كارزان گلی – ههولێر
شەڕی نێوان دامەزراوە مەدەنییەكانی توركیا و چەند دامەزراوەیەكی ئایینی لەسەر سیستەمی عەلمانیەت لە توركیا هەڵگیرساوە. بەشێك لەو كەسانەی بەرگری لە عەلمانیەت دەكەن، پێیان وایە هەوڵی تۆکمە هەیە توركیا بگەڕێتەوە بۆ دەوڵەتێكی ئایینی، بۆیە ئەركە لەسەریان بەرگریی لێ بكەن، بەڵام حكوومەتی توركیا، ئەو كەسانە بە دژەدین وەسف دەكات.
وەزارەتی پەروەردەی توركیا، لە نووسراوێكدا كە بۆ ٨١ شاری توركیای ناردووە، داوا دەكات لە قوتابخانەی سەرەتایی و ناوەندی، لە مانگی رەمەزاندا وانەی تایبەت بە مانگی رەمەزان بخوێنرێت و منداڵان بەو مانگە ئاشنا بكەن. ئەم نووسراوە هەرایەكی گەورەی لە توركیا دروست كردووە و دەیان نووسەر و لێكۆڵەر و كەسایەتیی سیاسی، لەژێر ناوی پاراستنی عەلمانیەت، ئیمزایان كۆ كردوەتەوە و رەجەب تەیب ئەردۆغانیش بە توندی هاتە دەنگ.
ئەوكاتەی موستەفا كەمال ئەتاتورك، كۆماریی توركیای دروست كرد و دەستوورێكی تازەی بۆ توركیا نووسییەوە، سیستەمی عەلمانی جێگیر كرد و هەروەها توركیای لە ئایین دوور خستەوە و تەنانەت بانگدانیشی لە مزگەوتەكانەوە كردە زمانی توركی.
كۆمەڵگەی توركیا و سیستەمە سیاسییەكەی زیاتر لە ١٠٠ ساڵە بەرگری لە عەلمانی دەكەن، بەڵام جاروبار ئەردۆغان، دژی ئەو سیستەمە هەنگاو دەنێت و هەرای گەورە دروست دەبێت.
لە توركیا ١٩ دامەزراوەی سەر بە مافی مرۆڤ و چالاكوانانی مەدەنی، بەیاننامەیەكیان بڵاوكردوەتەوە و دژی ئەو بڕیاری وەزارەتی پەروەردە وەستاونەتەوە و دەڵێن ئەم هەنگاوە دووركەوتنەوەیە لە سیستەمی عەلمانی، چونكە لەو سیستەمەدا بەهەموو شێوەیەك ئایین و دەوڵەت لە یەكتری جیا كراوەتەوە و نابێت منداڵان ناچار بە وانەی ئایینی بكەن.
هەروەها ١٦٨ كەسایەتی سیاسی و لێكۆڵەر و نووسەر لە توركیا، لە بەیاننامەیەكدا دژی ئەو هەنگاوەی وەزارەتی پەروەردە هاتوونەتە دەنگ و دەڵێن پێویستە بڕیارەكە هەڵبوەشێتەوە و رێز لە سیستەمی عەلمانی بگیرێت لە توركیا.
بەڵام رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەركۆماری توركیا بەتوندی وەڵامی ئەو نووسەر و دامەزراوانەی دایەوە و دەڵێت: ”واز لە خۆشاردنەوە بێنن لە پشت چەمكی عەلمانیەتەوە؛ كەس بۆی نییە لەژێر ئەو ئایدۆلۆژیا پیس و فکرە پیسەدا پەنجەی هەڕەشەمان بۆ راكێشێت. نازانم بۆچی فێركردنی منداڵامان بە نوێژ و رۆژووگرتن ئێوەی سەغڵەت كردووە؟“
ئۆزگوور ئۆزەل، سەرۆكی جەهەپە، لە وتارێكدا لە بەكركۆی لە ئیستانبۆڵ، بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ دژی بڕیارەكەی وەزارەتی پەروەردە وەستایەوە و دەڵێت، ئەم وڵاتە یەكە، بەڵام وەزیری پەروەردە ویستوویەتی جیاكاری بكات و ئێمە قبووڵی ناكەین.
ئەمە جاری یەكەم نییە لە توركیا قسە لەبارەی عەلمانیەت دەكرێت، بەتایبەت لەكاتی هاتنە سەر دەسەڵاتی ئاكەپە لە ٢٠٠٢.
لە ٢٠١٣دا، ئۆپۆزسیۆن و چەند دامەزراوەیەكی مافی مرۆڤی لە توركیا، هۆشداریان دایە توركیا كە دەیانەوێت لە بنەماكانی عەلمانیەت لابدەن، ئەوكات رەجەب تەیب ئەردۆغان، سەركۆماری توركیا لە میسر بوو و لەوێوە پەیامێكی بڵاوكردەوە و گوتی: ”توركیا بەهیچ شێوەیەك لە سیستەمی عەلمانی لا نادات، هەروەها توركیا دەستوورەكە دەستوورێكی عەلمانییە و بە هەموومانەوە پارێزگاریی لێ دەكەین.“
بەڵام زیاتر لە ١٠ ساڵ بەسەر ئەو گوتەیەی ئەردۆغاندا تێپەڕ دەبێت و لەوكاتەوە تاوەكوو ئێستا چەندین پرس لە توركیا گۆڕانی بەسەردا هاتووە و نازانرێت ئاخۆ ئەردۆغان هەمان بۆچوونی جارانی ماوە لەسەر عەلمانیەت یان هەنگاو بۆ دوورخستنەوەی توركیا لەو سیستەمە دەنێت.
عەلمانیەت چییە؟
عەلمانیەت جیاكردنەوەی دینە لە سیستەمی سیاسی، واتە بەهیچ شێوەیەك دژی دین و ئەو كەسانە نییە كە پەیڕەوی هەر ئایینێك دەكەن، بەڵام دین و سیاسەتی لە یەكتری جیا كردووەتەوە.
عەلمانیەت، رێز لە ئایین دەگرێت و رێگە خۆش دەكات تا هەموو ئایینە جیاوازەكان پەیڕەوی ئایینی خۆیان بكەن و دەبێت مزگەوت و كەنیسەیان بۆ دروست بكات.
بەڵام بەشێكی زۆری وڵاتانی ئیسلامی و پیاوانی ئایینی، پێیان وایە عەلمانیەت واتە بێدینی و رێگەگرتن لە هەموو رێوڕەسمێكی ئایینی.
لە سیستەمی عەلمانیەتدا، رێز لە ئازادی تاك و مافی مرۆڤ دەگیرێت، بەڵام مەرج نییە هەموو ئەو وڵاتانەی سیستەمی عەلمانین، رێز لەو بەهایانە بگرن، نەخێر بەشێك لەو وڵاتانە عەلمانیەت بەخراپی بەكار دەهێنن بۆ سەركوتكردنی خەڵك، نموونە عێراقی سەردەمی بەعس عەلمانی بوو، سووریای رژێمی ئەسەد عەلمانی بوو، توركیاش عەلمانییە، بەڵام لە هەرسێ وڵاتدا ئازادیی تاك بەرتەسك بووە و مافی مرۆڤ خراوەتە ژێر پێ.
یەک لەو نووسەرە دیارانەی لەبارەی عەلمانیەتەوە لێكۆڵینەوەیان كردووە و كتێبیان لەوبارەوە نووسیوە، محەمەد ئاركۆن، نووسەری دیاری عەرەبە، كە بەشێكی زۆری كتێبەكانی لەبارەی عەلمانیەت، لەلایەن نووسەر و وەرگێیی توانا (نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد)ەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی كوردی.