ئاوێتەبوونی هزر و دەسەڵات؛ پەیوەندیی نێوان ڕۆشنبیری و سیاسەت

بەهادین جەلال مستەفا
مرۆڤایەتی لە مێژووی دوورودرێژی خۆیدا، هەمیشە لەنێوان دوو کایەی گرنگدا هەنگاوی ناوە، کە کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر چارەنووسی گەلان هەبووە؛ ئەوانیش “ڕۆشنبیری” و “سیاسەت”ـن. ئەم دوو چەمکە، ئەگەرچی لە ڕوواڵەتدا جیاواز دەردەکەون، بەڵام لە بنەڕەتدا وەک دوو ڕووی یەک دراو وان و، هیچ کامیان بێ ئەوی دیكە ناتوانێت کۆمەڵگەیەکی تەندروست و پێشکەوتوو بنیاد بنێت.
ڕۆشنبیری بە واتایەکی فراوان، بریتییە لە کۆی ئەو بەها، بیروباوەڕ، زانست و داهێنانانەی کە ناسنامەی نەتەوەیەک پێک دەهێنن، لە بەرانبەردا، سیاسەت بریتییە لە هونەری بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە و دابینکردنی بەرژەوەندییە گشتییەکان، لێرەوە دەردەکەوێت کە ڕۆشنبیری “ڕۆح” و “هزر”ی نەتەوەیە، و سیاسەتیش “جەستە” و “ئامراز”ی جێبەجێکردنی ئەو هزرەیە.
دەتوانین پەیوەندیی نێوان ئەم دوو کایەیە لە چەند خاڵێکی سەرەکیدا کورت بكەینەوە:
یەکەم/ ڕۆشنبیری وەک ڕێنیشاندەری سیاسەت؛ هەر ڕێبازێکی سیاسی ئەگەر لەسەر بنەمایەکی فکری و ڕۆشنبیریی پتەو دانەمەزرێت، تووشی لادان و سەرگەردانی دەبێت، ڕۆشنبیریی ڕەسەن دەتوانێت ڕەوشت و ویژدان بدات بە سیاسەت، تاوەکو دەسەڵات ببێتە کەرەستەیەک بۆ خزمەتکردنی مرۆڤایەتی.
دووەم/ سیاسەت وەک ژینگەی گەشەی ڕۆشنبیری؛ ئەرکی دەسەڵاتی سیاسییە کە کەشێکی ئازاد و گونجاو بۆ ڕۆشنبیران و داهێنەران بڕەخسێنێت، لەو وڵاتانەی کە سیستەمێکی سیاسیی داخراو و سەرکوتکەریان هەیە، ڕۆشنبیری دەچەمێتەوە و داهێنان دەمرێت، کەواتە، سیاسەتێکی تەندروست، پاسەوانی ئازادیی ڕادەربڕین و گەشەی هزری دەبێت.
سێیەم/ ڕۆڵی ڕۆشنبیر لە کایەی سیاسیدا؛ ڕۆشنبیری ڕاستەقینە دەبێت وەک چاودێرێکی هۆشیار و ڕەخنەگرێکی بوێر بمێنێتەوە. ڕۆشنبیر ئەو کەسەیە کە کێشەکان پێش ڕوودانیان دەبینێت و ڕێگەی دەربازبوون نیشانی کۆمەڵگە دەدات. لە کۆتاییدا، دەتوانین بڵێین پێشکەوتنی هەر نەتەوەیەک لەو شوێنەوە دەست پێ دەکات کە سیاسەت و ڕۆشنبیری تێیدا ئاشت دەبنەوە. کاتێک سیاسییەکان بە چاوی ڕێزەوە لە مەعریفە دەڕوانن و ڕۆشنبیرانیش خۆیان بە بەرپرسیار دەزانن بەرانبەر بە چارەنووسی نیشتمان، ئەو کاتەیە کە کۆمەڵگە بەرەو کەناری ئارامی و شارستانییەت هەنگاو دەنێت. بێگومان، سیاسەتێکی بێ ڕۆشنبیری بەرەو دیکتاتۆری دەچێت، و ڕۆشنبیرییەکی دابڕاو لە سیاسەتیش تەنها لەناو کتێبەکاندا دەمێنێتەوە و ناتوانێت گۆڕانکاریی ڕاستەقینە لە ژیانی خەڵکدا دروست بکات.
بۆیە ڕۆشنبیری و سیاسەت، دوو چەمکی لێکدانەبڕاون و پەیوەندییەکی قووڵ و ئاڵۆزیان هەیە، بە شێوەیەک کە هەر یەکەیان کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ئەوی دی دادەنێت، ناتوانرێت سیاسەتێکی سەرکەوتوو لە ژینگەیەکی ڕۆشنبیریی دەوڵەمەند دابڕێندرێت، هەروەها ڕۆشنبیرییش پێویستی بە ژینگەیەکی سیاسیی لەبار هەیە تا گەشە بکات و پەرە بستێنێت.
ڕۆشنبیری وەک هۆکارێکی سەرەکی کاریگەری لەسەر هۆشیاریی سیاسیی تاک و کۆمەڵگە دادەنێت. چەمکی ڕۆشنبیری تەنیا بریتی نییە لە خوێندنەوەی کتێب یان شارەزایی لە هونەردا، بەڵکو کۆی گشتیی بەهاکان، بیروباوەڕەکان، نەریتەکان و شێوازەکانی ژیانی کۆمەڵگەیەک دەگرێتەوە. کاتێک ئاستی ڕۆشنبیری لە کۆمەڵگەیەکدا بەرز بێتەوە، هاووڵاتیان توانای زیاتریان دەبێت بۆ لێکدانەوەی ڕووداوە سیاسییەکان، هەڵسەنگاندنی بڕیارەکانی حکومەت و بەشداریکردن لە پرۆسەی سیاسی بە شێوازێکی هۆشیارانە.
ڕۆشنبیری یارمەتیی پەرەپێدانی هۆشیاریی سیاسی دەدات، بە جۆرێک هاووڵاتیان ماف و ئەرکەکانی خۆیان دەزانن، هەروەها تێگەیشتنیان بۆ چەمکەکانی دیموکراسی، دادپەروەری، ئازادی و مافی مرۆڤ زیاتر دەبێت، کەسانی ڕۆشنبیر کەمتر بە قسەی بێ بنەما و پڕوپاگەندە باوەڕ دەکەن، ئەوان توانای ڕەخنەگرتنیان هەیە لە سیاسەتە هەڵەکان و پرسیارکردن لە بڕیارە گوماناوییەکان، کە ئەمەش یارمەتیدەرە لە چاکسازی و بەرەوپێشبردنی حوکمڕانی.
زۆر جار بزووتنەوە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان لەسەر بنەمای فکر و ڕۆشنبیری دەست پێدەکەن. نووسەران، هونەرمەندان و ڕۆشنبیران دەتوانن ڕێگەی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و سیاسی خۆش بکەن و کۆمەڵگا بەرەو ئاڕاستەیەکی باشتر ببەن.
لە لایەکی دیكەوە، سیاسەت ڕۆڵێکی کارای هەیە لە داڕشتن و گەشەپێدانی ڕۆشنبیری، حکومەتەکان و سیستەمە سیاسییەکان دەتوانن لە ڕێگەی بڕیار و یاساکانیانەوە کاریگەریی گەورە لەسەر ژینگەی ڕۆشنبیری کۆمەڵگە دابنێن.
حکومەتەکان دەتوانن بودجە بۆ کایەی ڕۆشنبیری تەرخان بکەن، پشتگیریی چاپەمەنی، شانۆ، سینەما، مۆزەخانە و ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان بکەن، ئەمەش وادەکات بوارێکی فراوان بۆ گەشەکردنی ڕۆشنبیری بڕەخسێت.
سیستەمە سیاسییە دیموکراسییەکان کە باوەڕیان بە ئازادیی ڕادەربڕین و فکر هەیە، ژینگەیەکی لەبار بۆ داهێنان و فرەڕەنگیی ڕۆشنبیری دەڕەخسێنن، لە بەرامبەردا، سیستەمە تۆتالیتارییەکان زۆر جار هەوڵی کۆنترۆڵکردنی ڕۆشنبیری دەدەن و سنووردارکردنی ئازادییەکان دەبێتە هۆی وشکبوونی کایەی ڕۆشنبیری.
سیاسەتەکانی پەروەردە و فێرکردن کە لەلایەن حکومەتەوە دادەڕێژرێن، کاریگەرییەکی یەکلاکەرەوەیان لەسەر ئاستی ڕۆشنبیریی نەوەکانی داهاتوو هەیە، وەبەرهێنان لە بواری پەروەردەدا دەبێتە هۆی پێگەیاندنی نەوەیەکی هوشیار و ڕۆشنبیر.
وڵاتان دەتوانن لە ڕێگەی دیپلۆماسیی ڕۆشنبیرییەوە وەک ئاڵوگۆڕی هونەری، زانستی و ئەدەبی، پردەکانی لێکگەیشتن لەگەڵ نەتەوەکانی دیكە دروست بکەن و کاریگەریی سیاسیی خۆیان بەهێزتر بکەن.
لەم پەیوەندییەدا، کاریگەریی دوولایەنەیە و زۆر جار ئاڵۆز دەبێت، سیاسەتێکی خراپ و گەندەڵ دەتوانێت کایەی ڕۆشنبیری لە گەشە بخات و گوزارشتە ئازادەکان سەرکوت بکات، لە کاتێکدا سیاسەتێکی هۆشیار و پێشکەوتنخواز، دەتوانێت ژینگەیەکی ڕۆشنبیریی دەوڵەمەند و چالاک دروست بکات. هەروەها ڕۆشنبیریی کۆمەڵگەش دەتوانێت ڕێگر بێت لە دروستبوونی سیستەمە سیاسییە نادادپەروەرەکان و داوای گۆڕانکاریی ڕیشەیی بکات.
دەتوانین بڵێین کە ڕۆشنبیری و سیاسەت دوو ڕووی یەک دراون و ناتوانرێت یەکێکیان بەبێ ئەوی دی تێبگەین، بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و دیموکراسی، پێویستە هەردوو بوارەکە بە بایەخەوە سەیر بکرێن و پشتگیری بکرێن، حکومەتێکی بەهێز پێویستی بە کۆمەڵگایەکی ڕۆشنبیر هەیە و، کۆمەڵگەیەکی ڕۆشنبیریش پێویستی بە سیاسەتێکی دادپەروەر و ئازادیخواز هەیە.