فایەق ئەحمەد میران
بریتییە لە سیستمێكی پێشكەوتووی كۆمپیوتەری كە لەلایەن ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانەوە (UNCTAD) پەرەی پێ دراوە بۆ بەدیجیتاڵكردن و بەڕێوەبردنی كاروباری گومرگی.
ئەسیكۆدا بەرهەم و پڕۆژەی كۆنفرانسی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ بازرگانی و گەشەپێدانە كە بە كورتكراوەی پێی دەوترێت (UNCTAD).
لەم ڕوانگەیەوە دەتوانین بڵێین خاوەنی سیستمەكە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانە.
تیمی جێبەجێكار: لەناو ئۆنتاددا، تیمێكی تەكنیكی و كارگێڕی گەورە هەیە بە ناوی “تیمی ئەسیكۆدا” كە بارەگای سەرەكییان لە جنیفە لە سویسرا و، ئەوان سەرپەرشتی جێبەجێكردن، نوێكردنەوە و ڕاهێنانی كارمەندانی گومرگ دەكەن لەو وڵاتانەی سیستمەكە دەكڕن (وەك عێراق).
نەتەوە یەكگرتووەكان ئەم سیستمەی دروست كردووە و لە سەرەتای ساڵانی هەشتاكانەوە (١٩٨١) ئەم سیستمەی پەرەپێدا بۆ ئەوەی یارمەتی وڵاتانی لە پێشینە و گەشەسەندوو بدات تاوەكو:
1. سیستمی گومرگییان مۆدێرن بكەن.
2. ئاماری وردی بازرگانی نێودەوڵەتی كۆبكەنەوە.
3. ڕێكارەكان یەكبخەن بۆ ئەوەی ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە جیهاندا ئاسانتر بێت.
ئەم سیستمە لە زۆربەی وڵاتانی جیھاندا (لەوانەش عێراق و ھەرێمی كوردستان) بەكاردێت بۆ خێراكردنی ڕێكارەكان و كەمكردنەوەی ڕۆتین.
ئەسیكۆدا چەندین خزمەتگوزاری و بەش لەخۆ دەگرێت كە یارمەتی ڕێكخستنی بازرگانی نێودەوڵەتی دەدەن:
دیجیتاڵكردنی مانیفێست و راگەیاندنی گومرگی و هەروەها گۆڕینی فۆرمە كاغەزییەكان بۆ ئەلیكترۆنی.
كۆنترۆڵكردنی باج و ڕسومات: ئەژماركردنی وردی ڕسومات بەپێی كۆدی نێودەوڵەتی (HS Code).
بەكارهێنانی ئەم سیستمە یارمەتییەكی گەورە دەدات لە ڕێگریكردن لە گەندەڵی، كۆكردنەوەی وردی داهات و، دروستكردنی ئاماری ڕاست بۆ بازرگانی ناوخۆیی و دەرەكی.
لە سیستەمی ئەسیكۆدا (ASYCUDA) و بەڕێوەبردنی مەترسییە گومرگییەكاندا (Risk Management) كاڵا هاوردە و هەناردەكراوەكان بە پێی پلەی مەترسییەكەیان بە سەر چوار كەناڵی سەرەكیدا (سەوز، زەرد، سوور، شین) دابەش دەبن.
ئەم سیستەمە بۆ ئەوەیە كە كات و تێچوو كەم بوونەتەوە و، لەبری پشكنینی ١٠٠٪ی هەموو بارەكان، تەركیز بخرێتە سەر ئەو بارانەی گومانیان لێ دەكرێت.
لێرەدا پێناسەی هەر كەناڵێك و واتاكەی ڕوون دەكەینەوە:
١. كەناڵی سەوز (Green Channel) – ڕێڕەوی خێرا؛ واتە بارەكە هیچ مەترسییەكی یاسایی، دارایی یان تەندروستیی نییە. مۆڵەتی ڕادەستكردن و ڕێپێدانی گومرگی (Customs Clearance) ڕاستەوخۆ و بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی دەردەچێت و، هیچ جۆرە پشكنینێكی بەڵگەنامەیی یان پشكنینی فیزیایی (ماددی) بۆ بارەكە ناكرێت. بارەكە ڕاستەوخۆ دەردەچێت.
٢. كەناڵی زەرد (Yellow Channel) – پشكنینی بەڵگەنامەیی؛ مەترسییەكی كەم یان مامناوەند هەیە، كە پێویستی بە وردبینی هەیە لە ڕووی كاغەز و دۆكیۆمێنتەكانەوە. فەرمانبەری گومرگ بە وردی بە بەڵگەنامەكاندا دەچێتەوە؛ وەك: مۆڵەتی هاوردەكردن، پسوولەی كڕین، بڕوانامەی ڕەسەنایەتی /Origin و، پۆلێنكردنی (HS Code) و، تەنها پشكنینی بەڵگەنامەیی دەكرێت. ئەگەر بەڵگەنامەكان دروستبوون، بارەكە دەگۆڕێت بۆ سەوز و ڕێپێدانی بۆ دەكرێت، بەبێ ئەوەی پێویست بە كردنەوەی كارتۆن یان كۆنتێنەرەكە بكات.
٣. كەناڵی سوور (Red Channel) پشكنینی تەواو؛ ئەو كاڵایانەی كە ئاستی مەترسی زۆر بەرزە. ئەمەش كاتێك ڕوودەدات كە كۆمپانیایەكە نوێ بێت، یان جۆری كاڵاكە (وەك زێڕ، دەرمان، یان ئۆتۆمبێل) پێویستی بە چاودێری توند هەبێت، یاخود وڵاتی بەرهەمهێنەر لەژێر گومندا بێت.
بۆ ئەم مەبەستە بارەكە بە هیچ شێوەیەك ڕێگەی پێ نادرێت دەربچێت تاوەكو دوو قۆناغی پشكنین نەبڕێت:
*. پێداچوونەوەی وردی هەموو بەڵگەنامەكان.
*. پشكنینی فیزیایی (Physical Inspection)؛ كردنەوەی كۆنتێنەرەكە و پشكنینی چۆنیەتی و بڕی كاڵاكە بە چاو یان بە ئامێری سۆنەر، بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی كاڵای قاچاخ یان سەرپێچی تێدا نییە.
٤. كەناڵی شین(Blue Channel) ؛ بارەكە ڕێگەی پێ دەدرێت بە خێرا وەك كەناڵی سەوز لە مەرزەكە دەر بچێت، بەڵام ناوی كۆمپانیاكە یان بارەكە دەخرێتە لیستی “وردبینی دواتر”.
لە لایەن لێژنەی پشكنینی گومرگی لە كاتێكی تردا (دوای چەند هەفتەیەك یان مانگێك) دەچنە سەر كۆمپانیا یان كۆگای بازرگانەكە بۆ چاودێری و وردبینیكردنی دەفتەری دارایی و پسوولەكانی، بۆ دڵنیابوون لەوەی كە هیچ فێڵێكی گومرگی نەكراوە.
جێبەجێكردنی سیستمی ئەسیكۆدا (ASYCUDA) لە نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵی عێراق، لەگەڵ هەموو گرنگییە تەكنیكی و داراییەكانیدا، ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگ و نیگەرانیی سیاسی، كارگێڕی و ئابووری بووەوە لەلایەن هەرێمەوە.
گرنگترین ئەو نیگەرانی و كۆسپانە ئەمانەی خوارەوە بوون:
١. ترسی لەدەستدانی سەرەوەریی كارگێڕی و دارایی
یەكێك لە گەورەترین نیگەرانییەكانی هەرێم ئەوە بوو كە بەستنەوەی تەواوی دەروازە سنوورییەكان بە سێرڤەر و مەركەزیەتی بەغداوە، دەسەڵاتی بڕیاردانی كارگێڕی و گومرگی و یاسایی لە مەرزەكاندا لە هەرێم زەوت بكات.
ـ كۆنترۆڵكردنی دیجیتاڵی داهاتی گومرگی لە ڕێگەی سیستمەكەوە، ترسی دروست دەكرد كە بەغدا دەست بەسەر تەواوی داهاتەكانی گومرگی و خزمەتگوزارییەكانی بگرێت بەبێ گەرەنتی ناردنی پشكی دادپەروەرانەی هەرێم لە بودجەدا.
٢. جیاوازی لە یاسا و ڕێنماییە گومرگییەكان
یاسای گومرگی ١٩٨٤: هەرچەندە هەردوولا بە ناو پابەندن بە یاسای گومرگی ژمارە ٢٣ی ساڵی ١٩٨٤، بەڵام لە پراكتیكدا جیاوازی زۆر هەبوو لە ڕێنماییەكانی وەزارەتی دارایی هەرێم و بەغدا، چونكە حكومەتی هەرێم رێنمایی تایبەت بە خۆی هەیە ( رێنمایی ژمارە ٧ ساڵی ٢٠٢٠ ) كە زۆر جار بە پێی بەرژەوەندی گۆرانكاری پێڤدەكرێ هەرەها رێنماییەكان جیاوازی هەیە لەگەڵ عێراق بە تایبەت لەسەر لیستی كاڵا قەدەغەكراوەكان، باجی پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی و، پێناسەی گومرگی (Tariff). جێبەجێكردنی ئەسیكۆدا پێویستی بە یەكخستنی دەستبەجێی ئەم ڕێسایانە دەكرد كە زیانی بە هەندێك سێكتەری ئابووری هەرێم دەگەیاند.
بابەتێكی تر كە هەرێم لێ دەترسێت ئەوەیە كە حكومەتی عێراق بە پێی پێویست رێنمایی و پێناسەكان كار پێ ناكات بە تایبەتی لە ساڵانی رابردووە زۆر بە ئاشكرا دیار بوو لە كەم و كورتی و جێ بە جێ نەكردنی رێنماییەكان
٣. خاوبوونی ڕێكارەكان و مەترسی لەسەر جموجۆڵی بازرگانی
سستی سیستمی بەغدا: بازرگانان و لایەنە پەیوەندیدارەكانی هەرێم نیگەران بوون لەوەی كە سێرڤەرە سەرەكییەكانی بەغدا یان سیستمی پەیوەندی (Internet) بەغدا تووشی خاوبوونەوە یان پچڕان ببێت، ئەمەش دەبووە هۆی ڕاگرتنی هاوردەكردنی كاڵا بەكۆمەڵ لە مەرزەكانی هەرێمدا و زیانی گەورەی بە بازرگانان دەگەیاند.
٤. زمان و زمانەوانی كارگێڕی
زمانی فەرمی سیستمەكە لە بەغدا بە تەواوی بە زمانی عەرەبی پڕۆگرام كراوە لە كاتێكدا كارمەندانی گومرگی لە هەرێم بۆ چەندین دەیە بە زمانی كوردی كاروباریان ڕادەپەڕاند. نیگەرانی هەبوو لەسەر توانای كارمەندانی هەرێم بۆ گۆڕینی خێرای زمان و زاراوە تەكنیكی و یاساییەكان بۆ عەرەبی لەناو سیستمەكەدا بەبێ دروستبوونی هەڵە.
٥. ئامادەیی ژێرخان و كادیری مرۆیی
ڕاهێنان و تەكنەلۆجیا: جێبەجێكردنی ئەسیكۆدا پێویستی بە ژێرخانێكی بەهێزی نێت ورك، كارەبای بەردەوام و، كادیری بە توانا هەیە كە لەسەر سیستمی ئەلیكترۆنی ڕاهێنرابن. هەرێم نیگەران بوو لەوەی سەپاندنی خێرای سیستمەكە بەبێ قۆناغی گواستنەوەی گونجاو، ببێتە هۆی پەككەوتنی كارگێڕی یا خود راگرتنی كارەكان بە شێوەی كاتی كە دەبێتە هۆكاری قەڵەبالغی و دواكەوتنی بازرگانەكان.
**** بۆیە دوای رێكەوتنی حكومەتی هەرێم لەگەڵ حكومەتی ناوەندی زۆربەی نیگرانیەكانی حكومەتی هەرێم دوای لێك تەگەیشتن كەم دەبێتەوە بەڵام هەندێك بابەت چارەسەری تەواوو نەكراوە دەكرێ حكومەتی ناوەندی دژی هەرێم سوودی لێ وەرگرێت بە تایبەتی لەم بابەتانە :
ـتۆماری كۆمپانیاكان: هەرچەندە وتراوە بەڵگەنامەكانی تۆماری كۆمپانیاكانی هەرێم پەسەند دەكرێن، بەڵام میكانیزمی بەستنەوەی ئەلیكترۆنی لە نێوان سیستەمی تۆماری كۆمپانیاكانی هەرێم و سیستەمی ئەسیكۆدای فیدراڵ ڕوون نەكراوەتەوە، بەڵگەنامەكانی “تۆماری كۆمپانیاكان” و “پشكنینی جۆری”: ئەگەر سیستەمی كۆنترۆڵی جۆریی هەرێم (تقییس والسیطرة النوعیة) و بڕوانامەكانی (تەندروستی و كشتوكاڵی و ڤێتەرنەری) لە ناو ئەسیكۆدادا بە فەرمی دانپێدانراو نەبن، بارەكان لە مەرزی هەرێمدا پەكدەكەون تا ڕەزامەندی لە بەغداوە نەیەت، ئەمەش دەبێتە هۆی كێشە.
ـ سیستەمی ئەسیكۆدا لەسەر بنەمای دەستنیشانكردنی مەترسی و كەناڵە گومرگییەكان (سەوز، زەرد، سوور و شین) كار دەكات. لە ڕێككەوتنەكەدا نەهاتووە كە ئایا پێوەرەكانی مەترسی (Risk Criteria) بە هاوبەشی دادەنرێن یان هەرێم دەتوانێت بەپێی تایبەتمەندی مەرزەكانی خۆی پێوەری جیاواز دابنێت.
ـ كێشەی نرخاندن هەرچەندە باس لە یەكخستنی پێناسەی گومرگی (Tariff) كراوە، بەڵام كێشەی سەرەكی هەمیشە لەسەر نرخاندنی كاڵاكان بووە، كێشەی نرخاندنی گومرگی (Customs Valuation)؛ تەنانەت ئەگەر پێناسەی گومرگی (Tariff) یەك بخرێت، كێشەی گەورە لە “نرخی ڕاوێژكاری كاڵاكاندایە. ئەگەر بەغدا نرخی كاڵایەك لە سیستەمەكەدا زۆر بەرز بخەمڵێنێت، باجەكەی زیاد دەكات و بازاڕی هەرێم تووشی گرانی دەبێت.
ـ پێویستە لێژنەیەكی هاوبەشی بەردەوام هەبێت بۆ چارەسەركردنی جیاوازییەكان لە پۆلێنكردنی كاڵاكان و هەروەها چارەسەركردنی كێشەی تەكنیكی و یاسایی لە نێوان هەر دوو لایەن.
*بەڕێوەبەری گومرگی هەولێر