هەندرێن ئەحمەد*
تیشكخستنەسەر ئاییندەی یەکیەتیی ئەوروپا، بابەتێكی ئاسان نییە و پێویستی بە خوێندنەوەیەكی زانستی هەیە لەسەر بنەمای واقیعیەتی سیاسی؛ شیكردنەوەیەكی لەم جۆرە گرنگە بۆ تێگەیشتن لە پێگەی ئەوروپا لە سیستەمی نێودەوڵەتی، كە بەرەو فرەییەكی ناسەقامگیر هەنگاو دەنێ. یەکیەتیی ئەوروپا وەك پڕۆژیەكی ئاشتەوایی و تەواوکەری ئابووری لە دوای شەڕی دووەمی جیهانی پەیدا بوو، ئەمڕۆ خۆی لە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی دوولایەنەی مێژوویی دەبینێتەوە، لە لایەكدا گوشاری دەرەكی كە خۆی لە پاشكۆیەتی بۆ هەژموونی رۆژئاوایی بە سەركردایەتیی ئەمریكا، لەلایەكی دیكەشیدا پێكناكۆییەكانی ناوخۆیی كە هەڕەشە لە بنیادە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكەی دەكات.
یەكەم: ئابووریی ئەوروپا لەنێوان قەیرانی وەزە و سەرلەنوێ ئەندازەكردنەوەی سەرمایەداری: شەڕی نێوان رووسیا و ئۆکراینا لاوازی بنەمای ئابووریی ئەوروپای دەرخست، بەتایبەتی كە ماوەیەكی درێژ پشتیان بە سەرچاوەی وزەی هەرزان و ئاسانی (تاڕادەیەك)ـی رووسیا بەست، لەگەڵ سەپاندنی سزاكان بەسەر رووسیادا، ئەوروپا چووە نێو قۆناخی لێكدابڕانی ناچاری، ئەو دۆخە تەنها بژاردەیەكی جوگرافیای سیاسی نەبوو، چونكە بووە هۆكاری هەوڵدان بۆ رێكخستنەوەیەكی سیستماتیك لە بنیادی ئابووریدا. وڵاتێكی وەك ئەڵمانیا، بە نموونەی دڵی پیشەسازیی یەکیەتیی ئەوروپا دادەنرا، ئەمڕۆ رووبەڕووی ئالنگارییەکی كەموێنە بووەتەوە، هەر لە گرانبوونی بێوێنەی تێچۆوی بەرهەمهێنان، پاشەكشەی توانای ركابەری بازرگانی، هەروا ئەگەری “كۆچی سەرمایەی پیشەسازی” بەرەو وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، بەتایبەتی لەوێ ئاسانكاری لە باجدان و وزەی هەرزانتر بەردەستە. لە بەرانبەردا واشنتن سوود لەو دەرفەتە وەردەگرێت، لە رێگەی فرەوانكردنی هەناردەكردنی گازی شل و بەهێزكردنی پێگەی خۆی وەك ناوەندێكی راكێشانی وەربەهێنانی پیشەسازی؛ لەو لایشەوە وڵاتی چینیش ئالنگارییەكی سەربار دروست دەكات، لە كاتێكدا هاوبەشێكی سەرەكیی بازرگانیی ئەوروپایە، لە هەمان كاتدا ركابەرێكی ستراتیژییە، ئەمەش وادەكات ئەوروپا بكەوێتە ژێر گوشاری تەنگژەی هاوسەنگی لەنێوان بەشداری ئابووری لەلایەك و بەرزەفتکردن (الاحتواء)ـی سیاسی.
دووەم: سنووری سەربەخۆیی و مەیلی بەسەربازیكردنی ئەوروپا: شەڕی ئۆکراینا رۆڵی سەربازی لە سیاسەتی ئەوروپای گەڕاندنەوە، بەڵام بە سنوورداری، چونكە سەرەڕای زیادبوونی خەرجییەكانی لە بورای بەرگری، هێشتا ئەوروپا پێویستی بە بنیادێكی سەربازی یەكگرتوو هەیە، كە توانای كاركردنی لە دەرەوەی چەتری هاوپەیمانی ئەتڵەسی (ناتۆ) دا هەبێت. لە ڕاستیدا ناتۆ تەنها هاوپەیمانییەكی بەرگریی نییە، بەڵكوو بووەتە چوارچێوەیەكی بەرهەمهێنانەوەی ئەمریكا بەسەر بڕیاری ئاسایشی ئەوروپادا. ئەوەتا پاڵپشتی سەربازی بۆ ئۆکرایناو كشانی ناتۆ بەرەوە رۆژهەڵاتو بەهێزكردنی سەربازی لە ئەوروپای رۆژهەڵات، هەموو بەیەكەوە ئاماژەیە كە كیشوەرە پیرەكە، هێشتا لە لۆژیكی “ئاسایشی پاشكۆ” رزگاری نەبووە. ئەم دۆخە پرسیارێكی سەرەكیی دەهێنێتە پێشەوە: ئایا ئەوروپا دەتوانێت ببێتە كاراكتەرێكی سەربازیی سەربەخۆ، یان هەر بە بەشێكی ستراتیژییە گەورەكە دەمێنێتەوە كە ئەمریكا پێشڕەوایەتی دەكات؟
سێیەم: برێگزیت و سەرلەنوێ رێكخستنەوەی هاوسەنگی ناوخۆیی: دەرچوونی بەریتانیا لە یەكێتی ئەوروپا (برێگزیت)، وەچەرخانێكی گۆڕانكاریی هاوسەنگییە، چونكە بەریتانیا ئەندامێكی ئاسایی نەبوو لە یەکیەتییەكە، بەڵكوو هێزێكی دارایی، سەربازیی و دیپلۆماسی گرنگ بوو، دەرچوونی لە یەکیەتییەكەدا بۆشاییەكی ستراتیژی دروستكرد، بەڵام لێكەوتەكانی نەبووە هۆی تەواوکەری لەنێو یەکیەتیی ئەوروپا وەك پێشبینیدەكرا. بە پێچەوانەوە چەندین پێكناكۆكیی قووڵی لەناو یەکیەتییەكەدا دروستكرد، بەتایبەتی لەنێوان فەرەنسا كەمەیلی بەرەو سەربەخۆیی ستراتیژی بوو، ئەڵمانیاش مەیلی بەلای ئیدارەدانێكی هۆشیارانەی ئابووریی ناوخۆیی و هەرێمایەتی (ئەوروپا) و هاوپەیمانی ئەمنی و سەربازی لەگەڵ بەریتانیا و ئەمریكا بوو، ئەوەش بە روونی رەنگدانەوەی نەبوونی دێدێكی هاوبەشی پیشان دا بۆ ئاییندەی یەکیەتیی ئەوروپا.
چوارەم: پاشەكشێی هەژموونی دەرەكیی ئەوروپا لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و ئەفریقا: لەم دەهەیەی دواییدا بە روونی داكشانی رۆڵ و پێگەی هەژموونی ئەوروپای لەو ناوچانە پیشاندا، كە پێشتر بوارێكی ژیانی و ناوچەی نفوزی خۆیان بوون، بەتایبەتی لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و ئەفریقا، دەوڵەتێكی وەكو فەرەنسا، توانای لە پاراستنی بوونی تەقلیدی خۆی لە رۆژئاوای ئەفریقا لەدەست دا و پاشەكشێی كرد، لە بەرانبەر هەڵكشانی رۆڵ و پێگەی رووسیا و چین. لە رۆژهەڵاتی نیوەڕاست دا ئەوروپا وەكو كارەكتەرێكی لاواز بە بەراورد بە ئەمریكا دەردەكەوێت، بگرە بە بەراورد لەگەڵ هەندێك هێزی هەرێمایەتیش، ئەوەش بۆ غیابی ستراتیژیی یەكگرتوویی ئەوروپا دەگەڕێتەوە، سەرەڕای پاشكۆیەتی ئاسایشیان كە رێگرە لەسەربەخۆی بڕیاری سیاسی یەکیەتییەكە.
پێنجەم: قەیرانی شوناس و هەڵكشانی رۆڵی هێزە نەتەوەییە رادیكالییەكان: لەناوخۆدا یەکیەتیی ئەوروپا، رووبەرووی ئالنگارییەكی هەڵكشاوی رەوتە نەتەوەپەرستی و پۆپۆلیستییەكان (الشعبویە) دەبێتەوە، هاتنی كۆچی بە كۆمەڵی پەناهەندە و بەرفرەبوونی جیاوازیی كۆمەڵایەتی و لاوازبوونی متمانە بە دامەزراوەكانیان كردووەتە بیانوو، لەسەر ئەم بابەتەدا بە كردەیی كاری سیاسی دەكەن و گوتارە سیاسییەكانیان بەڕێوە دەبەن. لە وڵاتانی وەكو ئیتاڵیا و هەنگاریا، ئەم رەوتە سیاسیە چیتر وەكو رەوتێكی لاواز نەمان، بەڵكوو بوونەتە بەشێك لە دەسەڵات و لە چەند وڵاتی دیكەش رۆڵی كاریگەریان هەیە وەكو هێزی دووەم و سێیەم، ئەو رەوتە بەرنامەی جێگرەوە بە گەڕاندنەوەی شكۆ بۆ دەوڵەتی نەتەوەیییان راگەیاندووە لەسەر حیسابی پڕۆژەی یەکیەتیی ئەوروپا. ئەم گۆڕانە دراماتیكییە، دەربڕی قەیرانێكی قووڵە، قەیرانێكە بۆ خودی نموونەی لیبراڵی ئەورووپی، كاتێك لە توانای دانییە هاوسەنگی لەنێوان جیهانگری و دادپەروەریی كۆمەڵایەتی دەستەبەر بكات.
شەشەم: ئەوروپا لە بەردەم سێ رێگەی مێژووییدایە: لە بەرانبەر ئەم ئالنگارییانەدا دەكرێ سێ سیناریۆی سەرەكی بخەینە ڕوو:
یەكەم/ ئاوێتەبوون و بەردەوامیی لەژێر هەژموونی ئەتڵەسی (نموونەی ئەمریكایی) بەو مانایەی، بەردەوامی پاشكۆیەتی بۆ وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، لەگەڵ رۆڵێكی گرنگی ئابووری، بەڵام بە دوور لە سەربەخۆییەکی کارای سیاسی.
دووەم/ سەربەخۆیی ستراتیژی سنووردار: ئەمەش لە رێگەی بنیادنانی توانای هێزی سەربازی و ئابوورییەكی سەربەخۆ، بەڵام ئەم بژاردەیە پێویستی بە ئیرادەیەكی سیاسی و تێچۆونێكی زۆر هەیە، رەنگە ئەم بژاردەیەش رووبەڕووی پێكناكۆكی ناوخۆیی ببێتەوە.
سێیەم/ لێكترازانی لەسەرخۆ (هەڵوەشانەوەی یەکیەتییەكە) واتە، بە ئەنجامی هەڵكشانی مەیلە نەتەوەییەكان و قووڵبوونەوەی بۆشایی لەنێوان وڵاتانی باكوور و باشوور، رۆژهەڵات و رۆژئاوای ناو یەکیەتیی ئەوروپا، لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هەر وڵاتێكی ناو یەکیەتییەكە، هەنگاوبەهەنگاو، لەباریەك هەڵوەشێتەوە، وەكو پێداویستییەكی كۆمەڵایەتی و ئابووری و سەربازی.
چوارەم/ ئایندەی یەكێتی ئەوروپا لە بەردەم رێگە چارە جیاوازەكاندا: یەکیەتیی ئەوروپا بە ئاسانی لەبەردەم هەڵوەشانەوەدا نییە، بەڵام لە هەمان كاتدا لەباری سەقامگیریشدا نییە، لە دۆخێكی راگوزەردا دەژی، كە رەنگدانەوەی گۆڕانكارییەكانی سەرمایەداریی جیهانییە، یان پیناسەی خۆی دەكاتەوە وەك جەمسەرێكی سەربەخۆ، یان وەكو خۆی دەمێنێ و ملكەچی مانەوە بە پاشكۆی هەژموونی رۆژئاوا بە سەركردایەتیی ئەمریكا دەبێت. بەڵام ئالنگاریی سەرەكیی یەکیەتیی ئەوروپا، هەر لە پێگە جیۆسیاسی و پرۆژە سیاسییەكەی نییە، بەڵكوو لە توانای بنیادنانی گرێبەستێكی كۆمەڵایەتیی نوێیە لەناو ئەوروپا بەگشتی، كە هاوسەنگی لەنێوان سەروەری، دیموكراسی و دادپەروەریی كۆمەڵایەتیدا دەستەبەربكات، بەبێ ئەوە رەنگە پڕۆژەی یەکیەتیی ئەوروپا لە پرۆژەیەكی سیاسیی ستراتیژی خۆشگوزەرانی، بەرەو تەواوکەری یەكتری، ببێتە نموونەیەكی بەرهەمهێنانی تەنگژە و قەیرانەكان.
رۆژنامەنووس و شرۆڤەكاری سیاسی*