تەختەی شانۆ وەک بەرگری لە ڕووبەڕووبوونەوەی پرۆپاگەندەدا

سەردار ئەکرەم/ بەریتانیا

لە بینەری پاسیڤەوە بۆ بینەری چالاک لە بەرامبەر ئەو هێزە گەورەیەی کە شانۆی پرۆپاگەندە بۆ چەواشەکاری و کۆنترۆڵکردنی بیروڕا هەیەتی، ڕەوتێکی بەهێز و کاریگەری شانۆیی سەری هەڵداوە کە ئامانجی تەواو پێچەوانەیە؛ بەکارهێنانی هونەری شانۆ بۆ بەئاگاهێنانەوەی بینەر، هەڵوەشاندنەوەی گوتاری دەسەڵات و، هاندانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە. ئەم بزووتنەوەیە، کە دەتوانین ناوی بنێین “شانۆی دژە-پرۆپاگەندە”، باوەڕی وایە کە تەختەی شانۆ دەبێت گۆڕەپانێک بێت بۆ پرسیارکردن، نەک تەنها بۆ وەرگرتنی وەڵامی ئامادەکراو. شانۆی کلاسیک و شانۆی پرۆپاگەندە زۆرجار پشت بە دروستکردنی تارمایی (وەهم) دەبەستن، بینەر لە تاریکییەکدا دادەنێن و وای لێ دەکەن لەگەڵ ڕووداوەکاندا بتوێتەوە و بۆ ماوەیەک واقیع لەبیر بکات. ئەمە “بینەری پاسیڤ” دروست دەکات کە تەنها وەرگرە. بەڵام شانۆی دژە-پرۆپاگەندە ئەم پەیوەندییە دەگۆڕێت؛ ئەو هەوڵ دەدات بینەر لە قوربانییەکی پاسیڤەوە بکاتە “بینەرێکی چالاک” و هۆشیار، کە پرسیار دەکات، شیدەکاتەوە و بەراوردی نێوان نمایش و واقیعی ژیانی خۆی دەکات.دوو لە دیارترین و کاریگەرترین تیۆری و پراکتیزەکاری ئەم ڕەوتە، بێرتۆڵت برێختی ئەڵمانی و ئۆگۆستۆ بۆئاڵی بەرازیلی بوون. هەریەکەیان لە ڕوانگەی فەلسەفی و سیاسی خۆیەوە، شێوازگەلێکی شانۆیییان داهێنا کە تا ئەمڕۆش وەک بناغەی شانۆی سیاسیی ڕەخنەگرانە دادەنرێن.
شانۆی ئێپیکی بێرتۆڵت برێخت (١٨٩٨-١٩٥٦)، کە لە سەردەمێکی پڕ لە ئاڵۆزیی سیاسی و سەرهەڵدانی نازیزمدا دەژیا، بە توندی دژی ئەو شانۆیە وەستایەوە کە تەنها کاری وروژاندنی سۆزی بینەر و نقومکردنی بوو لەناو جیهانی وەهمی شانۆکەدا. ئەو پێی وابوو ئەم جۆرە شانۆیە (کە ناوی دەنا شانۆی ئەرستۆیی یان دراماتیک) بینەر بێهۆش دەکات و توانای بیرکردنەوەی لێ زەوت دەکات، بەمەش دەبێتە ئامرازێکی ئاسان بۆ پرۆپاگەندە. لە بەرامبەردا، برێخت “شانۆی ئێپیکی” (Epic Theatre) داهێنا. ئامانجی سەرەکیی شانۆی ئێپیکی ئەوەیە کە بینەر هەمیشە ئاگادار بێت کە ئەوەی دەیبینێت تەنها نمایشێکە، نەک واقیع. بۆ گەیشتن بەم ئامانجە، برێخت تەکنیکێکی بەناوبانگی بەکارهێنا بە ناوی “نامۆکردن” یان (V-effekt)؛ (Verfremdungseffekt) تەکنیکی نامۆکردن بریتییە لە بەکارهێنانی کۆمەڵێک شێواز بۆ شکاندنی وەهمی شانۆیی و دوورخستنەوەی بینەر لە تێکەڵبوونێکی سۆزداری لەگەڵ ڕووداو و کارەکتەرەکاندا. ئەم تەکنیکانە بریتین لە:
• قسەکردنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بینەر: ئەکتەر لە کارەکتەرەکەی دێتە دەرەوە و ڕاستەوخۆ ڕوو لە بینەران دەکات و لێدوان لەسەر ڕووداوەکان دەدا.
• گۆرانی و مۆسیقا: گۆرانییەکان بۆ پچڕاندنی ڕەوتی درامایی بەکاردێن، نەک بۆ قوڵکردنەوەی هەستەکان. ناوەڕۆکی گۆرانییەکان زۆرجار لێکدانەوەیەکی فکری یان سیاسیانەی ڕووداوەکەیە.
• بەکارهێنانی لافیتە و پرۆجێکشن: پێش دەستپێکردنی دیمەنێک، لافیتەیەک یان نووسینێک لەسەر شاشەیەک پیشان دەدرێت کە پوختەی دیمەنەکە یان ئەنجامەکەی ئاشکرا دەکات. ئەمە وا دەکات بینەر لەبری ئەوەی چاوەڕێی ئەوە بکات چی ڕوودەدات، بیر لەوە بکاتەوە بۆچی و چۆن ڕوودەدات.
• نواندنی “گێستیک” (Gestus): برێخت داوای لە ئەکتەر دەکرد کە تەنها هەستی کارەکتەرەکە دەرنەبڕێت، بەڵکو “هەڵوێستی کۆمەڵایەتی” کارەکتەرەکە لە ڕێگەی جوڵە و ئاماژەیەکی دیاریکراوەوە پیشان بدات.
• ڕووناکیی سپی و دیکۆری سادە: برێخت دوور دەکەوتەوە لە بەکارهێنانی ڕووناکیی ڕەنگاوڕەنگ و دیکۆری وەهمی بۆ ئەوەی هەمیشە جەخت بکاتەوە کە بینەر لەناو شانۆدایە، نەک لە شوێنێکی ڕاستەقینە.بۆ نموونە، لە شانۆنامەی بەناوبانگی “دایکە ئازا و منداڵەکانی” (Mother Courage and Her Children) کارەکتەری سەرەکی (ئانا فیرلینگ) ژنێکە کە لە کاتی جەنگدا بە گالیسکەکەیەوە لەگەڵ سوپادا دەگەڕێت و کەلوپەل دەفرۆشێت. ئەو بۆ ئەوەی بژیێ، پێویستی بە بەردەوامبوونی جەنگە، بەڵام هەر لەو جەنگەدا هەرسێ منداڵەکەی لەدەست دەدات. بینەر لەبری ئەوەی تەنها هاوسۆزی بۆ ئازارەکانی دایە ئازا هەبێت، برێخت وای لێ دەکات بیر بکاتەوە: ئایا دایکە ئازا قوربانییەکی بێتاوانی جەنگە، یان هاوبەشێکی بچووکی ئەو سیستمەیە کە سوود لە جەنگ وەردەگرێت؟ ئەم پرسیارە ڕەخنەگرانەیە ئامانجی سەرەکیی شانۆی ئێپیکییە.
هەروەها لە شانۆی ستەملێکراوانف بینەر دەبێتە ئەکتەری گۆڕانکاری ئۆگۆستۆ بۆئال (١٩٣١-٢٠٠٩)، کە لە ژێر سێبەری دیکتاتۆریەتی سەربازی لە بەرازیل و ئەمریکای لاتین کاری دەکرد، هەنگاوێکی لە برێخت زیاتری نا. ئەو باوەڕی وابوو کە تەنها بەئاگاهێنانەوەی بینەر بەس نییە، بەڵکو دەبێت بینەر خۆی بە شێوەیەکی کرداری بەشداری بکات لە پرۆسەی گۆڕانکاریدا. بۆئال سیستەمێکی شانۆییی داهێنا بە ناوی “شانۆی ستەملێکراوان (Theatre of the Oppressed)؛ لەم سیستەمەدا، بەربەستی نێوان بینەر و ئەکتەر بە تەواوی دەشکێنرێت. بینەر، کە بۆئال ناوی لێ نا: (spect-actor) واتە (بینەر-ئەکتەر)، بانگهێشت دەکرێتە سەر شانۆ بۆ ئەوەی چارەسەری کرداری بۆ ئەو کێشە و ستەمەی کە لە نمایشەکەدا پیشان دەدرێت، پێشنیاز بکات و تاقی بکاتەوە.گرنگترین تەکنیکەکانی شانۆی ستەملێکراوان بریتین لە:
•شانۆی فۆروم (Forum Theatre)؛ کورتە شانۆییەک نمایش دەکرێت کە کێشەیەکی کۆمەڵایەتی (وەک هەژاری، نایەکسانی، یان سەرکوت) پیشان دەدات و بە شکستخواردنی پاڵەوانەکە کۆتایی دێت. پاشان، نمایشەکە دووبارە دەکرێتەوە، بەڵام ئەمجارە هەر بینەرێک هەست بکات دەتوانێت چارەسەرێکی باشتر پێشنیاز بکات، دەتوانێت بڵێت “ستۆپ!” و بێتە سەر شانۆ، جێگەی یەکێک لە کارەکتەرەکان بگرێتەوە و هەوڵبدات ڕێڕەوی ڕووداوەکان بگۆڕێت. بەم شێوەیە، شانۆ دەبێتە “تاقیگەیەک بۆ شۆڕش” و شوێنێک بۆ ڕاهێنانکردن لەسەر گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی.
• شانۆی وێنە (Image Theatre)؛ بەشداربووان بەبێ بەکارهێنانی وشە، تەنها لە ڕێگەی جەستەی خۆیانەوە “وێنە”یەک لە چەمکێکی دیاریکراو (بۆ نموونە “ستەم”) دروست دەکەن. پاشان، گفتوگۆ لەسەر ئەو وێنانە و هەستەکان و بیرۆکەکانی پشتەوەی دەکرێت.
• شانۆی نەبینراو (Invisible Theatre)؛ نمایشێک لە شوێنێکی گشتیدا (وەک بازاڕێک یان وێستگەیەکی پاس) ئەنجام دەدرێت بەبێ ئەوەی خەڵکی ئاسایی بزانن کە ئەوە شانۆیە. ئەکتەرەکان دۆخێکی مشتومڕاوی دروست دەکەن بۆ ئەوەی کاردانەوەی ڕاستەقینەی خەڵک ببینن و بیانوروژێنن بۆ گفتوگۆکردن لەسەر کێشەیەکی دیاریکراو.بۆئال دەیویست شانۆ لە چوارچێوەی باڵەخانە داخراوەکان بهێنێتە دەرەوە و بیکاتە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک، ببێتە ئامرازێک بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، نەک تەنها بۆ نمایشکردنیان.ڕەوتە هاوچەرخەکان و کاریگەرییەکان میراتی برێخت و بۆئال بە قووڵی لە شانۆی هاوچەرخدا ڕەگی داکوتاوە. زۆرێک لە شانۆکارانی ئەمڕۆ تەکنیکەکانی “نامۆکردن” و “بەشدارپێکردن” بەکاردەهێنن بۆ وروژاندنی پرسیاری سیاسی و کۆمەڵایەتی. “شانۆی دۆکیۆمێنتاری” (Documentary Theatre) یەکێکە لەو ڕەوتانەی کە سوودی لەم میراتە وەرگرتووە؛ ئەم جۆرە شانۆیە پشت بە بەڵگەنامەی ڕاستەقینە، چاوپێکەوتن و تۆماری دادگا دەبەستێت بۆ خستنەڕووی ڕووداوە مێژوویی و سیاسییەکان، بەمەش بینەر ڕووبەڕووی ڕاستییەکی تاڵ دەکاتەوە و هانی دەدات بۆ لێکۆڵینەوە. هەروەها، شانۆی پۆست مۆدێرنیش بە شێوازی جیاواز یاری بە شکاندنی وەهم و تێکەڵکردنی واقیع و خەیاڵ دەکات، کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ هەمان ئەو پرەنسیپانەی کە برێخت دایهێنان.
هەروەها لە جیهانێکدا کە پڕە لە پەیامی ئاراستەکراو، “هەواڵی ساختە” و، هەوڵی بێوچانی میدیایی بۆ کۆنترۆڵکردنی بیرکردنەوە، شانۆی دژە-پرۆپاگەندە وەک بانگەوازێک بۆ سەربەخۆیی فکری و چەکێکی هونەری بۆ بەرگریکردن لە ڕاستی دەمێنێتەوە. ئەو پیشانمان دەدات کە تەختەی شانۆ دەتوانێت نەک تەنها ئاوێنەیەک بێت بۆ واقیع، بەڵکو چەکوشێکیش بێت بۆ شکاندنی کۆت و بەندەکان و بنیاتنانی داهاتوویەکی باشتر.