سەدیق سەعید ڕواندزی
جارێكیان لە كەمال ئەتاتوركیان پرسی، كە ئەو بۆچی نەیتوانی وڵاتانی بەلكان داگیر بكات؟ لە وەڵامدا گوتی: “چونكە پارێزگارییان دەکرد لە كولتووری خۆیان.” بێگومان زمانیش دیارترین و بنچینەییترین سیمای نەتەوەیە، كە جیای دەكاتەوە لە نەتەوەیەكی دیكە. ڕەنگە نەتەوەیەك بە سڕینەوە و كاڵبوونەوەی بنەما كولتوورییەكانی دیكە، مەترسی لە نێوچوونی بۆ دروست نەبێت. وەلێ بە نەمانی زمان، بوونی دەكەوێتە بەردەم مەترسییەوە كە ئەمەش ئامانجی یەكەم و كۆتایی دژمنانی كوردە.
سیما كولتووری و فەرهەنگییە جیاوازەكان، زۆرجار تا ئەو ئاستە فەرهەنگی نەتەوەیەك دەگرنەوە، كە پانتایەك بۆ فەرهەنگی نەتەوەییانە نەمێنێتەوە. بۆ نموونە: وەك زاڵبوونی هونەری گۆرانیی عەرەبی و توركی و فارسی بە سەر هونەری گۆرانیی كوردی، یان گرنگینەدان بە جلوبەرگ و پۆشاكی نەتەوەییانە تەنها لە بۆنەكاندا نەبێت، ئەمانە و زۆر نموونەی تر. ڕەنگە ئەمانە دواجار نەبنە فاكتەری لە نێوچوونی نەتەوەیەك لە دووتوێی لاپەڕەكانی مێژوودا، بەڵام كە زمان نەما، ئەوا بوونی نەتەوە دەكەوێتە مەترسییەوە. بۆیە گرنگیدان بە زمان، بە مانای هێشتنەوەی نەتەوە و بە پێچەوانەوەش چەند زمانی نەتەوەیەكیش بەرە و كاڵبوونەوە و سڕینەوە بچێت، ئەوەندەش شوناسی ئەو نەتەوەیە دەكەوێتە بەردەم هەڕەشەی توانەوە و نەمان.
زمانی كوردی، زمانی ڕەسەن و نەتەوەیی ئێمەیە، زمانێكە وێڕای هەموو هەوڵێك بۆ لەنێوبردن و سڕینەوە و توانەوەی لە زمانەكانی دیكەی نەتەوەی سەردەستدا، بە تایبەتیش لەو بەشەی باشووردا، كەچی هێشتا توانیویەتی پارێزگاری لە بوون و مانەوەی خۆی بكات و لەو ڕێگەیەشەوە ناسنامەی سەربەخۆبوونی كورد وەك نەتەوەیەك دەربخات و جیای بكاتەوە لە نەتەوەكانی دیكە. زمانی كوردی، هەمیشە لەلایەن دژمنانەوە هەنگاوی یەكەم و بە ئامانجگیراوی داگیركاریی و ستەمی سیاسی و نەتەوەیی بووە، بەر لە داگیركردنی خاك و نیشتمانیش، چونكە نەتەوەیەك بە لەدەستدانی نیشتمانەكەی، ناسنامەی بوونی لەدەست نادات، بەڵام بە زمانەكەی هیچ ئاسەوارێكی نامێنێتەوە. كورد و ئەمازیغەكان، سەدان ساڵە، لەلایەن نەتەوەی عەرەبی سەردەستە و شۆفێنی، خاك و نیشتمانیان داگیركراوە، بەڵام لە نێو نەچوونە، چونكە زمانەكەیان ماوە.
بگرە گەلێكی وەك ئەمازیغییەكان، بە جۆرێك لە ڕێگەی سیاسەتی بەعەرەبكردن _ هاوشێوەی كورد ـ لە نێو وڵاتانی جەزائیر و مەغریب تواونەتەوە، بۆ ئەوەی نەمێنن، بەڵام زمانەكەیان هەر ماوە، چونكە ئەوان بە زمان لە پێكهاتە نەتەوەیەكانی دیكەی ئەم وڵاتە جیا دەكرێنەوە، بۆیە بەردەوام پارێزگاری لە زمانەكەی خۆیان دەكەن، كە لە هەندێك ڕووەوە لە زمانی كوردیش نزیكە. ئەمە بۆ تیگرییەكانی ئەریتریا و ئەسیوپیا و هەروەها بلوجەكانی پاكستان و تەواریقەكانی مالی و نەیجەر و جەزائیریش هەر ڕاستە.
بۆیە مانەوەی زمان بە زیندوویی، تاكە فاكتەری هێشتنەوەی نەتەوەیەكە بە زیندوویی، وێڕای هەموو داگیركارییەك، لە دوو توێی لاپەڕەكانی مێژوودا، وەك ئەوەی بە سەر ئێمەی كورد داهاتووە. بۆیە دەبێ شانازی بە زمانەكەمان بكەین و بیپارێزین، بەردەوام هەست بە شكۆمەندیی و گەورەیی ئەو زمانەمان بكەین كە بەڵگەیەكی مێژوویی ڕوونە كە دەیسلمێنێت ئێمە وەك كورد نەتەوەیەكی جیاو سەربەخۆیان لە هەر نەتەوەیەكی دیكەی دنیا.بۆیە زمانەكەم هەم ناسنامەمە، هەمیش مایەی شانازییەكی گەورەیە بۆم.