبەستن، پیرداود مەخمووری مەیدانی ڕاستەقینەی لێکۆڵینەوەی لەناو خەڵکی رەشۆك و كرمانج و رەنجدەری گوند و دێهاتەكان دۆزییەوە و دەشتی هەولێر، مەخموور، قەراج، شەمامک، سەنییە، کەندێناوە و دەیان گوندی دیکە بوونە کتێبخانەی دەوڵەمەند و دەرگاكانیان بە ڕوویدا كردەوە. بۆیە ئەو ڕێبوار و عەوداڵێك، لەژێر سێبەری دارێک، لە دیوەخان و مەجلسی پیر و بەسالاچووانی گوند و ئاواییەكان، بە سەعاتان، بە شەوان و بە ڕۆژان دادەنیشت و گوێی لە گێڕانەوەی چیرۆک، گۆرانی، حەیران و بیرەوەرییەکانیان دەگرت. جاری وا هەبووە هەندێ لەو تێكست و دەقانە بۆ یەکەم جار بوو دەنووسرانەوە، لەبەر ئەوە وەک بەڵگەی مێژوویی بایەخدار و گرنگ بوون، چونكە ئەگەر ئەو هەوڵ و ڕەنجەڕۆییە نەبوایە، زۆر لەو میراتە زارەکییانە نەدەگەیشتنە رۆژگاری ئەمڕۆ و بەتەواوی لەبیر دەچوون.
لێرەدایە كە جیاوازیی ڕێبازی پیرداود مەخمووری دەردەكەوێت، ئەو تەنیا دەق و گۆۆتنەكانی كۆنەدەكردەوە؛ بەڵکوو ژیان، زمان، هەستی خەڵک و ڕەوشی کۆمەڵایەتیی ناوچەکەی بە تەواوی وردەكارییەكانەوە تۆمار دەکرد. بۆیە بەرهەم و كۆكراوەکانی ئەو ئەمڕۆ هەر کۆمەڵێک نووسین نین، بەڵکوو بەڵگەنامەی زیندوون بۆ ناسینی كەلەپوور و فەرهەنگ و ژیانی خەڵکی دەشتی هەولێر و مەخموور.
میراتێک بۆ داهاتوو.. لە کۆکردنەوەی فۆلكلۆرەوە بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوە
ئەو گەشتە مەیدانییانەی پیرداود مەخمووری، کە بە ساڵان بەردەوام بوون، لە ئەنجامدا تەنیا بە کۆمەڵێک تێبینی، یان دەفتەری دەستنووسی پڕ لە دەق و داستانی میللی کۆتاییان نەهات، بەڵكوو ئەوان بوون بە بناغەی بەرهەمگەلی زانستی و فەرهەنگی، کە ئەمڕۆ بۆ هەر کەسێک بیەوێت مێژووی زارەکی، داب و نەریت و ژیانی کۆمەڵایەتیی دەشتی هەولێر و مەخموور بناسێت، سەرچاوەی ئامادە و گرنگن. هەر دەقێک کە ئەو تۆماری کردووە، تەنیا چیرۆک یان گۆرانییەک نییە؛ بەڵکوو بەشێکە لە بیرەوەریی هاوبەشی گەلێک.
پیرداود مەخمووری لەو گەڕان و ڕەنجەوەرییەدا هەمیشە گرنگییبە ڕەسەنایەتیی دەقەکان دەدا. لە کاتی کۆکردنەوەدا هەوڵی دەدا زمان، شێوەزار، شێوازی گێڕانەوە، ناوی شوێنەکان، زاراوە و دەربڕینە تایبەتەکانی خەڵک بە هەمان شێوەی خۆیان تۆمار بکات. ئەم ڕێبازە وای کرد کە بەرهەمەکانی تەنیا بۆ خوێنەرانی ئاسایی نەبن، بەڵکوو بۆ توێژەران، زمانناسان، مێژوونووسان و خوێندکارانی زانکۆش نرخ و بایەخێکی زانستییان هەبێت و جێی سەرچاوەكانیان بۆ بگرێتەوە.
پیرداود فۆلكلۆری وەک کۆمەڵێک گۆرانی و چیرۆکی سادە نەدەبینی، لە دید و ڕوانینی ئەودا هەر لاوکێک، هەر حەیران و مەتەڵ و هەر ئەفسانەیەک، بەڵگەیەک بوو بۆ شێوازی ژیان، بۆ بیرکردنەوە، بۆ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و هەست و هۆشی گەلەکەی. بۆیە، کۆکردنەوەی فۆلكلۆر بۆ ئەو مانای پاراستنی ڕەگ و ڕیشەکانی ناسنامەی نەتەوەیی هەبوو.
ڕۆشنبیرێکی لەخۆبردوو، بەدوای ناوبانگدا نەگەڕا
زۆربەی ئەوانەی لەگەڵ پیرداود مەخمووری ئاشنا و ناسیاون، باس لە سادەیی، بێفیزی و دڵسۆزییەكەی دەکەن. ئەو بەدوای ناوبانگ و ناونیشان و ناوودەنگدا نەبوو؛ بەڵکوو باوەڕی وابوو باشترین خزمەت ئەوەیە، کە مرۆڤ بە بێ هاوار، بە بێ پەسن و سەنا، كار بۆ گەل و فەرهەنگ و كەلەپوورەكەی بکات. هەر بۆیە زۆربەی ساڵانی ژیانی بە گەڕان بەناو گوندەکان، دانیشتن لەگەڵ پیر و بەساڵاچووان و نووسینەوەی دەنگ و گۆتنی خەڵک بردە سەر.
هەر لەم چوارچێوەیەدا بوو ئەم ڕێبازە بووە هۆی ئەوەی بەرهەمەکانی بۆ داهاتووش بایەخی خۆیان بپارێزن. لە سەردەمێکدا کە خێرایی ژیان و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان زۆر لە نەریت و زمانی زارەکی خستووەتە بەر مەترسیی لەناوچوون، بەلام ئەوەی پیرداود مەخمووری کۆی کردووەتەوە، وەک ئەرشیفێکی زیندوو دەمێنێتەوە.
پەیامێک بۆ نەوەی ئەم رۆژگارە ئاڵۆزە
ئەمڕۆ ئەوەی زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە پێویستە، تەنیا خوێندنەوەی بەرهەمەکانی پیرداود مەخمووری نییە؛ بەڵکوو درێژەپێدانی ئەو ڕێبازەیە. زۆر لە گوند و شارۆچکەکانی کوردستان هێشتا خاوەنی دەیان چیرۆک، گۆرانی، پەند، مەتەڵ و بیرەوەریی تۆمار نەکراون. ئەگەر ڕۆڵەكانی ئەم ڕۆژگارە ئەو ئەرکە نەگرنە ئەستۆ و درێژەی پێ نەدەن، بە تێپەڕبوونی کات بەشێکی دیکە لە میراتی فەرهەنگی لەدەست دەچێت.
هەر بۆیە، کاری پیرداود مەخمووری بەتەنیا بەرهەمی تاکە کەسێک نییە؛ بەڵكوو بانگەوازێکە بۆ هەموو ئەو کەسانەی باوەڕیان بە پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی هەیە.
چەند وێستگەیەكی ژیانی پیرداودی گەڕیدە و عەوداڵی فۆلكلۆر و كەلەپووری میللی
– پیرداود مەخمووری (پیرداود قادر سوڵتان بندیان) لە ساڵی ١٩٥١ لە شاری دێرین و لانکەی فۆلکلۆر و لاوك و حەیرانی کوردی (مەخموور) لە خێزانێکی کوردپەروەر لەدایک بووە، خوێندنی سەرەتایی هەر لە شاری مەخموور تەواو کردووە، قۆناغی ناوەندیشی تا پۆلی دووەم لە ناوەندیی ئیسکان لە شاری هەولێر خوێندووە و بۆ تەواوکردنی سێی ناوەندی و ئامادەیی گەڕاوەتەوە شاری مەخموور و لەوێ بە سەرکەوتوویی تەواوی کردووە.
– لە ساڵی خوێندنی ١٩٧٥- ١٩٧٦ پەیمانگای ئامادەکردنی مامۆستایانی لە هەولێر تەواو کردووە و وەکوو مامۆستای سەرەتایی لە گوندەکانی بەرواری باڵای سەر بە پارێزگای دهۆك دەستبەکار بووە.
– ساڵی ١٩٨٤ گواستراوەتەوە قوتابخانەی گوندی (دێمەکار)ی سەر بە ناحیەی دیبەگە، دواتر بۆ گوندی (مەهانە)ی سەر بە قەزای مەخموور. هەر لەسەرەتای دەستبەکاربوونیشی لە ساڵ ١٩٧٦ەوە، بەردەوام بووە لە خزمەتکردن لە بواری پەروەردە و فێرکردن و ڕۆژنامەنووسی، لە چەندین قوتابخانەی ناو شاری مەخموور و هەولێر و گوندەکانی دەوروبەریان و پەروەردەی هەولێر و وەزارەتی ڕۆشنبیریی حكوومەتی هەرێمی کوردستان، تا خانەنشینبوونی لە ساڵی ٢٠١٤، بێوچان و ڕاوەستان خزمەتی كردووە.
– پیرداود لە مەیدانی رۆژنامەگەریی تایبەت بە فۆلكلۆر و كەلەپووری كوردییش خزمەتی كردووە و یەێك بووە لە ناوە دیارەكانی گۆڤاری (ئاسۆی فۆلکلۆر) و سەرنووسەری گۆڤارەكە بووە، كە گۆڤارێکی ئەکادیمی و کولتووریی تایبەتمەند بووە و لە شاری هەولێر چاپ و بڵاو كراوەتەوە. گۆڤارەکە سەرچاوەیەکی گرنگە بۆ لێکۆڵینەوە لە ئەدەبیات و فۆلکلۆری کوردی، بەتایبەت لە توێژینەوەکانی پەیوەست بە کەلەپوور، بەسەرهات، پەند و پیشە دەستییە کوردییەکان.
ئەم گۆڤارە کە لەسەرەتای ساڵانی دووهەزاردا کەوتە بەر دیدی خوێنەران و سەرجەم (٥٠) ژمارەی لێ دەرچوو، كە چەندین توێژینەوەی زانستی سەبارەت بە کولتووری کۆمەڵایەتیی کوردی لە دووتوێی ژمارەكانیدا بڵاو كرانەوە.
پیرداود مەخمووری لەو ڕۆشنبیرانەیە کە بە بێدەنگی، بەڵام بە کاریگەرییەکی قووڵ، خزمەتێکی مێژوویی گەورەی بە فۆلكلۆر و کەلەپووری کوردی کردووە. بە گەڕان بەناو گوندەکاندا، بە گوێگرتن لە دەنگی پیر و دونیادیتان، بە تۆمارکردنی لاوک، حەیران، بەیت، چیرۆک، مەتەڵ و داب و نەریتەکان، توانیویەتی بەشێکی گرنگ لە بیرەوەریی هاوبەشی کورد لە لەناوچوون بپارێزێت.
لە مێژووی ڕۆشنبیریی کورددا، ناوی ئەو تەنیا وەک فۆلكلۆرناسێک نامێنێتەوە، بەڵکوو وەک پارێزەرێکی ناسنامەی نەتەوەیی دەمێنێتەوە؛ مرۆڤێک کە باوەڕی وابوو هەر گۆرانییەکی کۆن، هەر چیرۆکێکی زارەکی و هەر وشەیەکی لەبیرکراو، بەشێکە لە مێژووی گەلێک. بە هەمان باوەڕیش، ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ ئەوەی ئەم میراتە بە دەنگی ڕاستەقینەی خۆی بگاتە نەوەکانی داهاتوو.
ئەو هەوڵە، ئەمڕۆ زیاتر لە هەر کاتێکی دیکە، شایستەی ناساندن، پێزانین و بەردەوامییە؛ چونکە نەتەوەیەک، کە میراتی فەرهەنگیی خۆی دەپارێزێت، ڕەگ و ڕیشەکانی داهاتووی خۆیشی بەهێز دەکات.