دیمانە: حەسەن حەمەد ئاندێکی
ئارام رەسووڵ حوسێن، قوتابیی دکتۆرای کۆمەڵناسییە لە زانکۆی سەلاحەدیندا؛ لەسەر بابەتی کۆمەڵناسی و کۆمەڵگەی کوردەواری، ئەو دیمانەیەمان لەگەڵدا ساز کردووە.
دۆخی ئێستاکەی زانستی کۆمەڵناسی لە نێوان “تیۆریی ئەکادیمی” و “واقیعی کۆمەڵایەتی”دا چۆن هەڵدەسەنگێنن؟ ئایا توانیویەتی لە دیوارەکانی زانکۆ بێتە دەرەوە و بچێتە ناو ژیانی خەڵکەوە؟
دۆخی کۆمەڵناسی لە هەرێمی کوردستان، ئێستاکە دووچاری جۆرێک لە “نامۆبوونی مەعریفی” بووەتەوە؛ واتە هێشتا نەیتوانیوە پردێکی پتەو لە نێوان تیۆرییە ئەکادیمییەکان و واقیعی کۆمەڵایەتیی کوردەواریدا دروست بکات. زۆرینەی ئەو مەنهەج و تیۆرییانەی لە زانکۆکاندا دەخوێنرێن، گواستنەوەی دەقە کلاسیک و ڕۆژئاواییەکانن بەبێ ئەوەی “کورداندن، یان ڕەخنەسازییان بۆ بکرێت تا لەگەڵ تایبەتمەندییە کولتووری و ئایینی و سیاسییەکانی کۆمەڵگەی کوردیدا بگونجێن. توێژینەوە ئەکادیمییەکانیش زۆر جار لە بازنەی بەدەستهێنانی بڕوانامەدا قەتیس دەمێنن و ناچنە قووڵایی کێشە هەنووکەییەکانی وەک قەیرانی ناسنامە، گۆڕانکاریی خێزان و کاریگەرییە خێراکانی تەکنۆلۆژیا، ئەمەش وای کردووە کۆمەڵناسی وەک زانستێک لە زانکۆکاندا هەبێت، بەڵام وەک ئامرازێکی شرۆڤەکاری بۆ تێگەیشتن لە جووڵەی کۆمەڵگە، دەستەوەستان بێت.
سەبارەت بە چوونەدەرەوە لە دیوارەکانی زانکۆ، بە داخەوە کۆمەڵناسی هێشتا نەیتوانیوە ببێتە بەشێک لە هۆشیاریی گشتیی خەڵک، لە کاتێکدا کۆمەڵگەی کوردی بە قۆناخێکی هەستیاری گواستنەوەدا تێ دەپەڕێت، ڕۆڵی “کۆمەڵناس” لە میدیا و ناوەندە گشتییەکاندا لاوازە و زۆر جار شرۆڤەی سیاسی و ئایینی جێگەی شیکاریی زانستییانەی گرتووەتەوە. ئەم دابڕانە وای کردووە کە دیاردە مەترسیدارەکانی وەک توندوتیژی، خۆکوشتن و هەڵوەشاندنەوەی خێزان، تەنیا وەک “هەواڵ” مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت، نەک وەک دەرهاویشتەی کۆمەڵایەتی کە پێویستیان بە چارەسەری زانستی هەیە؛ بۆیە دەتوانین بڵێین کۆمەڵناسی لە کوردستان هێشتا “بابەتێکی خوێندنە” نەک “ڕێبەرێکی زانستی بێت بۆ ژیان”.
هەندێک پێیان وایە کۆمەڵناسی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا لە قەیراندایە و نەیتوانیوە شرۆڤەی ورد بۆ گۆڕانکارییە خێراکانی کۆمەڵگە بکات؛ خوێندنەوەی ئێوە بۆ ئەم بۆچوونە چییە؟
ئەم بۆچوونە تا ڕادەیەکی زۆر لە ڕاستییەوە نزیکە، چونکە کۆمەڵناسی لە هەرێمی کوردستان زیاتر لە چوارچێوەی ئەکادیمی و وانەگوتنەوەی تیۆرییە کلاسیکەکاندا قەتیس ماوە و کەمتر توانیویەتی ببێتە زانستێکی مەیدانیی چالاک بۆ بەرهەمهێنانی مەعریفەیەکی خۆماڵی. بەشێکی زۆری توێژینەوەکان لە بری ئەوەی لە ناخەوە هەڵقوڵاوی واقیعی ئاڵۆزی کۆمەڵگەی کوردی بن، دووبارەکردنەوەی میتۆد و تیۆرییە ڕۆژئاواییەکانن، بەبێ ڕەچاوکردنی تایبەتمەندییە کولتووری و مێژووییەکانی ناوچەکە. ئەم دۆخە وای کردووە، کە کۆمەڵناسانی کورد لە ئاست خێرایی گۆڕانکارییەکاندا وەک کاریگەریی تەکنۆلۆژیا، گۆڕانی ڕیشەیی لە پێکهاتەی خێزان و داڕمانی بەهاکان دەستەوەستان بن و نەتوانن شرۆڤەیەکی “پێشبینیکەر” یان چارەسەر ساز پێشکەش بکەن، بەڵکو تەنیا لە دوای ڕووداوەکانەوە وەسفی دۆخەکە دەکەن.
ئایا توێژینەوە کۆمەڵایەتییەکانی ئێستا تەنها بۆ بەدەستهێنانی پلەی زانستین، یان بەراستی دەبنە بنەمایەک بۆ چارەسەرکردنی دیاردە و کێشەکان؟
لە ئێستادا بەشێکی بەرچاو لە توێژینەوە کۆمەڵایەتییەکان لە ناوەندە ئەکادیمییەکانی کوردستاندا زیاتر مۆرکێکی فەرمی و “تەقلیدی”یان وەرگرتووە، کە پاڵنەری سەرەکییان بەدەستهێنانی بڕوانامەی باڵا (ماستەر و دکتۆرا) یان بەرزکردنەوەی پلەی زانستیی مامۆستایانی زانکۆیە. بەهۆی نەبوونی ستراتیژێکی نیشتمانیی تۆکمە، کە زانکۆکان ببەستێتەوە بە کێشە هەنووکەییەکانی کۆمەڵگە و بازاڕەوە، زۆربەی ئەم توێژینەوانە دوای تەواوبوونیان لە ڕەفەی کتێبخانەکاندا دەمێننەوە و وەک “ئەرشیف” مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت. زۆر جار بابەتەکان دووبارەن یان تەنیا لایەنە تیۆرییەکان دەگرنەوە بەبێ پێشکەشکردنی میکانیزمی جێبەجێکردنی پراکتیکی، ئەمەش وای کردووە کەلێنێکی گەورە لە نێوان بەرهەمی زانستی و واقیعی کۆمەڵایەتیدا دروست ببێت و هاووڵاتییان هەست بە کاریگەریی ڕاستەوخۆی ئەو توێژینەوانە نەکەن.
رۆڵی کۆمەڵناس لە کاتی قەیرانەکاندا (وەک قەیرانی ئابووری، جەنگ، یان دۆخە نالەبارەكان) چییە؟ ئایا لە ساڵانی رابردوودا کۆمەڵناسانی ئێمە ئامادەیی مەیدانییان هەبووە؟
ڕۆڵی کۆمەڵناس لە کاتی قەیرانەکاندا تەنیا لە تۆمارکردنی ڕووداوەکاندا کورت نابێتەوە، بەڵکو بریتییە لە “دیاریکردن و شیکردنەوەی زانستی” بۆ دەرهاویشتە شاراوەکانی جەنگ و قەیرانی ئابووری لەسەر شیرازەی خێزان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان. کۆمەڵناس دەبێت وەک پزیشکێکی کۆمەڵایەتی کار بکات بۆ دەستنیشانکردنی مەترسییەکانی وەک زیادبوونی تاوان، هەڵوەشانەوەی خێزان، بێکاری و نائومێدیی گشتی، پاشان لە ڕێگەی داتا و توێژینەوەی مەیدانییەوە ڕێگەچارەی گونجاو بخاتە بەردەم بڕیاربەدەستان بۆ ئەوەی زیانەکان کەم بکرێنەوە. واتە ئەرکی سەرەکییان گۆڕینی “کێشەکانە” بۆ “پرسی زانستی” و ڕێگریکردنە لەوەی قەیرانێکی کاتی ببێتە هۆی قەیرانێکی هەمیشەیی.
جیاوازیی نێوان “کۆمەڵناس” و “كەسێكی ئایینی یان بانگخواز” لای خەڵکی ئاسایی ڕوونە؟ یان هێشتا سنوورەکان تێکەڵن و خەڵک چاوەڕێی ئامۆژگاری دەکەن لەبری شیکردنەوەی زانستی؟
لە کۆمەڵگەی کوردیدا هێشتا سنوورەکانی نێوان ئەم دوو کارەکتەرە بە ڕوونی دیار نین و تێکەڵییەکی بەرچاو لە ئەرک و چاوەڕوانییەکانیاندا هەیە. بەهۆی ئەوەی گوتاری ئایینی بۆ ماوەیەکی درێژ تاکە سەرچاوەی وەڵامدانەوەی کێشە کۆمەڵایەتییەکان بووە، خەڵکی ئاسایی زۆر جار هەر کەسێک کە قسە لەسەر دیاردەکانی وەک (تەڵاق، تاوان، یان پەروەردە) دەکات، وەک ڕێنیشاندەرێکی ئەخلاقی دەیبینن، نەک وەک توێژەرێکی زانستی. تەنانەت میدیا کوردییەکانیش ڕۆڵیان هەبووە لەم تێکەڵکردنەدا، چونکە زۆر جار بۆ شیکردنەوەی دیاردەیەکی ئاڵۆزی کۆمەڵایەتی، لەبری کۆمەڵناسێک، پەنا بۆ بانگخوازێک دەبەن، ئەمەش وای کردووە لە زهنییەت و نەستی تاکدا، چارەسەری کێشەی کۆمەڵایەتی تەنیا لە ڕێگەی “ئامۆژگاری” و “حەرام و حەڵاڵ”ـەوە وێنا بکرێت، نەک لە ڕێگەی تێگەیشتن لە یاسا و ستراکچەرە کۆمەڵایەتییەکان.
لە لایەکی دیکەوە، زۆرینەی خەڵک چاوەڕێی “ئامۆژگاریی ئامادە” و ڕێنمایی ڕاستەوخۆ دەکەن (وەک ئەوەی چی بکەن و چی نەکەن)، کە ئەمە سروشتی کاری بانگخوازە، بەڵام کاتێک کۆمەڵناسێک دەست دەکات بە “شیکردنەوەی زانستی” و هەوڵ دەدات هۆکار و ڕەگ و ڕیشەی کێشەیەک شی بکاتەوە بەبێ ئەوەی حوکمی چاک و خراپی لەسەر بدات، بیسەر هەست بە نامۆیی یان بێسوودیی قسەکانی دەکات. خەڵکەکە ڕاهاتوون لەسەر ئەوەی قسە بۆ سۆز و هەستیان بکرێت و ڕاستەوخۆ پێیان بگوترێت “ئەمە هەڵەیە و ئەمە ڕاستە”، بەڵام زمانی کۆمەڵناسی زمانێکی سارد و بەڵگەویست و بابەتی و بەرهەست (Objective)، ئەم جیاوازییەش وای کردووە خەڵکی ئاسایی زۆر جار شیکردنەوەی کۆمەڵناس بە “فەلسەفە لێدان” تێبگەن، لە کاتێکدا ئامۆژگارییە سۆزدارییەکانی بانگخواز بە “چارەسەر” دەزانن.
میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان چۆن کاریگەرییان لەسەر رۆڵی کۆمەڵناس دروست کردووە؟
میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە کۆمەڵگەی کوردیدا گۆڕانکارییەکی ڕیشەییان لە چەمکی “پسپۆڕ” و مەرجەعیەتی مەعریفی دروست کردووە، بە جۆرێک کە ڕۆڵی کۆمەڵناسیان لە “خاوەن مەعریفەی زانستی و بابەتی”یەوە بۆ “بەشداربوویەکی ئاسایی” لە پانتاییەکی پڕ لە هەراو هوریا دابەزاندووە. لەم ژینگە دیجیتاڵییەدا، پێوەرەکانی متمانە و ڕاستی لەبری ئەوەی پشت بە میتۆدۆلۆژیای توێژینەوە، داتای ورد و تیۆری زانستی ببەستن، زیاتر پشت بە ژمارەی “لایک و کۆمێنت”، ورووژاندنی سۆزی جەماوەر و خێرایی لە کاردانەوە دەبەستن. ئەم دۆخە وای کردووە دەنگی کۆمەڵناسی ئەکادیمی، کە سروشتەکەی پێویستی بە وردبینی و کات و خوێندنەوەی قوڵە، لەژێر شەپۆلی زانیارییە خێرا و ڕووکەشەکاندا ون ببێت، یان ناچار بێت بۆ مانەوەی خۆی سازش لەسەر قووڵایی زانستی بکات و بە زمانی بازاڕ قسە بکات.
زۆربەی دەرچووانی بەشی کۆمەڵناسی لە بازاڕی کاردا دەرفەتیان کەمە؛ ئەمە کێشەی سیستەمی خوێندنە کە قوتابی بەهێز پێناگەیەنێت، یان کێشەی تێنەگەیشتنی دامەزراوەکانە لە گرنگیی ئەم پسپۆڕییە؟
ئەم کێشەیە فرە ڕەهەندە و سەرەتا بە سیستەمی خوێندن دەست پێ دەکات، کە زۆربەی کات پرۆگرامەکانی خوێندن تیۆری و کلاسیکین و دابڕاون لەو کارامەییە کردەیییانەی، کە بازاڕی کاری ئەمڕۆ داوای دەکات. لە زانکۆکانی هەرێمدا، خوێندکاری کۆمەڵناسی زیاتر فێری بیردۆزەکان و مێژووی زانستەکە دەکرێت، بەڵام کەمتر ڕادەهێنرێت لەسەر بەکارهێنانی ئامرازە تەکنۆلۆژییەکان بۆ شیکردنەوەی داتا (Data Analysis)، ئەنجامدانی توێژینەوەی بۆ بازاڕی کار، یان تێگەیشتن لە دینامیکی ڕێکخراوەکان (Organizational Behavior). کاتێک دەرچوویەک نەتوانێت زانستەکەی بکاتە ئامرازێک بۆ چارەسەرکردنی کێشەیەکی دیاریکراوی ناو کۆمپانیا یان دامەزراوەیەک، خاوەنکار وەک هێزێکی کارا نایبینێت، بەڵکو تەنیا وەک هەڵگرێکی بڕوانامە دەردەکەوێت کە ناتوانێت بەرهەمی هەبێت.
لە لایەکی ترەوە، بەشێکی گەورەی کێشەکە پەیوەستە بە تێنەگەیشتنی دامەزراوەکان (کەرتی گشتی و تایبەت) لە جەوهەری ئەم پسپۆڕی یە؛ لە کۆمەڵگەی کوردیدا هێشتا ڕۆڵی کۆمەڵناس تەنیا لە چوارچێوەی “توێژەری کۆمەڵایەتی قوتابخانەکان” یان کاری ئەکادیمیدا قەتیس کراوە. زۆربەی کۆمپانیاکان و دامودەزگاکان درکیان بەوە نەکردووە، کە دەرچووی کۆمەڵناسی دەتوانێت ڕۆڵی سەرەکی لە بەشی “سامانی مرۆیی”، “پەیوەندییە گشتییەکان” و، “پەرەپێدانی بازاڕ”دا بگێڕێت لە ڕێگەی تێگەیشتن لە ڕەفتاری بەکاربەر و کارمەندان.
لە سەردەمی زیرەکیی دەستکرد و جیهانگیریدا، بەها کۆمەڵایەتییەکان زۆر بە خێرایی دەگۆڕێن؛ ئایا کەرەستەکانی دەستی کۆمەڵناسانی ئێمە بۆ پێوانەکردنی ئەم گۆڕانکارییانە کۆن نین؟
بە دڵنیاییەوە بەڵێ، زۆربەی ئەو کەرەستە مەعریفی و میتۆدۆلۆژییانەی ئێستا لەلایەن توێژەرانی کۆمەڵناسیی کوردەوە بەکار دەهێنرێن، توانای هەڵسەنگاندنی خێرایی گۆڕانکارییەکانی سەردەمی زیرەکیی دەستکرد و جیهانگیرییان نییە. لە کاتێکدا بەهاکان لەڕێگەی ئەلگۆریتمەکان و سۆشیاڵ میدیاوە ڕۆژانە و بەشێوەی “شەپۆلی داتا” دەگۆڕێن، هێشتا توێژینەوە کوردییەکان زۆربەی کات پشت بە ڕاپرسیی کلاسیکی، چاوپێکەوتنی سنووردار و تیۆرییە کۆنەکانی سەدەی ڕابردوو دەبەستن، کە بۆ کۆمەڵگەیەکی جێگیر و داخراو داڕێژراون، نەک بۆ کۆمەڵگەیەکی تۆڕبەندی (Networked Society)، کە تێیدا تاکێک لە شارێکی کوردستانەوە هاوکات لەژێر کاریگەریی ڕاستەوخۆی رێندێکی جیهانی و بەهایەکی دیجیتاڵیدایە. ئەم “خاوی”ـیە لە نوێکردنەوەی کەرەستەکاندا دەبێتە هۆی ئەوەی ئەو وێنەیەی کۆمەڵناس دەیکێشێت، وێنەیەکی تەڵخ بێت نەک واقیعی ئێستا.
بۆ پڕکردنەوەی ئەم کەلێنە مەعریفییە، کۆمەڵناسیی کوردی پێویستی بە گۆڕانکاریی بنەڕەتییە بەرەو “کۆمەڵناسیی دیجیتاڵی” و بەکارهێنانی ئامرازەکانی وەک شیکاریی داتای گەورە (Big Data Analysis) و ئیتنۆگرافیای دیجیتاڵی، تا بتوانێت لەو ژینگە مەجازییە تێ بگات، کە ئێستا بەشێکی گەورەی ژیانی کۆمەڵایەتیی و دەروونیی تاکی کوردی داگیر کردووە. ئەگەر توێژەران ئەمە نەکەن، ئەوا ناتوانن لەو شوناسە “دووڕەگ” و ئاڵۆزە تێبگەن، کە لەنێوان جیهانگیری و لۆکاڵیدا دروست بووە؛ بەمەش توێژینەوەکانیان توانای پێشبینیکردن و شرۆڤەکردنی قەیرانە ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییە نوێیەکانیان نامێنێت، کە تەکنۆلۆژیا سەپاندوویەتی.