ســهههند كــــۆیی
شاری کۆیە، کە خاوەنی مێژوویەکی دێرینە و دەکەوێتە نێوان پارێزگای هەولێر و کەرکووکەوە، بە درێژایی سەدەکان لانکەی پێکەوە ژیانی ئایینی و نەتەوەیی جیاواز بووە، یەکێک لە پێکهاتە هەرە دێرین و کاریگەرەکانی ئەم شارە، کۆمەڵگەی جوولەکەکانی کۆیە بوون، کە ڕۆڵێکی بەرچاویان لە گەشەپێدانی شارەکەدا هەبووە، سەرچاوە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بوونی جوولەکە لە کوردستان بە گشتی بۆ سەدەی ٧ یان ٨ی پێش زایین دەگەڕێتەوە، کاتێک بەشێک لە هۆزەکانی بەنی ئیسرائیل دوای هەڵمەتەکانی ئاشوورییەکان و بابلییەکان بۆ ناوچە شاخاوییەکانی باکووری میزۆپۆتامیا واتە کوردستانی ئێستا ڕاگوێزران، لە کۆیەدا، جوولەکەکان زیاتر لە گەڕەکی کۆنی قەڵات کە ئێستا بە گەڕەکی هەواو ناسراوە و بەشێک لە گەڕەکی بەفریقەندی کە بە گەڕەکی جوولەکەکان دەناسرا نیشتەجێ بوون و وەک بەشێکی دانەبڕاو لە پێکهاتەی دانیشتوانی شارەکە هەژمار دەکران.
گردی جوان و کۆڵانە خەیاڵاوییەکان؛ ئەو شوێنەوارانەی هێشتا بە عیبری دەدوێن
سەرەڕای ئەوەی کۆچکردنی جووەکان لە ساڵی ١٩٥٠ کۆتایی بە بوونە جەستەییەکەی کۆمەڵگەکە هێنا، بەڵام چەندین پاشماوەی مێژوویی بوونی ئەوان دەسەلمێنێت. گردی جوان، کە گۆڕستانی مێژوویی جوولەکەکانی کۆیەیە و دەکەوێتە نزیک شارەکە، یەکێکە لە شوێنەوارە هەرە دیارەکان کە ڕووفاتی سەدان مرۆڤی ئەم پێکهاتەیەی لە ئامێز گرتووە، سەرەڕای تێپەڕبوونی کات، خەڵکی کۆیە زۆر ڕێزیان لەم شوێنە گرتووە و وەک بەشێک لە مێژووی شارەکە سەیر دەکرێت، پاراستنی ئەم گۆڕستانە دوای کۆچکردنیان، نیشانەی وەفاداری و ڕێزی نەوەکانی دوای خۆیانە بۆ ئەو مێژووە هاوبەشەی کە ساڵانێکی زۆر تەواوی ئایین و نەتەوە جیاوازەکانی کۆیەی لە دەوری یەک کۆکردبووەوە، هەروەها لە گەڕەکی کۆنی شارەکە هێشتا چەند خانوویەک بە شێوازی تایبەتی دروستکردنیان وەک ماڵی جوولەکە ناسراون، لەگەڵ پاشماوەی کەنیشت یان سەماگا کە شوێنی پەرستنیان بووە و نیشانەی سەربەخۆیی ئایینییان بووە لە ناو شارەکەدا.
سێبەری ئارامی؛ کاتێک زمانی کوردی و ڕێوڕەسمی جوو دەبنە یەک
جوولەکەکانی کۆیە وەک هەر تاکێکی دیکەی شارەکە بەشداری کارایان لە ژیانی کۆمەڵایەتی و کلتووری ناوچەکەدا دەکرد. جگە لە زمانی عیبری کە بۆ ڕێوڕەسمی ئایینی بەکاریان دەهێنا، بە تەواوەتی زمانی کوردیی شێوەزاری کۆییان زۆر باش زانیوە و قسەیان پێکردووە، ئەم تەباییە زمانەوانییە وای کردبوو کە جوولەکەکان بە ئاسانی لەناو کۆمەڵگەدا بتوێنەوە و جیاکردنەوەیان تەنها بە ڕوخسار مومکین بێت، تەنانەت دوای کۆچکردنیشیان لە ئیسرائیل هێشتا بە کوردیی کۆیی قسە دەکەن و شانازی بە ڕەچەڵەکی کوردی خۆیانەوە دەکەن، کۆیە وەک نموونەیەکی باڵای تەبایی، باوەشی بۆ موسڵمان و کلدانی و جوولەکەکان کردبووەوە؛ بە جۆرێک کە سێبەری ئارامی و پارێزبەندیی کۆمەڵایەتی، ماف و کەرامەتی هەمووانی لە هەر جۆرە دەستدرێژییەک دەپاراست. دابونەریتە کۆمەڵایەتییەکانیان وەک شایی و جەژنەکانیان زۆر تێکەڵ بوو لەگەڵ کلتووری کوردی و بە هەمان ستایلی ناوچەکە گۆڕانی و مەقاماتی کۆییان گوتووە، هەروەها پەیوەندییەکانی دراوسێیەتی زۆر بەهێز بوون و لە بۆنە ئایینییەکاندا بەشداری یەکتریان دەکرد و لە کاتی کێشە و نەخۆشیدا هاوسێ موسڵمانەکانیان پشتیوانییەکی تەواویان لێ دەکردن.
ڕایەڵی بازاڕ؛ نەخشەسازیی جووەکان لە بوژاندنەوەی ئابووریی کۆیەدا
جوولەکەکانی کۆیە ڕۆڵێکی گرنگ و چالاکیان لە بوژاندنەوەی باری ئابووری و بازرگانی شارەکەدا هەبوو، چونکە بە گشتی بە خەڵکانێکی بازرگان و پیشەوەر ناسراو بوون. زۆربەیان خاوەنی دووکان و کاری دەستی بوون و بەشدارییەکی کارایان لە بازاڕ و قەیسەری کۆیەدا دەکرد، ئەمەش وای کردبوو بببنە کۆڵەکەی سەرەکی جوڵەی بازرگانی لە ناوچەکەدا، ئەوان زیاتر لە بواری پیشەیی وەک زێڕەنگری و چنین و دراوسازی و چەقۆسازی کارگەی بچووکیان دروست دەکرد، کە ئەمەش بووەتە هۆی گەشەکردنی کەرتی پیشەسازیی دەستی و ئاڵوگۆڕی کاڵا لە شارەکەدا، ئەم ڕۆڵە ئابوورییە کاریگەرییەکی قوڵی هەبوو لەسەر بەهێزکردنی پەیوەندی و گرێدانی کۆمەڵایەتی لەنێوان پێکهاتەکاندا، چونکە بازاڕ ببووە شوێنی تێکەڵبوونی هەمووان، لە پاڵ ئەمانەشدا، ژمارەیەک لە خێزانە جوولەکەکان بە کەسانی سەرمایەدار و خاوەن داهات دادەنران، کە ئەمەش کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەبوو لەسەر ڕەوتی گشتی ئابووری و دابینکردنی پێداویستییەکانی دانیشتوانی شاری کۆیە و دەوروبەری.
ئامانەت و شارەزایی؛ جووەکان لە لوتکەی کارگێڕیی شاردا
یەکێک لە ڕەهەندە هەرە دیار و گرینگەکانی مێژووی کۆیە، بوونی کەسایەتییەکانی جوولەکە بوو لە ناو دامودەزگا ئیداری و فەرمییەکانی شارەکەدا لە سەردەمی پاشایەتیدا، بەهۆی ئاستی بەرزی خوێندەواری و شارەزاییان لە کارگێڕی و ژمێریاریدا چەندین کەسی لێهاتووی ئەم پێکهاتەیە وەک فەرمانبەر و بەرپرسی دارایی لە فەرمانگەکانی “ماڵییە” (دارایی)، “تابۆ” (تۆماری زەویوزار) و تەنانەت لە شارەوانیی کۆیەدا کاریان دەکرد، ئەم بەشدارییە سیاسی و ئیدارییە، متمانەیەکی گەورەی لە نێوان حکومەت و خەڵکدا دروست کردبوو؛ چونکە جوولەکەکان بە ئامانەت و وردی لە کارەکانیان ناسراو بوون، ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کۆیە وەک سیستمێکی سیاسی و ئیداری، جوولەکەکانی وەک بەشێکی سەرەکی لە دەسەڵاتی خۆجێی قبوڵ کردبوو، نەک تەنها وەک کەمینەیەکی ئایینی، ئەمەش وای کردبوو کە پارێزبەندییەکی یاسایی و فەرمییان هەبێت و بتوانن لە ڕێگەی کارە ئیدارییەکانیانەوە خزمەتێکی گەورە بە گەشەپێدانی شارستانیی کۆیە و دەوروبەری بکەن.
سەنتەری شیفا؛ عەتارە جووەکان و سیحری گژوگیای کوردستان
پێکهاتەی جوولەکەی کۆیە بە شارەزاییەکی بێوێنە لە بواری پزیشکیی میللی و ناسیاریی گژوگیا دەرمانییەکان ناسرابوون. زۆربەی “عەتارە” ناودارەکانی ناو بازاڕی کۆیە لە جوولەکەکان بوون، کە نەک تەنها بۆ بازرگانی، بەڵکو وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەری نەخۆشییەکان دەبینران. ئەوان خاوەنی کتێب و دەستنووسی کۆن بوون دەربارەی تایبەتمەندی گژوگیاکانی کوردستان و چۆنیەتیی بەکارهێنانیان بۆ دەرمان، خەڵکی ناوچەکە، چ لە ناو شار و چ لە گوندە دوورەدەستەکانەوە، بۆ چارەسەری نەخۆشیی درێژخایەن ڕوویان لە دووکانی جوولەکەکان دەکرد، ئەم متمانە پزیشکییە وای کردبوو کە پیاوانی ئایینی و کەسایەتییە دیارەکانی کۆیە هەمیشە پارێزگاری لەم چینە بکەن، چونکە بوونی ئەوانیان وەک “سەنتەرێکی تەندروستی” گرنگ بۆ شارەکە هەژمار دەکرد.
مەقاماتی تاراوگە؛ شوێنپەنجەی مەعریفی و هونەریی جووە کۆییەکان
کۆیە وەک ناوەندێکی ڕۆشنبیریی دێرین، تەنیا جێگەی نیشتەجێبوون نەبووە، بەڵکو مەڵبەندێکی دەوڵەمەند و دەروازەیەک بوو بۆ ئاوێتەبوونی زانیاری و هونەر، هەرچەندە ژمارەی جوولەکەکان کەم بووە بەڵام کاریگەرییان لەسەر کایە هزرییەکانی کۆیە بە گەشاوەیی ماوەتەوە و شوێنپەنجەیان بە ڕوونی دیارە، ئەم کۆمەڵگەیە بایەخێکی تایبەتیان بە خوێندنی ئایینی و فێربوونی زمانی عیبری دەدا؛ هەبوونی سیناگە و مامۆستای ئایینی تایبەت بۆ پەروەردەکردنی منداڵەکانیان، وای کردبوو ئاستێکی بەرزی خوێندەواری لە ناو جەستەی ئەو تەونە کۆمەڵایەتییەدا بپارێزرێت، یەکێک لە ڕەهەندە هەرە جوانەکانی ئەم تێکەڵاوبوونە، کاریگەریی قووڵی ئەوان بوو لەسەر گۆرانی و مۆسیقای ناوچەکە، چەندین هونەرمەند و ژەنیاری جوولەکە هەبوون کە ڕۆڵێکی بێوێنەیان لە پێشخستنی هونەری کۆیەدا گێڕاوە، بە جۆرێک کە تەنانەت دوای کۆچکردنیشیان، مەقامە ڕەسەنەکان لە ناو نەوەکانیاندا لە تاراوگە بە پارێزراوی ماونەتەوە، لە لایەکی ترەوە، سەرەڕای هەبوونی دەسەڵاتی ئایینی وەک “ڕابی” و “سۆفەر” بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری پەرستش و شەریعەتی تایبەت بە خۆیان؛ کەچی لە کاتی سەرهەڵدانی کێشە بازرگانی و کۆمەڵایەتییە گەورەکاندا، متمانەی تەواویان بە دادگای شەرعیی شارەکە و بڕیاری پیاوماقووڵانی کورد هەبووە. ئەمە نیشانەیەکی ڕوونی ئەو پەیوەندییە توندوتۆڵە زانستی و یاساییە بوو کە لەسەر بنەمای تەباییەکی قووڵ لە نێوان هەردوولادا بونیاد نرابوو، هەرچەندە لاپەڕە فەرمییەکانی مێژوو زانیارییەکی کەمیان دەربارەی جوولەکەکانی کۆیە تێدایە، بەڵام یادەوەریی خەڵک و گێڕانەوە زارەکییەکان وەک سەرچاوەیەکی زانیاریی دەوڵەمەند، توانیویانە وردەکاریی بەنرخ لەسەر ژیان و ڕابردووی ئەم کۆمەڵگەیە بۆ ئێستا بپارێزن.
وەرزی پچڕانی ژێیەکان؛ جەنگی سیاسەت و کۆچە غەمگینەکەی کۆیە
کۆچی جوولەکەکانی کۆیە لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا، تەنها گۆڕانکارییەکی سادە نەبوو، بەڵکو وەرچەرخانێکی سیاسی و ئابووریی قووڵ بوو کە کۆتایی بە مێژوویەکی درێژخایەنی پێکەوە ژیان هێنا، بزوێنەری سەرەکیی ئەم کۆچەش، بۆ ئەو هاندانە چڕە دەگەڕایەوە کە بە مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل لەو سەردەمەدا سەری هەڵدابوو، چونکە بانگەوازەکانی جووڵانەوەی زایۆنیستی دوای ساڵی ١٩٤٨ بووە هۆی هاندانی جوولەکەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ گەڕانەوە بۆ ئەو خاکەی بە بەڵێندراو دەیانزانی، لە لایەکی ترەوە، فشاری سیاسی لە ناوخۆی عێراقدا ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەبوو بە تایبەتی دوای هەڵگیرسانی جەنگی عەرەب و ئیسرائیل، کاتێک حکومەتی عێراق ڕێوشوێنی توندی دژی جوولەکەکان گرتەبەر و ژیانی لێ تاڵ کردن، سەرەڕای ئەوەی ژیانی جوولەکەکان لە ناو کۆیەدا ئارام و بێگرێ بوو، بەڵام هاوتەریب لەگەڵ هۆکارە سیاسییەکان، گەڕان بە دوای هەلی باشتری ئابووری، ئەویش پاڵنەر بوو؛ بەتایبەت کە لەو سەردەمەدا جوولەکەکانی عێراق لە ژێر فشارێکی بازرگانیی چڕدا بوون، پێیان وابوو لە دەوڵەتی نوێدا داهاتوویەکی گەشاوەتر چاوەڕێیان دەکات، ئەم پرۆسەیە بە دەرچوونی یاسای لێسەندنەوەی ڕەگەزنامە لە ساڵی ١٩٥٠ گەیشتە وێستگەی کۆتایی کە ڕێگەی پێدان لەبەرامبەر دەستبەرداربوون لە ڕەگەزنامەی عێراقی کۆچ بکەن، بەم جۆرە، زۆرینەی جوولەکەکانی کۆیە ماڵ و مڵک و یادگارییە کلتوورییەکانیان وەک میراتێکی مێژوویی جێ هێشت و بۆ هەمیشە ماڵئاوایییان لە شارەکە کرد.
نەوەکانی کۆیە لە قودس؛ میراتێکی نەمر و ویژدانێکی هەمیشە زیندوو
جوولەکەکانی کۆیە دوای نیشتەجێبوونیان لە ئیسرائیل تا ئێستاش بە توندی بە ڕەگ و ڕیشە کوردییەکەیانەوە بەستراونەتەوە و پارێزگارییان لە ڕەسەنایەتیی خۆیان کردووە، بەشێکیان توانیویانە لە ڕێگەی لێهاتوویی و داهێنانەکانیانەوە، ببنە کەسایەتیی دیار و خاوەن پێگە لە بوارەکانی هونەر و سیاسەتدا؛ بەڵام سەرەڕای هەموو ناوبانگ و سەرکەوتنەکانیان، هەمیشە وەک “نەوەی کۆیە” ناسنامەی خۆیان بە جیهان ناساندووەتەوە، چیرۆکی جوولەکەکانی کۆیە، چیرۆکی مێژوو و پێکەوەژیانێکی دوورودرێژ و پڕ لە میهرەبانییە کە هەرگیز لە یادەوەری شارەکەدا کاڵ نابێتەوە، ئەو پەیوەندییە مرۆیی و کولتوورییەی کە لە نێوان کۆمەڵگەی جوولەکە و کورد لە کۆیەدا هەبوو، نموونەیەکی باڵایە بۆ لێبوردەیی و ڕێزگرتن لە نێوان ئایین و نەتەوە جیاوازەکاندا، کە پێویستە وەک وانەیەکی مێژوویی بۆ نەوەکانی داهاتوو بپارێزرێت و هەمیشە وەبیر بهێنرێتەوە، هەرچەندە کۆچکردنیان زیانێکی گەورە بوو بۆ فرەکولتووری و دەوڵەمەندیی کۆمەڵایەتی شارەکە، بەڵام میرات و شوێنەوار و یادەوەرییەکانیان وەک بەشێکی زێڕین و درەوشاوە لە مێژووی کۆیەدا بە نەمری دەمێنێتەوە، به جۆرێك ههرچهنده لە قووڵایی ئەم ڕەسەنایەتییە بکۆڵینەوە، هێشتا لایەنی باسنەکراو ماوە، یادەوەریی ئەم پێکهاتەیە وەک کانییەکی بێبڕانەوە لە ویژدانی شارەکەدا دەقوڵێت و باسکردنی ئەو پاشخانە ڕۆحییە دەوڵەمەندە هەرگیز بەکۆتا نایەت.