دیمانە: سهههند كۆیی
لەم سەردەمەدا ڕێکخراوە ناحکومییەکان لە ئەرکە کلاسیکییەکانەوە بەرەو بوون بە ناوەندی بەرهەمهێنانی “بەها مرۆییەکان” هەنگاویان ناوە. ڕێکخراوی چالاکییە ڕۆشنبیرییەکانی کەکۆن، وەک دامەزراوەیەکی مۆڵەتپێدراو، ڕۆڵێکی ستراتیژی لە هاوسەنگکردنی ئەرکە گشتییەکان و پێداویستییەکانی کۆمەڵگەدا دەگێڕێت. بۆ وردبوونەوە لەم دیدگا فرەڕەهەندە و ناسینی میکانیزمەکانی گۆڕانکاری لە ژێرخانی مەعریفی کۆمەڵگەدا، لەم دیدارەدا میوانداری ئەکادیمی و پسپۆڕی کایەی ڕێکخراوەیی (ئيسماعیل تەها ئيسماعیل)، سهرپهرشتیاری گشتی ڕێکخراوی کەکۆن دەکەین. ئامانجی ئەم گفتوگۆیەی ئێمە، ڕوونکردنەوەی ئەو نەخشەڕێگەیەیە کە ئەم ڕێکخراوە پەیڕەوی دەکات بۆ ئاراستەکردنی کۆمەڵگە بەرەو ئاسۆیەکی پێشکەوتوو کە تێیدا مرۆڤدۆستی و داهێنان بنەمای سەرەکین.
– زۆرجار باس لەوە دەکرێت ڕۆشنبیری کایەیەکی بژاردەیە، ئێوە چۆن ئەم چەمکە دەگەیەننە ناو هەموو چینەکانی کۆمەڵگە؟
* ڕۆشنبیری لای ئێمە تەنیا کۆڕ و سیمینار نییە، بەڵکو “سیستەمی بەهاکانە” ئێمە کار لەسەر ئەوە دەکەین ڕۆشنبیری لە چوارچێوەی نوخبە دەربهێنین و بیکەینە هێزێکی کارا بۆ گۆڕینی ڕەفتاری کۆمەڵایەتی. ئامانجمان ئەوەیە ڕۆشنبیری لە کتێبخانە و هۆڵە داخراوەکانەوە بگوازینەوە بۆ ناو کایە جیاوازەکانی ژیانی ڕۆژانە، کاتێک باس لە ڕۆشنبیری دەکەین، مەبەستمان دروستکردنی هۆشیارییەکی وایە کە کار بکاتە سەر شێوازی مامەڵەی تاک لەگەڵ دەوروبەرەکەی، پاراستنی ژینگە و ڕێزگرتن لە یاسا و بەهێزکردنی گیانی پێکەوە ژیان. ئێمە دەمانەوێت مانا بۆ چەمکی “ڕۆشنبیریی شەقام” بگێڕینەوە؛ بە جۆرێک کە مرۆڤی ئێمە نەک تەنیا زانیاریی زۆر بێت، بەڵکو ئەو زانیارییانە لە ڕەفتار و کردەکانیدا ڕەنگ بدەنەوە. بەمەش ڕۆشنبیری لە پیشەیەکی تایبەت بە نوخبەیەکەوە، دەبێتە پێداویستییەکی بنەڕەتی بۆ هەموو تاکێکی کۆمەڵگە بێ جیاوازی.
– ئایا دەکرێت پڕۆژە ڕۆشنبیرییەکان ببنە سەرچاوەیەک بۆ بوژانەوەی دارایی و گەشەپێدان؟
* بێگومان، ئەمە پێی دەوترێت “ئابووریی داهێنەر” ڕێکخراوەکان دەتوانن لە ڕێگەی پشتگیریکردنی بەهرەکان و وێژە، جۆرێک لە پیشەسازیی ڕۆشنبیری دروست بکەن کە نەک تەنیا هۆشیاری بڵاودەکاتەوە، بەڵکو دەبێتە سەرچاوەی بژێوی بۆ گەنجان.
– ڕێکخراوی کەکۆن چۆن هاوسەنگی دەپارێزێت لە نێوان پاراستنی ڕەسەنایەتی و لافاوی جیهانگیری؟
* ئێمە بڕوامان بە ستراتیژییەتی ‘ڕۆشنبیریی کراوە’ هەیە. کارمان ئەوەیە ناسنامەی نیشتمانی لە تەنهایی و دابڕان بپارێزین و لە هەمان کاتدا ئامرازە مۆدێرنەکانی جیهان بۆ ناساندنی کولتوورەکەمان بەکاربهێنین. ئێمە نامانەوێت تەنیا لە چوارچێوەی ڕابردوودا بمێنینەوە، بەڵکو دەمانەوێت ببینە داهێنەری کولتوورێکی سەردەمیانە کە تێیدا ڕەسەنایەتی پارێزراو بێت و لەگەڵ پێشکەوتنە جیهانییەکانیش هاوئاھەنگ بێت.
– ڕۆڵی ڕۆشنبیری لە کەمکردنەوەی جیاوازییە چینایەتییەکاندا چییە؟
* کاتێک ئێمە هەلی فێربوون و مەعریفەی یەکسان بۆ گەنجێکی هەژار و دەوڵەمەند دابین دەکەین، کار لەسەر “دادپەروەری کۆمەڵایەتی” دەکەین. مەعریفە تەنیا ئامرازە کە پێگەی مرۆڤ دەگۆڕێت، نەک سەرمایە. ئێمە لەو بڕوایەداین کە جیاوازیی ڕاستەقینەی نێوان چینەکان لە “بڕی پارەدا” نییە، بەڵکو لە “دەرفەتی گەیشتن بە زانیاری”دایە. کاتێک ڕێکخراو دەبێتە پردێک بۆ گواستنەوەی نوێترین کارامەیی و زانست بۆ ئەو گەنجانەی کە لە دۆخێکی ئابووری سەختدان، لە ڕاستیدا کار لەسەر هەڵوەشاندنەوەی ئەو دیوارە دەروونی و کۆمەڵایەتییە دەکات کە هەژاری دروستی کردووە. لێرەوە، ڕۆشنبیری دەبێتە جۆرێک لە “سەرمایەی ڕەمزی” کە ڕێگە بە تاک دەدات بەبێ گوێدانە پاشخانە داراییەکەی، پێگەی خۆی لەناو کۆمەڵگەدا بەرز بکاتەوە و گۆڕانکاری لە چارەنووسی خۆیدا دروست بکات.
– ئایا بێ ژێرخانێکی ڕۆشنبیری، گەشەپێدانی سیاسی و ئابووری سەرکەوتوو دەبێت؟
* نەخێر، چونکە ڕۆشنبیری ژینگەیەکە کە هەموو سێکتەرەکانی تری تێدا گەشە دەکات. هەر گەشەپێدانێک بێ بنەمای مەعریفی، تەمەنی کورت دەبێت و لە گەیشتن بە ئامانجە ستراتیژییەکانی شکست دەهێنێت..
– فەلسەفەی کارکردنی ڕێکخراوی کەکۆن لە نێوان دامەزراوە گشتییەکان و کۆمەڵگەدا چییە؟
* ئێمە وەک “ئەڵقەیەکی ستراتیژی” کار دەکەین؛ نێوەندگیرییەک کە داخوازییە ڕاستەقینەکانی کۆمەڵگە دەگەیەنێتە ئاستی بڕیاردان و هاوسەنگی لە نێوان ئەرکە حکومییەکان و پێداویستیی خەڵکدا دروست دەکەین. ئەمەش بەو مانایەیە کە تەنیا بینەر نین، بەڵکو هەوڵ دەدەین ئەو مەودایە کەم بکەینەوە کە زۆرجار لە نێوان نەخشەسازییە فەرمییەکان و ژیانی واقیعیی خەڵکدا هەیە، فەلسەفەی کارمان لەسەر بنەمای “بەرپرسیارێتی هاوبەش” جێگیر کراوە؛ واتە پشتیوانی دامەزراوەکان دەکەین تا لە ڕوانگەیەکی وردترەوە لە کێشە ژێرخانی و فەرهەنگییەکان بکۆڵنەوە، هاوکات هاوڵاتیان هان دەدەین ببنە لایەنێکی کاریگەر لە پرۆسەی چاکسازی و گەشەپێداندا، دەمانەوێت متمانە وەک پردێک لەنێوان هەردوو جەمسەرەکەدا بونیاد بنێینەوە، تاوەکو هەر هەنگاوێکی گشتی کەدەنرێت، ڕەنگدانەوەی خواستێکی ڕاستەقینەی ناو جەرگەی کۆمەڵگە بێت.
– نهێنیی ئەم فرەڕەهەندییەی ئێوە لە کارکردندا چییە؟
* ئێمە پەیڕەوی سیستەمی “گشتگیری” دەکەین. کارەکانمان بەش بەش ناکەین، بەڵکو وەک یەک پاکێجی ستراتیژی بۆ بونیادنانی مرۆڤ دەیانبینین، چونکە کێشە کۆمەڵایەتییەکان هەموویان پێکەوە گرێدراون.
– شێوازی هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ سەرکەوتنی پڕۆژەکانتان چۆنە؟
* ئێمە تەنیا سەیری ژمارەی چالاکییەکان ناکەین، بەڵکو سەیری “ئاسەوار و گۆڕانکاری” دەکەین؛ واتە چەندە توانیمانە ڕەفتارێکی کۆمەڵایەتی یان هۆشیارییەکی تاک بگۆڕین بەرەو باشتر.
– چالاکییەکانتان لە ناوەندەکانی چاکسازی و دامەزراوە ئەمنییەکاندا چ ڕەنگدانەوەیەکیان هەبووە؟
* پڕۆژەکانمان لەم بوارەدا جەخت لەسەر “ڕۆشنبیریی یاسایی و مافی مرۆڤ” دەکەنەوە. کار دەکەین بۆ گۆڕینی زیندانەکان بۆ ناوەندی ڕاهێنان و فێربوون تا زیندانیان دوای ئازادبوون ببنە ئەندامی کارای کۆمەڵگە.
– زۆرێک لە ڕێکخراوەکان تەنیا لە کاتی بۆنەکاندا دەردەکەون، نهێنی بەردەوامیی کەکۆن لە هەموو وەرزەکاندا چییە؟
* ئێمە کارکردنی خۆمان لە چوارچێوەی “بۆنە و چالاکییە کاتییەکان” جیاکردووەتەوە و کردوومانە بە کارێکی دامەزراوەیی بەردەوام، ڕۆشنبیری لای ئێمە ئەرکێکی ڕۆژانەیە، چونکە گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی بە کارێکی وەرزی نایەتە دی، پلانەکانمان لەسەر بنەمای پڕۆژەی درێژخایەن داڕێژراون، نەک تەنیا ئامادەبوون لە ڕێوڕەسمەکاندا؛ بۆیە کەکۆن لە هەموو وەرزەکاندا لەناو کایە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا ئامادەییەکی کاریگەری هەیە.
– لە سێکتەری پەروەردە و جیهانی منداڵان، چ هەنگاوێکی کردەییتان ناوە؟
* ستراتیژیەتی ئێمە لە ڕێگەی پڕۆژەکانی قوتابخانەی دوور لە توندوتیژی و سەلامەتیی دەروونیی منداڵەوە جێبەجێ دەکرێت، ئامانجمان گۆڕینی ناوەندەکانی خوێندنە لە شێوازی تەنیا گواستنەوە بۆ کایەیەکی داهێنەرانە، هاوکات کار دەکەین بۆ پاراستنی نەوەی نوێ لە مەترسی و کاریگەرییە نەرێنییەکانی ژینگەی دیجیتاڵی.
– تێڕوانین و ستراتیژی ئێوە بۆ دەوڵەمەندکردنی کایەی فەرهەنگی و داهێنانی ئەدەبی چییە؟
* ئێمە سەکۆیەکی بەردەوامین بۆ داهێنەران؛ جگە لە سازکردنی کۆنفرانس و سیمینارە زانستییەکان بۆ تاوتوێکردنی پرسە جەوهەرییەکان، بایەخێکی تایبەت بە بەرهەمە ئەدەبییە نوێخوازەکان و پاکتاوکردنی هونەری ڕەسەن دەدەین. هەوڵ دەدەین پردێک لە نێوان نەوەی پێشەنگ و دەنگە نوێیەکانی بوارە جیاوازەکانی ئەدەب و هونەردا دروست بکەین.
– لەنێوان لێشاوی وەرگێڕان و بەرهەمی ناوخۆییدا، چۆن پارێزگاری لە ڕەسەنایەتی زمانی کوردی دەکەن؟
* ئێمە زمان وەک ناسنامە دەبینین، نەک تەنها وەک ئامرازێکی گەیاندن، لە پرۆسەی کارکردندا هەوڵ دەدەین لە جیاتی “وەرگێڕانی وشەبەوشە”، چەمکە زانستی و فەلسەفییەکان بە کوردییەکی پاراو دابڕێژینەوە؛ بە جۆرێک کە خوێنەر هەست بە بێگانەیی نەکات، ئامانجمان ئەوەیە زمانەکەمان لەناو فەرهەنگی دیجیتاڵیدا زیندوو ڕابگرین و بیسەلمێنین کە کوردی دەتوانێت تەواوی پێداویستییەکانی سەردەم لەخۆ بگرێت.
– چۆن ڕێگری لە “دابڕانی فەرهەنگی” نێوان نەوەکان دەکەن و ئەو بۆشاییە پڕ دەکەنەوە؟
* ئێمە کار لەسەر “هاوبەشیی نێوان نەوەکان” دەکەین. لە کەکۆن، ژینگەیەکمان خوڵقاندووە کە تێیدا نەوەی پێشەنگ بە ئەزموونی دەوڵەمەندی خۆیان و نەوەی نوێ بە داهێنان و ئامرازە مۆدێرنەکانیان تەواکاری یەکتر بن، ئامانجمان ئەوەیە ئەو پەیوەندییە فەرهەنگییە بەردەوام بێت و هیچ نەوەیەک لە ڕەوتی گۆڕانکارییەکان جێ نەمێنێت.
– ئایا ڕێکخراوی کەکۆن پشتی بە “ڕاپرسی” و توێژینەوەی زانستی بەستووە بۆ ناسینی کێشەکان؟
* بێگومان، ئێمە ناوەندی ڕاپرسیی تایبەتمان هەیە. هیچ پڕۆژەیەک دەستپێناکەین ئەگەر پێشوەختە ڕاپرسییەکی مەیدانیمان لەسەر ئەو پرسە جیاوازانە ئەنجام نەدابێت، بۆ ئەوەی بزانین کۆمەڵگە پێویستی بە چییە.
– فەرهەنگ چۆن وەک ئامرازێکی بەرەنگاری دژی توندڕەوی و دیاردە ناتەندروستەکان بەکاردەهێنن؟
* لە ڕێگەی چالاکییە مەیدانییەکانەوە کار لەسەر بنبڕکردنی دەمارگیری و توندوتیژی دەکەین. ئەرکی ئێە ئەوەیە کلتوری لێبوردەیی و پێکەوە ژیان بکەینە جێگرەوەی هەر دیاردەیەکی ناتەندروست.
– زۆرجار ڕێکخراوەکان تۆمەتبار دەکرێن بە پاشکۆیەتی حیزبی، کەکۆن چۆن سەربەخۆیی خۆی پاراستووە؟
* کەکۆن ڕێکخراوێکی تەواو سەربەخۆیە و هیچ پەیوەندییەکی ڕێکخراوەیی یان دارایی بە هیچ حزب و لایەنێکی سیاسییەوە نییە. هێزی ئێمە لە “متمانەی جەماوەری” و “مۆڵەتە فەرمییەکەمان”دایە. ئێمە کار بۆ مرۆڤ دەکەین، نەک بۆ ئەجێندای سیاسی. سەربەخۆیی بۆ ئێمە ستراتیژییەتە، چونکە تەنیا ڕێکخراوی سەربەخۆ دەتوانێت ڕەخنەی بونیادنەر بگرێت و گۆڕانکاری ڕاستەقینە دروست بکات.
– چۆن توانیوتانە کلتوری “خۆبەخشی” لەناو گەنجاندا بونیاد بنێن لەکاتێکدا ئێستا زۆربەی پەیوەندییەکان بەرژەوەندیخوازین؟
* ئێمە خۆبەخشی وەک “کۆیلایەتی سپی” نابینین، بەڵکو وەک “بەرهەمهێنانی کارامەیی” پێناسی دەکەین. لە کەکۆن، گەنجان تەنیا بۆ جێبەجێکردنی کار نایەن، بەڵکو بۆ فێربوونی بەڕێوەبردن و سەرکردایەتی دێن. ئێمە ژینگەیەکمان ڕەخساندووە کە گەنج هەست دەکات کاتەکەی وەبەرهێنانە لە داهاتووی خۆیدا، نەک بەفیڕۆدان.
– لە ڕوانگەی ئێوەوە، چۆن دەتوانین تەکنەلۆژیا بکەینە ئامرازێک بۆ “دادپەروەریی مەعریفی”؟
* ئێمە تەکنەلۆژیا وەک پردێک دەبینین بۆ گەیاندنی زانست بەو شوێنانەی کە پەراوێز خراون. لە ڕێگەی فەراهەمکردنی خولی ڕاهێنانی ئۆنلاین بە خۆڕایی، هەوڵمانداوە بەربەستە جوگرافییەکان بۆ ئەو گەنجانە بشکێنین کە لە ناوچە دوورەدەستەکانن و دەرفەتی گەیشتنیان بە سەنتەری شارەکان کەمە. مەبەستمان ئەوەیە مەعریفە لە قۆرخکاریی چینێکی تایبەت یان شوێنێکی دیاریکراو دەربهێنین، تاوەکو تەکنەلۆژیا ببێتە بزوێنەری یەکسانی و هەمووان لە هەر شوێنێک بن، بە یەکسانی لێی بەهرەمەند بن.
– زۆرجار سۆشیاڵ میدیا دەبێتە هۆی شێواندنی بەها کۆمەڵایەتییەکان، ئێوە چۆن “بەرگرییەکی کولتووری” دروست دەکەن؟
* ئێمە دژی سۆشیاڵ میدیا ناوەستینەوە، بەڵکو “بەرهەمی بەدیل” پێشکەش دەکەین. ستراتیژی ئێمە پڕکردنەوەی فەزای گشتییە بە زانیاری و فکری ڕاستەقینە. هاوکات لە پڕۆژەی: (هۆشیاری خێزانی)، ڕاهێنان بە دایکان و باوکان دەکەین چۆن هاوسەنگی لە نێوان ژیانی ڕاستەقینە و شاشەکاندا دروست بکەن، تا تەکنەلۆژیا نەبێتە جێگرەوەی سۆزی خێزانی.
– لە سەردەمی ژیریی دەستکرددا، چۆن ئەم ئامرازانە بۆ پاراستنی میرات و ئەرشیفی دیجیتاڵی کوردستان بەکاردەهێنن؟ * ئێمە لە تەکنەلۆژیا ناترسین. کار دەکەین چۆن ژیریی دەستکرد بخەینە خزمەت توێژینەوە کۆمەڵایەتییەکان و پاراستنی ئەرشیفی ئەدەبی و فۆلکلۆریمان. ئامانجمان ئەوەیە ناسنامەی کلتوریی خۆمان بخەینە ناو جیهانی “داتا”وە، تا نەوەی نوێ بە ئاسانی دەستیان بە ڕابردوو و داهێنانەکانی نەتەوەکەیان ڕابگات.
– ئاسۆکانی داهاتووی کەکۆن بەرەو کوێ دەچن و گرنگترین ئەو پڕۆژە نوێیانە چین کە ئێستا کاریان لەسەر دەکەن؟
* کارەکانی ئێمە وەک یەک پاکێجی هەمەلایەن بۆ بونیادنانی تاک بەردەوامییان هەیە. لە ئێستادا جەختمان لەسەر چەند ڕەهەندێکی کاریگەر کردووەتەوە؛ سەرقاڵی پڕۆژەی “بەڵگەنامەی بینراو”ین بۆ تۆمارکردنی مێژووی زارەکی و چیرۆکی کەسایەتییە پێشەنگەکان، کە ئەمە خۆی هەنگاوێکی سەرەکییە بۆ دەوڵەمەندکردنی “ئەرشیفی دیجیتاڵی” ڕێکخراوەکەمان، تا میراتی فەرهەنگی و ئەدەبی لە فەوتان بپارێزین و بیخەینە ناو جیهانی داتا. هاوشانی ئەمەش، دەستمان کردووە بە دامەزراندنی “سەنتەری کەکۆن بۆ توێژینەوەی کۆمەڵایەتی” بە ئامانجی داڕشتنی چارەسەری زانستی بۆ کێشە نوێیەکانی سەردەم. هەروەها وەک سەکۆیەکی زیندوو، ئامادەکاری بۆ سازکردنی “کۆڕبەندی داهێنان” دەکەین، کە دەبێتە ناوەندێکی فراوان بۆ گۆڕینەوەی ئەزموونی نێوان نەوەکان و بەهێزکردنی کارلێکی مەیدانی لەناو کۆمەڵگەدا.
