فیزیا لەسەر شانۆ؛ کە یاساکانی نیوتن دەبنە زمانی جەستە

سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا

لە نێوان پەردە ڕەشەکانی شانۆ و ڕووناکییە بەهێزەکاندا، جیهانێک هەیە کە تێیدا هونەر و زانست لە یەک خاڵدا یەک دەگرنەوە، ئەم خاڵە بریتییە لە “فیزیای جووڵە” کە تێیدا جەستەی ئەکتەر تەنها ئامرازێکی گوزارشتکردن نییە، بەڵکو تەنێکی فیزیکییە کە ملکەچی یاسا گەردوونییەکانی جووڵەیە، کاتێک باس لە “فیزیای جووڵە لە شانۆدا” دەکەین، ئێمە لە ڕاستیدا باس لەو پەیوەندییە ئاڵۆزە دەکەین کە لە نێوان یاساکانی ئیسحاق نیوتن و ئەو “بایۆمیکانیک”ـەدا هەیە کە ڤسیڤۆلۆد مایرهۆڵد لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا دایمەزراند، ئەم تێڕوانینە ئەکادیمییە پێمان دەڵێت کە هەر هەنگاوێک، هەر بازدانێک و هەر بێدەنگییەکی جەستەیی لەسەر سەکۆ، لە ڕاستیدا ئەنجامی کارلێکی هێزە فیزیکییەکانە کە بە وردی لەلایەن ئەکتەر و دەرهێنەرەوە بەڕێوە دەبرێن، وەک ئەوەی کینێس لاوس لە کتێبی فیزیا و هونەری سەما (٢٠٠٢) (Physics and the Art of Dance) ئاماژەی پێ دەدات، تێگەیشتن لە میکانیکی جووڵە دەبێتە هۆی ئەوەی ئەکتەر بتوانێت بە کەمترین وزە زۆرترین کاریگەری بینراو دروست بکات.
یاسای یەکەمی نیوتن کە بە یاسای تەمەڵی (Inertia) ناسراوە، دەڵێت هەر تەنێک لە دۆخی حەسانەوە یان جووڵەی ڕاستەوخۆدا دەمێنێتەوە مەگەر هێزێکی دەرەکی کاری تێ بکات، لە شانۆدا ئەم یاسایە جەوهەری “دەستپێکردنی جووڵە” پێک دەهێنێت، ئەکتەر کاتێک لەسەر سەکۆ وەستاوە، پێویستی بە “هێزێکی ناوەکی” یان “پاڵنەرێکی دەروونی” هەیە تاوەکو تەمەڵی جەستەی بشکێنێت و دەست بە جووڵە بکات، مایرهۆڵد لە تیۆری بایۆمیکانیکدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەکتەر دەبێت وەک ئامێرێکی ورد کار بکات، کە تێیدا هەر جووڵەیەک پێویستی بە ئامادەکارییەکی فیزیکییە (Pre-action) ئەم ئامادەکارییە لە ڕاستیدا کۆکردنەوەی وزەیە بۆ تێپەڕاندنی تەمەڵی و دروستکردنی جووڵەیەکی کاریگەر کە بینەر ناچار بکات بەدوایدا بڕوات، ئەم چەمکە لە توێژینەوەکانی دارین تەنستاڵ لە “هاوەڵی ڕوتلێدج بۆ ڤسیڤۆلۆد مایرهۆڵد (The Routledge Companion to Vsevolod Meyerhold) بە وردی شی کراوەتەوە وەک بنەمایەکی زانستی بۆ پەروەردەکردنی ئەکتەری هاوچەرخ.
یاسای دووەمی نیوتن کە پەیوەندی نێوان هێز، بارستایی و تاودان ڕوون دەکاتەوە، لە دیزاینی دیکۆر و جووڵەی ئەکتەردا ڕەنگ دەداتەوە، کاتێک ئەکتەرێک پێویستە بە خێراییەکی زۆر لە گۆشەیەکی سەکۆوە بۆ گۆشەیەکی تر بڕوات، ئەو لە ڕاستیدا خەریکی بەکارهێنانی هێزێکی گونجاوە لەگەڵ بارستایی جەستەی خۆیدا، ئەم هاوسەنگییە لە “شانۆی فیزیکی”دا دەبێتە بنەمای دروستکردنی “ڕیتم”، دیکۆری شانۆش کە زۆرجار لە پارچەی گەورە و قورس پێکدێت، پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ لەم یاسایە هەیە، ئالان هێندریکسۆن لە کتێبی “دیزاینی میکانیکی بۆ سەکۆ (Mechanical Design for the Stage، 2012) ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن ئەندازیارانی شانۆ دەبێت بزانن چۆن هێزێکی کەم بەکار بهێنن بۆ جووڵاندنی پارچە گەورەکانی دیکۆر بە شێوەیەک کە بینەر هەست بە قورسییەکەی نەکات و تێکەڵی نمایشەکە ببێت، ئەمە ئەو شوێنەیە کە فیزیا دەبێتە جادوویەکی بینراو و کاریگەرییەکی دراماتیکی قووڵ جێ دەهێڵێت.
یاسای سێیەمی نیوتن کە دەڵێت “بۆ هەر کارێک، پەرچەکردارێک هەیە کە لە بڕدا یەکسان و لە ئاراستەدا پێچەوانەیە”، بنەمای کارلێکی نێوان ئەکتەرەکان و سەکۆکەیە، کاتێک ئەکتەرێک پێی دەخاتە سەر زەوی بۆ ئەوەی باز بدات، ئەو لە ڕاستیدا هێزێک دەخاتە سەر سەکۆکە و سەکۆکەش هەمان هێز دەداتەوە بە جەستەی ئەکتەرەکە، ئەم کارلێکە فیزیکییە لە سەمای شانۆیی و شەڕە شانۆییەکاندا (Stage Combat) دەگاتە لووتکە، بێ تێگەیشتن لەم یاسایە، ئەکتەر ناتوانێت هاوسەنگی خۆی بپارێزێت یان جووڵەیەکی ڕاستەقینە نیشان بدات، وەک ئەوەی جۆسی مەکینی و فلیپ بەتەروۆرس لە “پێشەکی کامبریج بۆ سینۆگرافی (The Cambridge Introduction to Scenography، 2009) ئاماژەی پێ دەدەن، جەستەی ئەکتەر دەبێتە تاقیگەیەک بۆ سەلماندنی ڕاستییە زانستییەکان، بەڵام بە زمانێکی شیعری و هونەری کە تێیدا هەر کارلێکێکی فیزیکی دەبێتە هەڵگری مانایەکی دەروونی.لە ڕووی ئەدەبی و مێژووییەوە، ئەم پەیوەندییە لە کارەکانی نووسەرانی وەک ستیفان مۆلارمێ و تیۆرییەکانی ئێدوارد گۆردن کرایگدا ڕەنگی داوەتەوە، کرایگ باس لە “سۆپەر ماریۆنێت” دەکات، کە تێیدا ئەکتەر دەبێت وەک بووکەڵەیەکی ورد بێت کە هەموو جووڵەکانی لە ژێر کۆنترۆڵی یاسا فیزیکییەکاندا بێت تاوەکو بگاتە لوتکەی جوانی، ئەم تێڕوانینە ئەکادیمییە پێمان دەڵێت کە داهێنان لە شانۆدا تەنها لە “ئیلهام”ەوە نایەت، بەڵکو لە تێگەیشتنێکی قووڵ لە “میکانیکی جەستە” و “ژینگەی فیزیکی” سەکۆوە سەرچاوە دەگرێت، کاتێک ئەکتەرێک دەزانێت چۆن ناوەندی کێشکردنی جەستەی (Center of Gravity) بگۆڕێت، ئەو لە ڕاستیدا خەریکی نووسینی شیعرێکی فیزیکییە کە بینەر بەبێ ئەوەی بزانێت، لە ڕێگەی هەستە گەردوونییەکانییەوە تێی دەگات، ئەمە ئەو ڕاستییەیە کە ستیفان گارفێڵد لە توێژینەوەکەیدا بە ناوی “پاڵنەر و فیزیای جووڵە (The Impulse and Physics of Movement، 2005) جەختی لێ دەکاتەوە.
دەتوانین بڵێین کە فیزیای جووڵە لە شانۆدا تەنها کۆمەڵێک هاوکێشەی ماتماتیکی نییە، بەڵکو ڕۆحی نمایشەکەیە، شارەزایی لە یاساکانی نیوتن و جێبەجێکردنیان لەسەر سەکۆ، وادەکات کە شانۆ لە لاساییکردنەوەیەکی سادەی ژیانەوە بگۆڕێت بۆ ئەزموونێکی گەردوونی، ئەو شارەزاییەی کە ئەکتەر لە کۆنترۆڵکردنی هێز و وزەدا هەیەتی، کلیلی گەیشتنە بەو “ڕاستییە فیزیکییە” کە بنەمای هەموو ڕاستییەکی دەروونی و کۆمەڵایەتییە لەسەر سەکۆ، پاراستنی ئەم هاوسەنگییە لە نێوان زانست و هونەردا، وادەکات کە شانۆ وەک سەکۆیەکی زیندوو بمێنێتەوە کە تێیدا مرۆڤ نەک هەر باس لە خەونەکانی دەکات، بەڵکو بە کردەیی لەگەڵ یاساکانی گەردووندا دەستەویەخە دەبێت.