سهههند كۆیی
فۆلکلۆر تەنها کۆمەڵە چیرۆک و گۆرانییەکی کۆن نییە کە لە نێوان نەوەکاندا بە زارەکی گواسترابێتەوە، بەڵکو دەستوورێکی نەنووسراوی ژیانی نەتەوەکان و ناسنامەیەکی قووڵی مێژووییە. کاتێک باس لە مێژووی نەتەوەکان دەکرێت، زۆرجار تیشک دەخرێتە سەر ڕووداوە سیاسییەکان و جەنگەکان و گۆڕانکارییەکانی دەسەڵات، بەڵام مێژووی ڕاستەقینەی مرۆڤایەتی لەناو دڵی فۆلکلۆردا دەبینرێتەوە. فۆلکلۆر ئەو ڕووە شاراوەیەی مێژووە کە باس لە ژیانی ڕۆژانە، بیرکردنەوە، ئازار، خۆشی و بەها ڕۆحییەکانی کۆمەڵگە دەکات. لە ڕاستیدا فۆلکلۆر وەک ئاوێنەیەک وایە کە وێنەی ڕاستەقینەی نەتەوەکان لە کایە جیاوازەکانی ژیاندا نیشان دەدات و دەبێتە بنەمایەکی سەرەکی بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی دروستبوون و گەشەکردنی شارستانیەتەکان.
لەودیو نووسینەوە؛ فۆلکلۆر وەک ژێدەرێکی مێژوویی
لە نەبوونی بەڵگەنامە نووسراوەکاندا، فۆلکلۆر دەبێتە گرنگترین سەرچاوە بۆ مێژوونووسان. گێڕانەوە زارەکییەکان، ئەفسانەکان و مەتەڵەکان هەڵگری زانیاری وردن دەربارەی ئەو سەردەمانەی کە مرۆڤ هێشتا نووسینی بۆ تۆمارکردنی ڕووداوەکان بەکارنەهێناوە. لێرەوە دەتوانین بڵێین فۆلکلۆر مێژوویەکی زیندووە، چونکە نەک هەر ڕووداوەکان دەگێڕێتەوە، بەڵکو هەست و سۆزی مرۆڤەکانی ئەو سەردەمەش بەرانبەر بە ڕووداوەکان دەپارێزێت. بۆ نموونە، لاوک و حەیران و مەقامە ڕەسەنەکان تەنها هونەر نین، بەڵکو گێڕانەوەی کۆچی نەتەوەیی و بەرگری و شێوازی ژیانی کۆمەڵایەتین کە لە هیچ کتێبێکی ڕەسمیدا بەو وردییە ئاماژەیان پێ نەکراوە.
پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی لە ڕێگەی کەلەپوورەوە
یەکێک لە ئەرکە سەرەکییەکانی فۆلکلۆر پاراستنی ناسنامەی نەتەوەییە لە بەرانبەر هەڕەشەی سڕینەوە و توانەوەی کولتووری. نەتەوەکان لە ڕێگەی پاراستنی دابونەریت و جلی کوردی و هەڵپەڕکێ و ڕێوڕەسمە جیاوازەکانەوە، سنووری جیاکەرەوەی خۆیان لەگەڵ نەتەوەکانی دیکەدا دیاری دەکەن. ئەم پاراستنە تەنها ڕواڵەتی نییە، بەڵکو پەیوەندی بەو سیستمە بەهاییەوە هەیە کە کۆمەڵگە لەسەری پەروەردە بووە. کاتێک نەتەوەیەک دەست دەگرێت بە فۆلکلۆری خۆیەوە، لە ڕاستیدا دەست دەگرێت بە ڕەگ و ڕیشەی مێژوویی خۆیەوە، ئەمەش وای لێ دەکات لە بەرانبەر گۆڕانکارییە خێراکانی جیهانی مۆدێرن و تەکنەلۆژیادا، ڕەسەنایەتی خۆی لەدەست نەدات و وەک قەوارەیەکی کولتووری سەربەخۆ بمێنێتەوە.
بنەماکانی ڕەوشت و فێربوونی ژیان لە میراتی باپیراندا
فۆلکلۆر قوتابخانەیەکی گەورەی پەروەردەییە کە تێیدا نەوەی نوێ ئاشنای بەها ئەخلاقی و مرۆڤایەتییەکان دەبێت. پەندە پێشینەکان کورتکراوەی ئەزموونی سەدان ساڵەی نەتەوەیەکن کە بە زمانێکی سادە و کاریگەر دەگوترێن. ئەم پەندانە دەبنە ڕێپیشاندەری تاک بۆ چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ دەوروبەر و پاراستنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و تێگەیشتن لە چەمکەکانی وەک دڵسۆزی و بوێری و وەفا. لە لایەکی دیکەوە، ئەو چیرۆکە فۆلکلۆرییانەی کە بۆ منداڵان دەگێڕدرێنەوە، ڕۆڵێکی بنچینەییان هەیە لە چاندنی تۆوی خۆشەویستی نیشتمان و ئاشناکردنیان بە مێژووی پڕ لە سەروەری باو و باپیرانیان، کە ئەمەش بناغەی بنیاتنانی کەسایەتییەکی تەندروست و نەتەوەییە.
زانستی لێکۆڵینەوە لە ئەدەبیاتی میللی
ئەگەرچی فۆلکلۆر بەرهەمێکی زارەکی و میللییە، بەڵام لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، کەرەستەیەکی دەوڵەمەندە بۆ توێژینەوە لە زانستەکانی مرۆڤناسی، کۆمەڵناسی و زمانەوانی. زمان وەک ئامرازێکی سەرەکی فۆلکلۆر، پارێزەری وشە و زاراوە ڕەسەنەکانە کە ڕەنگە لە زمانی نووسینی فەرمیدا فەرامۆش کرابن. توێژەرە ئەکادیمییەکان لە ڕێگەی شیکردنەوەی دەقە فۆلکلۆرییەکانەوە دەگەنە دەرەنجامی زانستی گرنگ دەربارەی پێکهاتەی خێزان، سیستەمی ئابووری و تەنانەت بارودۆخی دەروونی کۆمەڵگە لە قۆناغە جیاوازەکانی مێژوودا. بۆیە پێویستە فۆلکلۆر وەک زانستێکی سەربەخۆ و خاوەن میتۆد سەیری بکرێت کە دەتوانێت ڕەخنە و شرۆڤەی ورد بۆ ڕابردوو و ئێستای نەتەوەکان بخاتە ڕوو.
ڕەهەندی یاسایی و دەستووری لە نەریتی فۆلکلۆریدا
فۆلکلۆر تەنها گوزارشتێکی ڕۆحی نییە، بەڵکو لە زۆر قۆناغی مێژووییدا وەک “یاسای سروشتی” و دەستووری کۆمەڵایەتی نەتەوەکان کاری کردووە. پێش سەرهەڵدانی دادگا مۆدێرنەکان و یاسا نووسراوەکان، نەتەوەکان پەنایان بۆ سیستەمە فۆلکلۆرییەکان بردووە بۆ چارەسەرکردنی کێشە و ململانێکان. ئەم یاسا نەنووسراوانە کە لە ڕێگەی چیرۆک و پەند و نەریتەکانەوە گواستراونەتەوە، بنەمای دادپەروەری و پاراستنی مافی تاک و کۆمەڵیان پێکهێناوە. لێرەوە دەردەکەوێت کە فۆلکلۆر ڕۆڵێکی باڵای هەبووە لە ڕێکخستنی پەیوەندییە مرۆڤایەتییەکان و هێنانەدیی ئارامیی و ئاسایشی کۆمەڵایەتی، کە ئەمەش بەشێکی دانەبڕاوە لە مێژووی شارستانی و کارگێڕی هەر نەتەوەیەک.
سەنگەری خۆڕاگری و هێمای تێکۆشانی گەلان
لە کاتە سەختەکانی داگیرکاری و جەنگدا، فۆلکلۆر گۆڕاوە بۆ چەکێکی کاریگەر بۆ پاراستنی بوونی نەتەوە. کاتێک نەتەوەکان ڕووبەڕووی هەوڵی سڕینەوە دەبنەوە، پەنا بۆ پاراستنی سیمبولە فۆلکلۆرییەکانیان دەبەن وەک جۆرێک لە بەرگریی دەروونی و گۆرانییە میللییەکان و داستانە حەماسییەکان نەک هەر بۆ کات بەسەربردن، بەڵکو بۆ بەرزکردنەوەی ورەی جەنگاوەران و پاراستنی زمانی دایک بەکارهێنراون. ئەم جۆرە لە فۆلکلۆر دەبێتە تۆمارێکی ڕاستەقینەی خەباتی نەتەوەکە و نیشانەیەکە بۆ ئیرادەی مانەوە، کە زۆرجار لە مێژووی فەرمیدا بە هۆکاری سیاسی پشتگوێ دەخرێت، بەڵام لە ویژدانی گەلدا بە زیندوویی دەمێنێتەوە.
ڕەنگدانەوەی تایبەتمەندیی خاک لە دابونەریتی گەلاندا
پەیوەندی نێوان مرۆڤ و زەوی لە فۆلکلۆردا بە ڕوونی ڕەنگی داوەتەوە و ئەمەش یارمەتیدەری مێژوونووسانە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی گونجانی نەتەوەکان لەگەڵ ژینگەکەیاندا. شێوازی خانووبەرە، جۆری خواردنە فۆلکلۆرییەکان و تەنانەت مەتەڵەکانیش پەیوەستن بە سروشتی جوگرافی ناوچەکە. نەتەوە شاخاوییەکان فۆلکلۆرێکیان هەیە کە پڕە لە توندی و حەماسەت و باس لە بەرزایی دەکات، لە کاتێکدا نەتەوەکانی سەر دەریا فۆلکلۆرەکەیان ئارامتر و پەیوەستە بە نادیارییەکانی ئاوەوە. ئەم هەمەجۆرییە فۆلکلۆرییە مێژووی کۆچ و نیشتەجێبوونی مرۆڤمان بۆ دەگێڕێتەوە و دەیسەلمێنێت کە چۆن ژینگە بووەتە هۆکارێکی سەرەکی لە داڕشتنی بیرکردنەوەی کولتووری نەتەوەکاندا.
مێژووی ئابووری و پیشە دەستییە کۆنەکان
یەکێکی دیکە لە لایەنە گرنگەکانی فۆلکلۆر، گێڕانەوەی مێژووی ئابووری و پیشەسازییە دەستییەکانە. هەر پارچە فۆلکلۆرێک، جا ڕایەخێک بێت یان ئامرازێکی کشتوکاڵی، باس لە تەکنیک و لێهاتوویی مرۆڤ دەکات لە قۆناغێکی دیاریکراودا. نەخش و نیگارەکان تەنها بۆ جوانی نین، بەڵکو کۆدی بازرگانی و پیشەیی ئەو سەردەمەن کە نیشانی دەدەن نەتەوەکە چۆن بژێوی خۆی دابین کردووە و چۆن پەیوەندی ئاڵوگۆڕی لەگەڵ دەوروبەردا هەبووە. توێژینەوە لەم بەرهەمە بەرجەستانە یارمەتیمان دەدات مێژووی پەرەسەندنی تەکنیک و داهێنانی مرۆڤایەتی لەناو جەرگەی کۆمەڵگەدا ببینین و بەهای کار و بەرهەمهێنان لە تێڕوانینی نەتەوەکاندا هەڵسەنگێنین.
ڕازە نهێنییەکانی ناو نەخش و پەیامە بینراوەکانی ڕابردوو
هەر نەتەوەیەک خاوەنی زمانێکی بینراوە کە لە نەخش و نیگاری سەر پۆشاکی ڕەسەن، فەرش، ڕایەخ و خاڵکوتانەکاندا ڕەنگ دەداتەوە. ئەم نەخشانە تەنها بۆ ڕازاندنەوە نین، بەڵکو کۆمەڵێک کۆد و هێمای مێژوویین کە گوزارشت لە بیروباوەڕە کۆنەکان، هێماکانی پیرۆزی و پەیوەندییە گەردوونییەکان دەکەن. زانستی نیشانەناسی لە ناو فۆلکلۆردا پێمان دەڵێت کە چۆن مرۆڤی کۆن توانیویەتی تێڕوانینی خۆی دەربارەی ژیان و مردن لە ڕێگەی هێما ئەندازەییەکانەوە تۆمار بکات. مێژووی ئەم نەخشانە دەمانباتەوە بۆ سەردەمە هەرە کۆنەکان و یارمەتیمان دەدات لە ڕیشە هاوبەشەکانی شارستانیەتەکان و جیاوازییە تایبەتەکانی هەر نەتەوەیەک تێبگەین.
ئامرازی ئاشتی و یەکگرتنی شارستانییەتەکان
لە مێژوودا فۆلکلۆر ڕۆڵی پردێکی کەلتووریی بینیوە بۆ دروستکردنی پەیوەندی و ئاشتی لە نێوان نەتەوە جیاوازەکاندا. چیرۆکە هاوبەشەکان، بەسەرهاتە گشتگیرەکان و گۆڕینەوەی شێوازی میوانداری و جەژنەکان، وایان کردووە کە نەتەوەکان سەرەڕای جیاوازییە کارگێڕییەکانیان، خاڵی هاوبەش بۆ لێکتێگەیشتن بدۆزنەوە. ئەم ڕەهەندەی فۆلکلۆر مێژوویەکی ئاشتیخوازانەی مرۆڤایەتی نیشان دەدات کە تێیدا مرۆڤەکان لە ڕێگەی هونەر و ئەفسانەکانەوە توانیویانە بەربەستە ڕەچەڵەکییەکان ببڕن. لێرەوە فۆلکلۆر دەبێتە کەرەستەیەکی گرنگ بۆ پەیوەندییە کەلتوورییەکانی سەردەم، بە مەبەستی گێڕانەوەی ئەو متمانە و هاوکارییەی کە لە ڕابردوودا لە نێوان مرۆڤایەتیدا هەبووە.
تێڕوانینی کات و گۆڕانکاریی وەرزەکان لە هۆشیاریی نەتەوەییدا
نەتەوەکان لە ڕێگەی فۆلکلۆرەوە ڕێکارێکی تایبەت بە خۆیان بۆ تێگەیشتن لە «کات» و «سروشت» داهێناوە، کە جیاوازە لە کاتژمێرە دەستکردەکان. ناوە فۆلکلۆرییەکان بۆ مانگەکان، دیاریکردنی کاتەکانی کشتوکاڵ، جەژنە وەرزییەکان و تێگەیشتن لە ڕووداوە سروشتییەکانی وەک مانگگیران و خۆرگیران، هەموویان بەشێکن لە بونیادی ژیانی نەتەوە. ئەم ڕێسا فۆلکلۆرییە مێژووی تێپەڕبوونی کاتی مرۆڤی تێدا تۆمار کراوە و نیشانی دەدات کە چۆن مرۆڤەکان ژیانی خۆیان لەگەڵ جوڵەکانی جیهاندا ڕێکخستووە. ئەم ڕوانگە قووڵەی ناو فۆلکلۆر، دەرفەتێکمان بۆ دەڕەخسێنێت تا لە مێژووی بیرکردنەوەی مرۆڤ سەبارەت بە هەبوون و نهێنییەکانی سروشت بگەین.
دەنگی ڕاستی لە ناو چیرۆکە نەبڕاوەکانی نەتەوەدا
زۆرجار مێژووی فەرمی لە لایەن فەرمانڕەواکان و سەرکەوتووانی جەنگەوە دەنووسرێتەوە، کە تێیدا ڕاستییەکان بە پێی بەرژەوەندییەکانی بەڕێوەبردن دادەڕێژرێنەوە، بەڵام فۆلکلۆر وەک «مێژوویەکی هاوتەریب» و ڕاستەقینە کار دەکات کە ناتوانرێت دەستکاری بکرێت. ئەم بەشەی فۆلکلۆر کە بە «ژیریی گشتی» دەناسرێت، گوزارشت لەو ڕاستییە تاڵ و شیرینانە دەکات کە خەڵکی ئاسایی لە ژیانی ڕۆژانەیاندا چەشتوویانە. کاتێک مێژووی نووسراو هەوڵی سڕینەوەی سەردەمێکی تاریک یان شاردنەوەی داڕووخانی مرۆڤایەتی دەدات، فۆلکلۆر لە ڕێگەی گۆرانییە خەمگینەکان و چیرۆکە نیشانەییەکان و تەنانەت ناوی شوێنەکانەوە، ڕاستییەکە بۆ نەوەکانی داهاتوو دەپارێزێت. بەم پێیە فۆلکلۆر دەبێتە دادگایەکی مێژوویی کە تێیدا نەتەوەکان بڕیار لەسەر ڕەسەنایەتی یان ساختەیی ئەو ڕووداوانە دەدەن کە بەسەریاندا هاتووە. ئەم ڕەهەندە نیشانی دەدات کە فۆلکلۆر تەنها کۆمەڵە دەقێکی ئەدەبی نییە، بەڵکو بەیاننامەیەکی مێژووییە بۆ پاراستنی ڕەسەنایەتی نەتەوە لە شێوان و لەناوچوون.
فۆلکلۆر وەک نەخشەڕێگەیەک بۆ بونیادنانی ئاییندە
فۆلکلۆر تەنها یادگارییەک نییە کە لە ڕابردووەوە بۆمان مابێتەوە، بەڵکو ڕەگێکی زیندووە کە داهاتووی هەر نەتەوەیەک ئاودەدات ئەگەر بیەوێت لەسەر ژێرخانێکی دانەبڕاو مێژووی خۆی سەرلەنوێ بونیاد بنێتەوە. پاراستنی ئەم سامانە، ئەرکێکی نەتەوەیی و زانستییە و پێویستە ناوەندە فێرکاری و ڕۆشنبیرییەکان وەک ناسنامەیەکی نیشتمانی بایەخی پێ بدەن. بەبێ فۆلکلۆر، مێژوو دەبێتە گێڕانەوەیەکی بێڕۆح و ڕووکەش، بەڵام بە هەبوونی ئەم سەرچاوە ڕەسەنە، ڕابردوو دەبێتە تابلۆیەکی فرەڕەنگ کە هەموو کایەکانی ژیانی مرۆڤ، لە ململانێکانەوە تا دەگاتە خەون و ئومێدەکان، تێیدا ڕەنگ دەداتەوە. ئەمە ئەو تۆمارەیە کە لەناو دڵ و دەروونی خەڵکەوە هەڵقوڵاوە، نەک ئەوەی لە پشت مێزەکانەوە نووسراوەتەوە.